)
Jednym z argumentw przeciwnikw wprowadzenia w Polsce podobnego do amerykaskiego systemu organizacji nauki jest brak mobilnoci kadr akademickich. Twierdz oni, e pracownicy naukowi trzymaj si swojego miejsca zamieszkania, a warunki ekonomiczne nie pozwalaj na czste zmiany miejsca pracy. Przyznaj z reguy, e system amerykaski, oparty na mobilnoci kadr jest bardziej wydajny, lecz uwaaj, e dopki nie dojdzie do zmiany warunkw ekonomicznych i mentalnoci naukowcw polskich, musi by tak, jak jest, bo inaczej bdzie jeszcze gorzej.
Ta argumentacja powoduje, e w nauce polskiej nic si tak naprawd od lat nie zmienia, wszystko pozostaje „po staremu”. Kady postulat zmian jest traktowany jak nawoywanie do rewolucji, ktrej nauka podobno nie znosi. Czy te argumenty s zasadne? Czy nie jest to czasem obawa tych, ktrzy nie chc jakichkolwiek realnych zmian, poniewa s zbyt przywizani do obecnego systemu? Czy brak mobilnoci kadr jest przyczyn takiego, a nie innego systemu organizacji nauki, czy te jest odwrotnie?
Przebijajce si gdzieniegdzie krytyczne opinie o braku mobilnoci kadr akademickich na og kontrastuj z wypowiedziami kandydatw do rnych funkcji w uczelni, chwalcych si zwykle w okresie wyborw, e od studenta do profesora pracowali w tym samym miejscu. To ma by argument wiadczcy za tym, e najlepiej znaj uczelni, jej problemy i najlepiej nadaj si do objcia funkcji. Ciekawe, e w tym przypadku brak mobilnoci nie jest wad, lecz zalet kariery akademickiej.
W systemie amerykaskim taka kariera nie jest moliwa. Niemobilny odpada. Nie ma szans na zatrudnienie. Zmiana miejsca pracy jest wymuszona systemowo. Nie mona spdzi caego ycia w jednej uczelni, podobnie jak nie mona caego ycia przepracowa w jednej firmie. Przecitny Amerykanin co najmniej czterokrotnie zmienia miejsce pracy i uczeni nie s tu wyjtkiem. W przypadku naukowca osigajcego sukcesy, zmiana miejsca pracy prowadzi do coraz wyszych zarobkw, wikszego laboratorium oraz lepszej uczelni i koczy si dopiero, gdy uda si mu zdoby pozycj w Harvardzie lub Uniwersytecie Stanforda. Podczas gdy w przypadku naukowca przecitnego lub wrcz miernego obserwuje si albo brak zmiany miejsca pracy, albo przenoszenie si do gorszych szk wyszych (collegew), gdzie nad uprawianiem nauki przewaa nauczanie.
O obsadzie etatu w kadej uczelni - maej czy duej - decyduj autentyczne, otwarte konkursy, na ktre wpywa kilkadziesit lub nawet kilkaset poda. Niezalena komisja wybiera kandydata o najwikszym dorobku i najwikszych perspektywach rozwoju, a nie tego, ktry najwicej czasu spdzi w jednej uczelni i najlepiej tka „akademick pajczyn”. Wprowadzenia podobnego systemu nasi uczeni boj si bardziej ni ognia.
W Polsce najpopularniejszy jest chw wsobny, czyli chowanie swoich - w swoich uczelniach. O rozwoju orodka decyduj obyczaje plemienne. Kady orodek naukowy opanowany jest przez czonkw jednego plemienia i tylko oni mog w nim zrobi karier. Takie reguy obowizuj w starych orodkach, gdzie wizi plemienne s najtrwalsze. Kto spoza tej wsplnoty zawsze jest obcy, bez szans na karier, szczeglnie wtedy, gdy nie przestrzega etyki plemiennej. Wyjtki tylko potwierdzaj regu.
Do tych regu staraj si dostosowa take uczelnie mode, dopiero co zakadane, w tym prywatne. Te s zmuszone do korzystania z kadry starszych uczelni. Ich rektorzy argumentuj, e nie moe by inaczej, bo w cigu 10-15 lat istnienia uczelnie te nie zdoay wyksztaci swojej kadry, tzn. chw wsobny nie zosta jeszcze ukoczony, ale jest na dobrej drodze. Polityka tych uczelni nawizuje do polityki uczelni starszych. O innych sposobach rekrutacji kadr wcale si nie myli. Wypoyczanie okresowe kadr - tak, rekrutacja nie swoich na drodze autentycznych konkursw - nie.
Gdy upynie troch lat uczelnie te rwnie opr si na swojej kadrze, a kariery od studenta do rektora w tej samej uczelni bd take dla nich wzorcowe. Taki system jest u nas utrwalany od lat i jeli nie przyjmiemy innego mylenia, bdzie panowa na wieki. Niektrzy twierdz, e reform nie mona przeprowadzi od zaraz, e na to potrzeba czasu, nowego pokolenia. Tymczasem od obalenia komunizmu upyno 15 lat, obecne w uczelniach nowe pokolenie przejmuje obyczaje swoich poprzednikw, a ludzie zdolni i przedsibiorczy, najczciej z braku perspektyw, realizuj si poza uczelniami i nauk.
Zwolennicy obecnego systemu twierdz, e system amerykaski nie jest dla nas, bo na konkursy zgasza si tylko jedna osoba, podczas gdy w USA dziesitki, a nawet setki. Trudno ten argument chyba uzna za co innego ni zwyk hipokryzj, bo odpowiadaj za to organizatorzy konkursw, stawiajcy na osob wczeniej wybran, czyli zwycizc, wedug kryteriw dostosowanych nie do potrzeb instytutu czy uczelni, lecz do potrzeb i osigni konkretnej osoby, czsto wedug kryteriw genetycznych (w takiej genetyce jestemy silni!). Na wszelki wypadek ogoszenia o konkursach wywieszane s zwykle tylko obok dziekanatu. Czemu nie zamieszcza si ich standardowo w oglnopolskich czasopismach, takich jak choby „Forum Akademickie” (s jedynie wyjtki) lub w Internecie na jakim oglnopolskim portalu, np. Rady Gwnej Szkolnictwa Wyszego, tak aby istniaa oglnie dostpna tablica ogosze - tego przeciwnicy zmian nie tumacz. Jakby si bali, by na etaty nie zgaszaa si wicej ni jedna upatrzona osoba i by nadal by to argument przeciwko wprowadzeniu u nas systemu anglosaskiego.
Trzeba przy tym zaznaczy, e nawet gdyby kto przypadkowo poinformowany, ale niepowoany, zgosi si na taki konkurs, to i tak nie ma adnych szans. Jeli ma wicej lepszych publikacji i wiksze osignicia edukacyjne, to i tak gorzej spenia wymagania stawiane kandydatom, bo te w sposb wrcz idealny spenia tylko wybrany wczeniej zwycizca. Niepowoany do wygrania miaek moe by najlepszy, ale konkretnie najlepszy jest ten, kto wygra ju przed ogoszeniem konkursu. Taki sposb rekrutacji kadr akademickich zapewnia i utrwala niemobilno systemow.
Rzadko spotykane prby mobilnoci s wrcz karane. Zmiana orodka jest podejrzana. Oznacza, e kto by saby albo konfliktowy, wic naley si go wystrzega. Im wicej ma znanych publikacji, im bardziej znane osignicia edukacyjne, tym gorzej dla takiego nieudacznika. „Udacznikami” s ci, ktrzy orodkw nie zmieniaj, co wiadczy o ich wartoci i lojalnoci, tak wysoko cenionej przez decydentw.
Pogld o tym, e gdy kto jest dobry, to wszdzie znajdzie prac, a inni si bd o niego bili, nie ma u nas pokrycia w faktach. W Polsce o dobrych nikt si nie bije, dobrych si bije. Wyjtki tylko potwierdzaj regu.
Profesorowie s zakorzenieni w jednej uczelni, w ktrej robili karier i co daje im presti oraz przysugujce wynagrodzenie - zdarza si, e bez potrzeby weryfikacji ich pracy - ale jednoczenie jed od miasta do miasta, od uczelni do uczelni w celu napenienia kieszeni. Fakt, e nie wszyscy musz tak jedzi. Profesorowie zrcznociowi, ktrzy maj dobre ukady, z czstej peregrynacji mog by zwolnieni dostarczajc punktw do ocen PKA.
Nasz system akademicki nie wymaga pracy, lecz jedynie dostarczania punktw uczelni. Jeli kto dostarcza wielu punktw, pracowa nie musi. Ukad jest prosty - uczelnia ma punkty, profesor ma pienidze i obie strony s zadowolone. Jeli si ma taki ukad w kilku uczelniach, ktre u nas rosn jak grzyby po deszczu, to i kiesze mona nabi bez wikszego wysiku. Wielu „sklonowanych profesorw” znale mona tylko na licie pac.
Jak wygldaj te wysoko punktowane usugi profesorw zrcznociowych, mona na og przeczyta na niektrych forach internetowych. Serwuj zwykle bubel edukacyjny, bo nie maj czasu ani na prac naukow, ani na czytanie literatury wiatowej, ani na czytanie prac licznych magistrantw. Nie s w stanie wykrywa plagiatw, o ile w ogle taka dziaalno ich interesuje. Przekazuj studentom kult bylejakoci i ucz chaturzenia.
Wieloetatowo profesorw kontrastuje z bezetatowoci coraz liczniejszych doktorw. Ale za doktora, choby najlepszego, uczelnie maj mao punktw, za profesora, choby najgorszego - wiele. Std uczelnie wol profesorw. Jak nie zatrudni aktywnych doktorw, to bubel profesorski nie bdzie tak widoczny. Nie bdzie kontrastu, ktry zakcaby systemow fikcj edukacyjn. System dziaa bardzo sprawnie, dlatego doktorom pozostaje jedynie nomadyzm zagraniczny. U nas z reguy nie maj szans. Niektrzy maj ukad z profesorem i odwalaj za niego robot za marne okruchy z paskiego stou.
Jedynym wyjciem z sytuacji byaby likwidacja tytuu profesora belwederskiego, ktry daje uczelniom tak siln kart przetargow. Nie moe by tak, e bezproduktywnego profesora ceni si wyej ni genialnego nawet doktora. Stanowisko profesora powinno by po prostu obsadzone przez najzdolniejszego kandydata ze stopniem doktora. Gdyby za taka osoba przestaa by produktywna naukowo, powinna to stanowisko straci, by uczyni miejsce modszym i zdolniejszym.
Wieloetatowo profesorw stwarza jednake konkurencj uczelniom pastwowym ze strony uczelni prywatnych. Dlatego uczelnie pastwowe wprowadzaj jej ograniczanie. Okrelaj, e wykadanie w uczelniach w tym samym miecie jest etycznie naganne, gdy natomiast wykadanie w rnych miastach - nie. Std mobilno wymuszona zostaje etycznie. eby by etycznym, trzeba si przemieszcza do nieraz odlegych miast. Tym sposobem interesy zasadniczo niemobilnych zostaj zabezpieczone, a i etyczno mobilnych zostaje ekonomicznie ocalona. Nie ma mowy jednak o ocaleniu poziomu bada i edukacji.
Inn form jest mobilno wymuszona skutkami plagiatorstwa. Profesor przyapany w jednej uczelni na plagiatach nie zawsze moe w niej pozosta. Jeli plagiatowa wiele razy, zdarza si, e ponosi skutki takich czynw. Konsekwencje s u nas jednak osobliwe. Prosi si go o opuszczenie swojej uczelni, ale moe si przenie do innej. Kto, kto by nieuczciwy w jednej uczelni, w innej moe wieci przykadem.
W USA plagiat wyklucza ze rodowiska akademickiego, w Polsce jedynie wymusza mobilno. Nikt nie odbiera plagiatorom tytuw profesorskich lub habilitacji. Gdyby wzrosa u nas wykrywalno plagiatw, to i zwikszyaby si mobilno kadr akademickich. Nie ma tego zego, co by na dobre nie wyszo! Niestety tylko nieuczciwym. Uczciwi za kar musz si trzyma swoich uczelni.
Nie ma chyba wtpliwoci, e ten system naley zmieni. Chw wsobny powoduje, e uczelnie - nawet te najlepsze - zapadaj czasem na nieuleczalne, permanentne schorzenia. Nepotyzm, klikowo, korupcja, brak krytyki naukowej, negatywna selekcja kadr, rzdy samych swoich - to tylko kilka przykadw tych schorze. Trzeba podj radykalne kroki. Konieczne jest wprowadzenie programu ochrony rnorodnoci akademickiej.
Trzeba wprowadzi ustawowo zakaz zatrudniania w uczelniach swoich wychowankw w cigu co najmniej 5 lat po ukoczeniu doktoratu, podobnie jak w Niemczech. Tym samym kto, kto w jednej uczelni ukoczy studia i obroni doktorat przed komisj oglnopolsk, a najlepiej midzynarodow, byby zmuszony do mobilnoci, do pracy w innych orodkach naukowych, i nie wczeniej ni po 5 latach mgby si stara o miejsce w swojej macierzystej uczelni, w ramach otwartego, a z reguy midzynarodowego, konkursu. Oczywicie, zarobki takiej osoby musz umoliwia przeprowadzk do innego miasta i rozwizanie problemu mieszkaniowego.
Wprowadzenie otwartych rzeczywistych konkursw - zamiast obecnych fikcyjnych - wymusioby mobilno kadry naukowej, ktra bez dowiadcze z innych orodkw nie miaaby szans powrotu do swojej macierzystej uczelni.
Obsadzanie etatw w szkoach prywatnych winno si odbywa na podobnych zasadach. Likwidacja wieloetatowoci zmusiaby uczelnie do zatrudniania kompetentnych jednoetatowcw, do obsadzania stanowisk wedug kwalifikacji, a nie wedug tytuw, u nas od poziomu merytorycznego i etycznego niezalenych. Wieloetatowo w takiej postaci, jaka wystpuje w Polsce, nie istnieje w USA, gdy trudno sobie wyobrazi, by kto mg godzi obowizki pracy w jednej uczelni z prac w drugiej, konkurencyjnej placwce. Jednake niezbdnym warunkiem usunicia wieloetatowoci oraz chaturzenia uczonych jest, po pierwsze, wynagrodzenie umoliwiajce ycie na przyzwoitym poziomie z jednego etatu, a po drugie, powizanie wysokoci tego wynagrodzenia z osigniciami naukowymi i dydaktycznymi.
Taki system winien dziaa na rzecz likwidacji uczelni obliczonych na liczenie kasy przez profesorskich nomadw i zdobywanie dyplomw przez niedouczonych studentw pozbawionych rzeczywistego kontaktu ze rodowiskiem naukowym.
Jzef Wieczorek, Krakw, Cezary Wjcik, Dallas