)
Instytut Pamici Narodowej otworzy szaf. Bije z niej przykry zapach. Teraz pozostaje albo ponownie j zamkn, wywietrzy pokj i mie baczenie na kadego, kto majstruje przy drzwiach, albo wyj trupa i pochowa go. Co Pan radzi?
- Ostatnimi czasy zarysoway si dwa kierunki mylenia. Kierunek pierwszy, reprezentowany m.in. przez Adama Michnika i jego zwolennikw, jest przeciwny wszelkim lustracjom i powrotom do przeszoci. Drugi, reprezentowany gwnie przez skrajn prawic, da penej jawnoci i wycigania takich czy innych (ale jakich?) konsekwencji. Odrzucam rozwizania skrajne. Zgadzam si wprawdzie, e wszelkie lustracje czy weryfikacje nios z sob trudne do skalkulowania koszty wasne, ale jednoczenie uwaam, e cakowita amnezja jest niedopuszczalna.
Nawet jeli dotyczy to rodowiska pracownikw nauki?
- Przede wszystkim. Nie ma powodu, aby rozdziera szaty nad tuzinkowym donosicielem z ulicy. Od profesora uniwersytetu mog jednak wymaga, by nie trudni si latami zajciem niegodnym. Mona wprawdzie postpowa stosownie do maksymy: de mortuis nil nisi bene, ale czy bdzie to adekwatne do prawdy historycznej o dziejach danego uniwersytetu czy instytutu? Powiedzmy jasno: istnieje potrzeba prawdziwej katharsis w rodowisku naukowym w Polsce, bo po roku 1989 nie urodzia si adna koncepcja samooczyszczenia si tej zbiorowoci. Na skutek tego niektrzy czoowi decydenci naukowi epoki Gomuki czy Gierka pozostali na swoich, nieraz eksponowanych stanowiskach, wywierajc wpyw zarwno na ksztat polityki pastwa, dobr jego kadr, jak i na obsad personaln prestiowych instytucji naukowych. W ich interesie ley opieszao w reagowaniu na zo. Wystarczy wspomnie ksik dr. Marka Wroskiego Zagadka mierci profesora Mariana Grzybowskiego (Warszawa 2004). Publikacja dokumentuje, jak rodowisko medyczne w cigu wielu lat ustosunkowywao si do prb wyjanienia okolicznoci mierci wybitnego dermatologa w 1949 r. w areszcie warszawskiego UB oraz do prb ustalenia winnych cakowitego wymazania uczonego z kart dziejw nauki polskiej. Zainteresowani milczeniem wok tego tematu, wspierani przez cz rodowiska, nadal usiuj tuszowa spraw. Najchtniej skazaliby ksik na niebyt w spoecznej wiadomoci, podobnie jak w swoim czasie, na yczenie nieustalonej osoby, wycofano w latach stalinowskich podrcznik dermatologii profesora.
Czy jednak z faktu informowania opinii publicznej o przykadach dyskwalifikujcych moralnie niektre autorytety nie wyniknie wicej szkody ni poytku? Czy nie maj racji ci, ktrzy perswaduj, e zgodnie ze star zasad archiwistw dokumenty naley pozostawi w spokoju przez lat 50?
- Teoretycznie jest w tym wiele racji. By moe sprawa jest le uoona, ale skoro ju raz otwarto archiwa sub specjalnych, procesu nie da si zatrzyma. I teraz ju nie mona dyskutowa o tym czy dobrze si stao, czy le, e otwarto teczki, ale naley si zastanowi, co dalej robi, skoro je otwarto? Ujawnione dotychczas casusy, to jedynie wierzchoek gry lodowej. W niektrych uniwersytetach kr ju nieoficjalne listy osb zaangaowanych we wspprac z UB i SB, historycy pracujcy w IPN s na tropie kolejnych niemiych odkry. Nie pomoe wic chowanie gowy w piasek. Trzeba podj jakie decyzje. Nawet niemiae bd lepsze anieli adne. Bo inaczej prawd okae si to, o czym mwi zoliwi, e Polacy, raz na generacj urzdzaj mniej lub bardziej udane powstanie, ale na co dzie brak im elementarnej odwagi cywilnej.
Wzywa Pan do polowania na czarownice?
- Bzdura. Nie o to chodzi. Tym, ktrzy wsppracowali sporadycznie ze subami specjalnymi na szkod swoich kolegw ze strachu, oportunizmu czy naiwnoci ideowej, pozostawiam kwesti do rozwaenia w ich wasnym sumieniu bd sumieniu osb przez nich pokrzywdzonych. Ale s przypadki, kiedy dla danego „tajnego wsppracownika” SB bya zmuszona zaoy (ze wzgldu na obfito twrczoci) kilkanacie teczek, zawierajcych denuncjacje odnoszce si do caego wydziau, instytutu, ba! . uniwersytetu. Taki czowiek, z reguy bezpartyjny, cieszy si zaufaniem uczonych, przede wszystkim tych usytuowanych daleko od wadzy ludowej i... na nich donosi. Skutkowao to nie tylko drobnymi dolegliwociami . odmow wydania paszportu czy wstrzymaniem nominacji „belwederskiej”, ale take nieprzedueniem zatrudnienia w uniwersytecie. Czasem . aresztowaniem. Czy takie osoby powinny zosta anonimowe, powinny nadal ksztaci studentw, mwi im o etyce medycyny, prawa, historii?
Wierzy Pan SB-owskim dokumentom?
- Trudno odpowiedzie jednoznacznie „tak” lub „nie”. To nie jest atwy problem. S luki rnego rodzaju, spowodowane w duej mierze polityk niszczenia akt UB i SB na progu rzdw solidarnociowych. Jeeli jednak otrzymuj do rki caociowy zbir akt sub specjalnych, ktrych autentyzm nie budzi wtpliwoci, to przyjmuj, i ich zawarto jest wiarygodna. Budz wtpliwoci jedynie informacje na temat pokrzywdzonego, ktre do akt trafiy z rnych rde. Te wymagaj kontroli fachowego historyka wedle zasad krytyki rda. Odrbn spraw jest identyfikacja osb bdcych na usugach wadz bezpieczestwa. Wystpuje tu, mniej wicej od lat szedziesitych do 1989 roku, wyrane sformalizowanie. „Tajny wsppracownik” („tw”) to osoba, ktra podpisaa zobowizanie o wsppracy z SB. „Kontakt operacyjny” („ko”) to okrelenie do szerokie, obejmujce m.in. donosy czy komunikaty osb, ktre nie byy formalnie wsppracownikami SB, ale informacji udzielay z takich czy innych powodw. Wiktor Trocianko, gwiazda „Wolnej Europy”, nie by przecie formalnie wsppracownikiem, ale dostarcza SB materiay donosicielskie na Nowaka-Jezioraskiego.
Wreszcie „doniesienie z tzw. kontaktw subowych”... W przypadku uczelni bd instytucji naukowych do takich kontaktw zmuszeni byli szefowie struktur uniwersyteckich i kadrowi dziaacze PZPR. Czasem informacja uzyskana t drog moga by szkodliwa. Zdarzay si te przypadki, niezwykle rzadko, e podpisy „tw” faszowano. Dotyczy to przede wszystkim quasi-werbunku ksiy. Ale wtedy, jeeli brak autentycznych donosw, mimo podpisanego zobowizania trudno tak osob uwaa za sensu stricto aktywnego wsppracownika.
A przy okazji, fakt, i brak wielu akt SB ratuje przed identyfikacj rnych tajnych wsppracownikw - wbrew polemistom atakujcym IPN . w niczym nie moe zaszkodzi osobom niewinnym, bo przecie niszczono to, co obciao „swoich”. Warto rwnie podkreli kwesti prawn. Decyzja IPN o odmowie udostpnienia akt, jako decyzja administracyjna, podlega kontroli sdw administracyjnych. Oficjalna informacja pisemna IPN, e dana osoba bya tajnym wsppracownikiem, nie jest adn decyzj, lecz informacj. Jeeli po „upublicznieniu” takiej informacji kto czuje si pokrzywdzony, zawsze ma prawo . wedle regu oglnych . skierowa pozew do sdu cywilnego i sd ustali, czy oskarenie byo suszne. IPN rzadko identyfikuje kogo jako tajnego wsppracownika. Zazwyczaj wtedy, gdy istnieje nie tylko jego deklaracja wsppracy, ale i teczki pene jego donosw. Brak dotd dowodw, i popeniono tu bdy. W moim przypadku, gdy ujawniono nazwisko osoby z mego otoczenia bdcej tajnym wsppracownikiem, otrzymaem trzy teczki jego „raportw” za okres ponad 15 lat.
Dlaczego wystpi Pan do IPN z wnioskiem o przyznanie statusu pokrzywdzonego?
- Poniewa, po pierwsze - w grudniu 1970 r. byem aresztowany z powodw politycznych w Warszawie i przesiedziaem kilka miesicy na Rakowieckiej, po drugie . po zwolnieniu z aresztu na rok pozbawiono mnie moliwoci pracy w zawodzie, po trzecie . przez 10 lat odmawiano mi wydania paszportu i po czwarte . przez kilkanacie lat uniemoliwiono awans zawodowy. Nie ukrywam, e chc wiedzie, komu to zawdziczam, bo, jak si okazuje, przez okoo 20 lat byem stale „pilnowany”, m.in. przez kolegw-uczonych. Po przyznaniu mi statusu pokrzywdzonego z IPN, otrzymaem kilkanacie teczek na swj temat z dokumentami UB i SB z terenu Krakowa (do 1966 r.), Bydgoszczy, Warszawy i Torunia.
auje Pan, e je przeczyta?
- Nie. Wrcz przeciwnie, czuj si dowartociowany. Najbardziej zdumiaa mnie skrupulatno w dokumentowaniu moich pogldw z czasw, kiedy byem jeszcze asystentem w UJ w Krakowie. Reasumujc, dla historyka byo to bardzo interesujce dowiadczenie, ktre . by moe . zaowocuje publikacjami. Z punktu widzenia poszerzenia wiedzy na osobisty uytek, psychologicznie poyteczne. Wiele spraw si wyjanio.
Czy kady powinien mie dostp do teczek IPN?
- Ustawa o IPN ma swoje wady, podobnie jak i praktyka, ale generalnie widz je gdzie indziej anieli profesor Romanowski, ktrego emocjonalnego, penego pospiesznych uoglnie ataku na IPN w „Gazecie Wyborczej” zupenie nie rozumiem. Dlaczego chce, aby trzyma dokumenty pod kluczem? A wymr zainteresowani? Jestem za szerokim dostpem do akt bez restrykcji uzasadnianych ochron prywatnoci. Ale szeroki nie znaczy powszechny. Trudno dopuszcza do akt tych, ktrzy nie speniaj kryteriw podmiotowych. T zasad, obojtnie czego dokumenty dotycz, kieruj si wszystkie archiwa. Dostp naley zapewni historykom i osobom pokrzywdzonym. Popieram stanowisko prof. Friszkego, polemisty prof. Romanowskiego, bo, podobnie jak on, jestem specjalist od spraw stalinizmu i okupacji hitlerowskiej, a do tego ja sam i moja rodzina w rnych aspektach bylimy ofiarami tego systemu. W dyskusjach „o teczkach” zapomina si, e komunizm, jako ustrj, upad w Polsce na skutek bezprecedensowego porozumienia Okrgego Stou i jego konsekwencji . bez rozlewu krwi. To oczywicie nie mogo pozosta bez wpywu na stosunek Polakw do przeszoci dawnej i najnowszej. Susznie nie podjto dziaa odwetowych, nie dyskryminowano czonkw byych elit i ich akolitw. Nie oznacza to jednak zgody na milczenie w przypadkach niekwalifikujcych si do pocignicia do odpowiedzialnoci prawnej czy dyscyplinarnej. W yciu publicznym nie obowizuje sdowa zasada domniemania niewinnoci. Aby peni funkcje polityczne i piastowa godnoci uniwersyteckie, trzeba by po prostu nieskazitelnym.
Rozmawiaa Janina Somiska