) |
| Wodzimierz Trzebiatowski |
Zaraz za progiem mieszkania w warszawskim bloku po pierwszych sylabach powitania odezway mi si w pamici zdania Stanisawa Vincenza z tomu Barwinkowy wianek: Jak w dziele sztuki motywy czy spod smutnej gwiazdy, czy radosnej, korzeniem z Lechistanu, z Armenii czy ze Stambuu, umiechay si, zatapiay umiechem, wspieray si, spajay si, gray razem.
Zobaczyam na cianach fotografie czarnowosych panw w tuurkach, grupek z dziemi u kolan mamy w dugiej sukni i zacza si opowie o ormiaskiej rodzinie we Lwowie, o uczonych krewnych w powojennym Wrocawiu, o przedwojennym oliborskim muzykowaniu i o Powstaniu Warszawskim. Suchaam matki, pani Kazimiery Sylwin, z domu Rogalskiej, i crki, pani Zofii Sylwin, ktra u mamy zgromadzia wszystkie te zdjcia i wiele innych rodzinnych pamitek, ktra dba o to, by domowe tradycje yy nadal. Wspomnienia przeskakiway od osoby do osoby, od jednego wanego zdarzenia do nastpnego, od ocen najbardziej osobistych do uoglnie historycznych - czasem z pogwaceniem chronologii. Daje si przecie te wielobarwne motywy sple w cao typow dla miejsca i czasu poszczeglnych biografii.
Po kdzieli jest tradycja naukowa. Pradziadek Longin Feigel, uczestnik Powstania Styczniowego, by pniej asystentem Ericha Kocha, odkrywcy prtkw grulicy. Zmar na „galopujce suchoty”. Jego ona, Ormianka czystej krwi (Bohosiewiczwna), wniosa we wianie mnstwo ormiasko-lwowskich krewnych oraz koligatw, pord ktrych byli: profesor fizyki Andrzej Poloczyk i Bogusawa z Jeowskich Trzebiatowska, wybitny chemik-organik. Wraz z mem Wodzimierzem byli twrcami szkoy naukowej we Wrocawiu, gdzie do dzisiaj pracuje ich intelektualne potomstwo, a yj legendy o tym, jak pani profesor w „pionierskich” czasach zwozia do swego zakadu aparatur z rnych miejsc Dolnego lska, wystawiajc rachunki ministerstwu. Znajcy parantele uczonej przypisuj jej energi i temperament domieszce krwi ormiaskiej. Zaangaowani oboje po stronie przemian, dziaali na polu organizacji nauki - profesor Trzebiatowski by prezesem PAN w latach siedemdziesitych. Pani Kazimiera Sylwin bywaa w ich domu, odwiedzajc swoj matk, mieszkajc we Wrocawiu u drugiej crki-bliniaczki. Pamita rozmowy o chemii i o „sprawach akademickich” toczone w gronie kolegw i uczniw profesorskiej pary.
- Powoli rd naukowcw zacz si przemienia w rd artystw - to zdanie matka i crka wypowiedziay unisono (okrelenie bardzo tutaj stosowne). Wnuczka profesora Feigla, Helena Ottawowa, bya pianistk. Sporo koncertowaa, po czym zaoya szko muzyczn. Pani Kazimiera wskazuje wiszce na cianie zdjcie budynku z ozdobnym szyldem w perspektywie lwowskiej uliczki, a ja przypominam sobie, e do tej szkoy jedzili z wykadami z Warszawy Henryk Melcer i Karol Stromenger, wybitni muzycy oraz pedagodzy swojej epoki. Uczy tam take Wacaw Kochaski, znany skrzypek, pniej profesor warszawskiej Akademii Muzycznej.
Babcia mojej gospodyni zapocztkowaa artystyczn tradycj rodziny, od razu na wysokim poziomie. W przedmowie do jej ksiki Lwy spod ratusza suchaj muzyki Wojciech Dzieduszycki napisa: Po raz pierwszy syszaem Helen Ottawow grajc Jana Sebastiana Bacha. Bodaje w kwietniu 1928 roku - na uroczystym koncercie Bachowskim, prowadzonym przez Adama Sotysa z udziaem poczonych chrw i orkiestr Konserwatorium, Teatru Miejskiego i Polskiego Towarzystwa Muzycznego. Na ten wspaniay koncert, zapowiadany wiele tygodni wczeniej, przyjechaem specjalnie ze wsi do Lwowa z moj matk, wielk mioniczk dobrej muzyki.
Crka pianistki Zofia (po niej nosi imi Zosia Sylwin) razem z mem, sdzi Janem Rogalskim - oboje absolwenci lwowskiego konserwatorium - co wieczr grywali na cztery rce w salonie warszawskiej subowej willi, gdzie zawsze by dobry fortepian (ostatni zrabowali sowieccy onierze w 1945 roku), a bliniaczki suchay w dziecinnym pokoju na pitrze.
Byy bardzo podobne do siebie. Podczas ceremonii chrztu ksidz kilkakro dopytywa, ktrej jakie da imi, za co dziewczynki nie mogy by odpowiedzialne. Pniej wszake korzystay z sytuacji. W roku 1939 Helena (w domu zwana Hal) zdaa ustn matur za swoj siostr, co dugo pozostawao tajemnic. Znane natomiast caej rozgazionej rodzinie byy kopoty z zachowaniem panien Rogalskich w szkole, dokd raz po raz wzywano ich ojca, proponujc, by przenis crki do innego zakadu.
Hala zostaa pielgniark z prestiowym dyplomem „uczelni rockefellerowskiej”, jak to z uznaniem okrela Kazimiera, dodajc, e siostra po wojnie bywaa przeoon albo naczeln pielgniarek w szpitalach i sanatoriach rnych miast Polski.
Muzykalne byy obie, ale nie mogy piewa z powodu bardzo powikszonych migdaw. Po operacji, w dwunastym roku ycia, Kazimiera ju mylaa o powiceniu si wokalistyce. Posza do konserwatorium w Krakowie, do klasy Ady Sari, u ktrej pniej pobieraa lekcje prywatnie. Wiele razy wystpowaa w radio - katowickim, krakowskim, wrocawskim i warszawskim. Nieraz akompaniowa jej Wadysaw Szpilman. Za zaszczyt uwaa piewanie kold - w ukadzie Jana Maklakiewicza - pod batut Andrzeja Panufnika. Maklakiewicz, wwczas dyrektor Filharmonii Warszawskiej, „wybra j z chru” do partii solowych.
Pani Kazimiera po wojnie wysza za m. Z mem i trjk dzieci przeniosa si do Warszawy, a tam spotkaa na ulicy profesora Zbigniewa Soj, dyrektora chru filharmonii, ktry kaza jej zgosi si natychmiast. piewaa dwadziecia sze lat.
Ojciec Zosi, ju nieyjcy inynier architekt, by take bardzo muzykalny. Najstarszy z jej rodzestwa Jacek skoczy Akademi Muzyczn w Warszawie i ma wasn agencj promujc polsk twrczo za granic. Starsza siostra „zrobia” trzy wydziay: pedagogiczny, dyrygentury i skrzypiec. Prawie wier wieku mieszka w Meksyku i pracuje w kadym z tych kierunkw, cho matka zwykle nazywa j skrzypaczk. Dorastajca jej crka Sophie piknie piewa, naladujc w tym babci, a chciaaby studiowa w warszawskiej szkole teatralnej.
Najmodsza z trjki dzieci pani Kazimiery, Zosia, od dwudziestu omiu lat pracuje w Polskim Radio, organizujc koncerty, suc muzyce wielkim znawstwem i ofiarnoci.
Z akademickiego wtku tradycji zostao poczucie powinnoci pedagogicznych oraz wiadomo, e takie dziedzictwo zobowizuje do pielgnowania podstawowych cnt, jak uczciwo, pracowito, odwaga, mdro pomnaana upartym trudem. Aura lwowskiej wielonarodowoci sprawia, e wszystko to nie ciy, lecz raduje, moe zgoa uszczliwia.
Zofia i Jan Rogalscy podczas wojny zarabiali tumaczeniem z niemieckiego, pracujc po caych nocach. Kazimiera pieka torty na sprzeda - nieraz dwadziecia w cigu doby. Jarosaw Iwaszkiewicz zapisa chwa tortu makowego, upamitniajc jej kulinarne dzieo (niestety, anonimowo). Nie wystarczao jednak na ycie i trzeba byo sprzeda pamitkowy minieski serwis; byo to moliwe legalnie, w komisowym sklepie, na pocztku okupacji. Reszt cennych przedmiotw z rodzinnego domu Niemcy po prostu zabrali.
Od pocztku pani Sylwin bya onierzem AK. Kilkakrotnie aresztowana, trafia z apanki ulicznej na Pawiak, skd, jak si dowiedziaa, podsuchujc rozmow stranikw (niemiecki znaa wietnie), miano j wywie do domu publicznego dla onierzy pod Wiedniem. Wyskoczya z pocigu, gdy si zatrzyma w Krakowie i na przeaj przez perony dobiega do innego, jadcego z powrotem do Warszawy. Miaa przy sobie pienidze, ktre siostra dostarczya jej do wizienia przez polskiego agenta - pomogy odwrci uwag eskorty.
W powstaniu dosuya si stopnia podporucznika. Wysza z ostatniej placwki kanaami. Dla crki jej wojenne przeycia s zobowizujcym wzorem, ktry trzeba naladowa w innych okolicznociach, przemieni na powszedni heroizm pilnowania podstawowych rozezna, co dobre, co ze. Sama pani Kazimiera, kiedy pytam o rda jej postawy wobec spraw najwaniejszych, wskazuje dom. „Dobry dom” lwowski, gdzie panowaa rwnowaga midzy mioci do dzieci i tym, co rodzice pragnli im da, a wymaganiami stawianymi wyranie i jednoznacznie. Matka bya religijna, bez dewocji, z przewag dobrych uczu nad skonnoci do medytacji. Posyaa crki do szkoy sistr zmartwychwstanek i nauczya modli si do Matki Boej, ktrej wielka figura, w aureoli wiate, staa na tarasie klasztoru, a widoczna bya z okna oliborskiego domu Rogalskich. Midzy zaufaniem do Opatrznoci a wasnym trudem wkadanym w rozwizywanie yciowych problemw albo wychodzenie z opresji take panowaa rwnowaga.
Moja modsza rozmwczyni, opowiadajc o swoim dziecinnym domu, kilka razy z naciskiem powtrzya, e matka bya zawsze „strasznie zapracowana”, wobec tego ona i rodzestwo, majc swobod, musieli dobrze wiedzie, co wolno, co naley, czego powinni si wstydzi, z czego tumaczy. Trzy tomy ojcowskich opowiada Syberiada (pisane z autopsji) pokazay im inny odcie codziennej heroicznej walki o przetrwanie i ocalenie sensu istnienia.
Pani Zosia przedua gorliwie to, co zapamitaa - wielkie rodzinno-przyjacielskie spotkania przy rnych okazjach. Opowiadano wtedy o dawnych przyjaniach, np. babci Ottawowej z Arturem Rubinsteinem, ktry w jej lwowskim domu zajada si pierogami. Dzisiaj wracaj raz po raz przygody wojenne, bez tonw martyrologicznych, z akcentem na to, e ich bohaterowie nie mieli wtpliwoci, co zrobi w niebezpieczestwie i e si udao z niego wyj. Wiele w tym zawsze zabawnych momentw.
Najmodsza z muzycznego rodu koczy nasze spotkanie kategorycznym stwierdzeniem: - Teraz jest potrzebna innego rodzaju walka. Walka o kultur. Kultur artystyczn, kultur ycia, kultur sowa, kultur domu...