)
Czy mona robi plebiscyt na najwikszych uczonych wiata? Jakie kryteria naley zastosowa w tym celu: uytecznoci, niezwykoci ich odkry czy moe szeroko pojtego geniuszu? Melvyn Bragg opisa 12 naukowcw, ktrzy, jego zdaniem, na przestrzeni ostatnich 2,5 tys. lat przeksztacili nasz wiat i sposb, w jaki go postrzegamy. Niewtpliwie opisani przez niego ludzie mog poszczyci si wielkimi osigniciami, ale czy tuzin to nie zbyt due ograniczenie? Ju kilka lat temu, gdy czytaam ksik o 100 najwybitniejszych uczonych wszechczasw, zadawaam sobie pytanie, dlaczego wybrano akurat tych. Ale tam przynajmniej by rozdzia „niewybaczalne pominicia”.
Czy tu mona wybaczy tak wiele pomini? Ostatecznie mona, jeli wemie si pod uwag, e ksika jest przeznaczona dla przecitnego czytelnika, dla laika, bo tak przedstawia si sam autor. Nie jest to praca naukowa, raczej biografie wybranych naukowcw. Nauka jest opisywana jakby przy okazji i w taki sposb, by atwo byo j zrozumie niewyksztaconemu w danej dziedzinie czowiekowi. Za to wprowadzana jest tak, by rozbudzi zainteresowanie i skoni do dalszych poszukiwa dotyczcych opisywanych bada.
Autor posuy si technik wywiadu: Uznaem, e stawianie prostych, lecz trafiajcych w sedno pyta, pozwoli przedstawi najistotniejsze problemy w najlepszy z moliwych sposb. W radiu BCC 4 prowadzi audycje powicone nauce. Zaproszeni gocie rozmawiali o yciu i pracy wybranych uczonych. Na podstawie tych spotka powstaa ksika, w ktrej doskonale wida konwencj rozmowy i dyskusji. Komentarze goci, ktrzy brali udzia w nagrywaniu audycji i pomagali tworzy ksik, graj wan rol. Dziki nim praca wyrnia si spord innych biografii. Poznajemy nie tylko uczonego i jego osignicia, ale take objanienia jego bada, opowieci i pogldy innych uczonych, np.: Richarda Dawkinsa, Rogera Penrosea, Paula Daviesa czy Francisa Cricka i Jamesa Watsona, odkrywcw struktury DNA, ktrym powicony jest jeden z rozdziaw. Znajdziemy take polemiki, np.: czy Mari Skodowsk-Curie mona uzna za geniusza? Dziki temu ycie uczonych poznajemy z wielu punktw widzenia i widzimy, jak niektre postaci s niejednoznacznie oceniane. Czasem tylko komentarze s zbyt sztucznie wprowadzone, jakby doklejone do opowieci. Wida tu, jak trudno zachowa swobodny tok rozmowy radiowej. Wiadomoci o uczonych s ju raczej znane tym, ktrzy wczeniej si nimi interesowali. Ale obok anegdot, np. o Archimedesie czy Newtonie, s take rozwaania, czy wydarzenia opisane w tych historiach rzeczywicie miay miejsce. Prof. Lewis Wolpert o wyobraeniu Archimedesa w kpieli mwi rozdraniony: (...) ten obrazek zdaje si obnia powag odkrycia (...) Wolabym, eby ci, ktrych podziwiam, zachowywali si z wiksz godnoci (...) To nonsens, nie wierzcie w t histori!
Komentarze dotyczce ycia bywaj interesujce i trafne zarazem, np. prof. Stephen Jay Gould mwi: Gdy bliej poznajemy yciorysy ludzi genialnych, moemy stwierdzi, e wielu z nich odznaczao si trudnym charakterem. Nie jestem pewien, czy mgbym polubi wikszo historycznych geniuszy; owszem, podziwiabym ich, napawaliby mnie czci i nabonym lkiem. Tak pewnie byoby i z nasz sympati do nich - geniusze czsto wymiewani s za swoje dziwactwa. Lubi ich nie trzeba, zna ich ycie warto. T ksik mona wzi na rozgrzewk.
Justyna Jakubczyk
Melvyn Bragg, Na barkach gigantw. Wielcy badacze i ich odkrycia od Archimedesa do DNA, tum. Jerzy Kuryowicz, Wydawnictwo prszyski i S-ka, Warszawa 2004, seria: Na ciekach Nauki.
)
Jeli na pytanie, czy lubisz zwierzta, odpowiadasz: tak, zwaszcza je - lepiej nie czytaj tej ksiki. Chocia moe wanie powinna ona by dla Ciebie lektur obowizkow. Po to, by zrozumia, jakim jeste szowinist. Tak w wiecie zdefiniowanym przez skandale obyczajowe, reklam - z dosadnoci jej wypowiedzi czy te odrzuceniem jakichkolwiek witoci - mogaby wyglda promocja nowego wydania ksiki Singera.
Takiej promocji nie byo, moe to i dobrze, bo zapewne mniej czytelnikw zetknie si z kontrowersyjnymi pogldami australijskiego filozofa i etyka. Ksika nie bez powodu ju od pierwszej edycji, przed zgoa trzydziestu laty, nazywana jest bibli ruchu wyzwolenia zwierzt, do ktrego zreszt autor naley. Singer okrela ludzi mianem szowinistw gatunkowych, wyjaniajc od razu, e chodzi o stronnicz postaw faworyzowania czonkw wasnego gatunku kosztem innych. Bo czy zjedzenie rano kanapki z szynk, a na obiad steku, nie jest takim uprzedzeniem? A poddawanie zwierzt bolesnym torturom w laboratoriach naukowych tylko po to, by wyniki tych dowiadcze potwierdziy stan naszej wiedzy? Jeli ju, to dlaczego takich eksperymentw nie dokonywa na niemowltach czy ludziach upoledzonych - pyta wprost Singer - skoro ich wiadomo czy zdolno nawizywania relacji z innymi jest o wiele mniejsza ni w przypadku szympansa czy psa, a wiarygodno bada, choby z uwagi na przynaleno gatunkow, byaby znacznie wiksza? Chodzi pewnie o to, e dla wielu ycie czowieka jest cenniejsze od ycia zwierzcia - domniemywa si mocno skonfundowany.
Jeli rzeczywicie tak jest, to nie ma si co oszukiwa. To jawna dyskryminacja innego gatunku i dawanie sobie „pierwszestwa”. Taka postawa jest wysoce niemoralna i do zudzenia przypomina co, co przerabialimy ju na wasnym gatunku: rasizm czy seksizm. Tu cienk na og granic dobrego smaku autor przekracza po raz pierwszy. Odrzucajc po kolei na pozr wsplne, a jak si okazuje, odmienne cechy zwierzt i homo sapiens, dochodzi do przekonania, e jedynym porwnywalnym czynnikiem, ustawiajcym hierarchi gatunkow jest umiejtno odczuwania blu. A skoro tak, to midzy ludmi a zwierztami nie ma adnej rnicy. I one, i my mamy podobne prawo do ycia. Co wicej, ze wzgldu na ubosze zdolnoci umysowe, to zwierz moe niekiedy cierpie bardziej. Tyle tylko, e ono swojego blu nigdy nie wyeksplikuje, przynajmniej w jzyku zrozumiaym dla czowieka, nie zademonstruje swojego sprzeciwu, nie bdzie te protestowa przeciwko warunkom, w jakich yje. To daje czowiekowi nieograniczon wadz. W dodatku niczym nieuzasadnion, wrcz uzurpowan.
Zasadniczy dylemat, zdaniem Singera, tkwi w odpowiedzi na pytanie, czy zwierzta s podobne do czowieka. Bo jeli nie, to jakim prawem dokonuje si na nich eksperymentw, skoro ich wyniki nie maj odniesienia do ludzi? A jeli tak, to rwnie stanowczo powinno zakaza si dowiadcze, bo przecie wywoayby one oburzenie, gdyby zostay przeprowadzone na czowieku. Singer nie ma kopotw ze wskazaniem waciwego rozwizania tego dylematu. Twierdzi, e ludzka tyrania wynika z narzucenia wadzy sabszemu gatunkowi w imi trywialnych interesw. Przypomina to, w jego mniemaniu, metody stosowane przez ludzi Hitlera, przekracza tu wic po raz drugi granic dobrego smaku. W goszeniu swoich tez posuwa si do tego, e biblijn opowie o stworzeniu do ryzykownie interpretuje: to czowiek... stworzy Boga na swoje podobiestwo, a nie odwrotnie. To kae si powanie zastanowi nad susznoci jego argumentacji. Nawet, jeli w niektrych fragmentach zdaje si ona mie logiczne uzasadnienie.
(mak)
Peter Singer, Wyzwolenie zwierzt, tum. Anna Alichniewicz, Anna Szczsna, Pastwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 2004, seria: Biblioteka Myli Wspczesnej.
)
Funkcjonowanie mzgu od stuleci fascynuje uczonych. Dotyczy to rwnie asymetrii mzgowej, czyli zrnicowania funkcjonalnego dwch pkul mzgowych, a take jej zwizku z leworcznoci, dysleksj, chorobami psychicznymi czy rnicami pciowymi. Swoist kronik bada nad tym zagadnieniem stanowi niniejsza ksika. Autorzy przedstawiaj w niej wyniki wspczesnych bada nad mzgiem, ktre zainteresuj zarwno naukowcw, jak i absolutnych laikw. W porwnaniu do poprzednich, to wydanie ksiki wzbogacone zostao o spojrzenie na omawiane zagadnienie z perspektywy neurobiologii poznawczej. Takie interdyscyplinarne podejcie jest efektem wsppracy specjalistw rnych dziedzin nauki: neuropsychologw, psychologw poznawczych, lingwistw czy informatykw.
Pierwszym, ktry dowodzi, i rne zdolnoci umysu mog by zlokalizowane w odrbnych czciach mzgu, by yjcy w drugiej poowie XVIII w. Franz Gall. Gosi on, e za mow odpowiadaj paty czoowe. Dowodzi te, e ksztat czaszki odzwierciedla uformowanie tkanki nerwowej w mzgu, a dziki wnikliwej analizie wypukoci na gowie mona wypowiedzie si co do jej cech umysowych i emocjonalnych. Drug teori generalnie zlekcewaono, ale pierwsza na dugie lata podzielia naukowcw. W kocu jednak w 1861 r. Paul Broca udowodni suszno tej teorii, a trzy lata pniej utwierdzi si w przekonaniu, e lewa pkula ma zasadnicze znaczenie dla mowy. On te zwrci uwag na zaleno pomidzy lokalizacj orodka mowy a rcznoci. Niebawem John Jackson zaproponowa pojcie wiodcej pkuli, zapowiadajc teori dominacji pkulowej. Pojawi si pogld, e obserwowane u niektrych pacjentw problemy z czytaniem i pisaniem wynikaj z uszkodzenia lewej pkuli mzgu. Tak wic, pod koniec XIX w. badacze mieli ju obraz funkcjonowania obu pkul mzgu, zgodnie z ktrym lewa pkula peni niezwykle istotn rol w rozmaitych funkcjach jzykowych, a nie tylko w procesie mwienia. Oczywiste stao si twierdzenie, i uszkodzenia rozmaitych obszarw lewej pkuli skutkuj rnymi formami zaburze mowy. Niezwykle cenne okazay si take badania Hugona Liepmanna dotyczce apraksji, czyli niezdolnoci do wykonywania ruchw dowolnych zgodnie z poleceniami. Uczony wykaza, e mimo i przyczyn tych zaburze nie jest niezdolno rozumienia mowy, to maj one zwizek z uszkodzeniem lewej pkuli, a poza tym pkula ta kontroluje funkcje jzykowe oraz wykonywanie ruchw dowolnych. Na podstawie wszystkich tych bada powstaa teoria dotyczca relacji midzy obiema pkulami. Uwaano, e jedna, zazwyczaj lewa u praworcznych, odpowiada za mow i inne wysze funkcje, a prawa, „podrzdna”, nie peni znaczcych rl i jest kontrolowana przez „dominujc” lew pkul.
Z kolejnych rozdziaw szczeglnie interesujcy dotyczy zagadki leworcznoci. Jedna z daleko idcych teorii lateralizacji gosi, e zarwno za leworczno, jak i podatno na zaburzenia immunologiczne odpowiada testosteron. Zdaniem Geschwida i Galaburda, podczas ycia podowego hamuje on wzrost pewnych czci lewej pkuli mzgu, tak e odpowiadajce im rejony prawej pkuli rozwijaj si stosunkowo szybciej. Poniewa na pd mski dziaa wicej testosteronu, prawa pkula mzgu u mczyzny powinna w wikszym stopniu uczestniczy w kontrolowaniu funkcji mowy i preferowanej rki. Mczyni powinni te przejawia wiksze moliwoci realizowania funkcji, w ktrych prawa pkula odgrywa gwn rol. Ponadto, spowolnienie rozwoju lewej pkuli moe niekiedy prowadzi do trwaych, rozwojowych zaburze uczenia si, ktre czciej obserwowane s u mczyzn.
(ami)
Sally P. Springer, Georg Deutsch, Lewy mzg, prawy mzg. Z perspektywy neurobiologii poznawczej, tum. Iwona Szatkowska, Wydawnictwo prszyski i S-ka, Warszawa 2004.
)
Wydaje mi si, e gdybym bya intelektualistk, to bym chyba zwariowaa. Tak Barbara N. opieska (niedawno zmara tragicznie dziennikarka i autorka reportay) rozpoczyna wywiad z Tomaszem ubieskim. Ale, e nie jestem - chciaoby si dokoczy pierwsze zdanie opieskiej - zamierzam przynajmniej dowiedzie si, jak to jest (by intelektualistk, a zwariowan). Dokoczenie zdania pochodzi wprawdzie od autorki recenzji, ale nie mona wykluczy, e podobna myl przywiecaa i opieskiej w czasie przygotowa do rozmw z artystami, publicystami i naukowcami. Sowem: polskimi intelektualistami. Nie od rzeczy ksika nosi podtytu Z ycia psychosomatycznego intelektualistw. Ksika jest wyborem rozmw, ktre ju wczeniej ukazay si jako cykl na amach „Res Publiki Nowej”.
Galeri wybitnych i oryginalnych rozmwcw opieskiej otwiera Tomasz ubieski, pisarz i publicysta. Omielony bezporednioci pytajcej, opowiada m.in. o pisaniu jako piknej chorobie, mczcej i dlatego powanej, o pretensjach do wiata, ktre wchodz w ryzyko zawodu pisarza i o pragnieniu bycia poet. Wyznaje rwnie, e pisarz pisarzowi nie ma nic do powiedzenia, i e w rozmow dusz pisarskich nie warto wierzy. Potwierdza to zreszt Jerzy Pilch (Spotkania z adnym pisarzem sobie nie przypominam, a ju takiego, eby rozmawia o literaturze, to w ogle), z ktrym opieska rozpoczyna wywiad do nietypowo: Kiedy pytaam rnych ludzi, o czym z Panem rozmawia, wszyscy mwili: Jak to o czym? O piciu i o kobietach. Uwaam, e to beznadziejne. Bo opieska zdecydowanie woli rozmawia o literaturze. Pilch zatem mwi jej o problemie pierwszego zdania w swoich powieciach, ale te powieciach Patonowa, Manna, eromskiego, o Proucie, ktry podoba mu si do tego stopnia, e nie pamita go zupenie i o modzieczym przekonaniu, e zdolny jest do napisania wszystkiego cznie z Iliad, Odysej i Ulissesem.
Z kolei Maria Janion opowiada opieskiej o wiadomoci utraty ycia, ktra zmusza j do zatrzymywania jak najwikszej iloci drobin i ocalania ich na wszystkie moliwe sposoby. Std te pomys Janion, by utworzy archiwum egzystencji - miejsca, gdzie wszystko byoby zapisane, wiecznie zachowane, kada drobina egzystencji.
Do zbioru weszy te rozmowy z Jackiem Howk, Leonem Kieresem, Jadwig Staniszkis, Jolant Brach-Czain i innymi. opieska, pytajc swoich rozmwcw o autorytety, intelektualne upodobania i duchowe skonnoci, ociera si, jakby niechccy, o ich ycie codzienne. Jest to o tyle ciekawe, e dziki tej metodzie, coraz rzadszej w dzisiejszym dziennikarstwie, autorka daje czytelnikowi obraz funkcjonowania tych wybitnych (moe bezpieczniej powiedzie oryginalnych) osobowoci w wiecie, w ktrym mylenie, zwaszcza abstrakcyjne i bezinteresowne, traktowane jest podejrzliwie.
Wywiady opieskiej s rwnie znakomitym przykadem „dobrego” dialogu, niby lekkiego, zdawaoby si nawet naiwnego, ale oddajcego charakter rozmwcy i rozmowy. Najwaniejsze, e autorce nie chodzi o odkrywanie intymnoci na uytek mediw, o plotk czy sensacj (cho rzeczywicie chyba tylko jej udao si dopyta Jadwig Staniszkis o mark i numer czerwonej szminki, a Piotra Wierzbickiego, redaktora naczelnego „Gazety Polskiej”, o kolacj - z wdk - z Adamem Michnikiem). Chodzi jej przede wszystkim o odkrycie prawdy o czowieku.
Magorzata Paweczyk
Barbara N. opieska, Mka twrcza. Z ycia psychosomatycznego intelektualistw, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2004.
)
Jako odbiorcy literatury piknej przywyklimy do okrele utrwalonych w licznych, mniej lub bardziej znanych, badaniach literackich. Jeli zatem pojcia lub wyobraenia przyswojone przez nasz percepcj zostan poddane weryfikacji, nastpuje moment wahania. Skutek moe by tylko jeden - na nowo przygldamy si znanym tezom i albo akceptujemy je, albo odrzucamy. Rzecz jest o tyle istotna, o ile przedstawiajcy nowy ogld badacz potrafi zainteresowa czytelnika.
Ksika Romualda Cudaka wprowadza nas w krg liryki Rafaa Wojaczka. Pierwsze okrelenia, jakby narzucajce si w odniesieniu do tego poety, to: poeta przeklty, mitotwrca, szaleniec czy skandalista. Posta Wojaczka funkcjonuje w wiadomoci ogu (chyba, niestety, przez banalny fakt wprowadzenia jego nazwiska na szkoln list lektur), lecz zazwyczaj jego portret nie odbiega od wyej wymienionych sformuowa. Cudak podj si nie tylko rewizji przyswojonych przez pokolenia wyobrae, ale i objcia w cao dotychczasowego stanu bada nad osobowoci poety i jego twrczoci.
Studium podzielone jest na dwie czci. Pierwsza z nich stanowi syntez sposobu opisu poezji Wojaczka, przedstawion chronologicznie. Cudak opisuje ycie, psychik, drog poetyck oraz recepcj twrczoci poety. Rozwaa niektre kwestie tak popularne, jak np. mitotwrczo, ju nie tylko w autokreacji Wojaczka, lecz i wrd jego apologetw. Zwraca uwag na zmiany, jakie zaszy w sposobie opisu. Pojawiaj si prby „uklasycznienia” poezji Wojaczka, a take, mona by rzec, jej przewartociowania. Wojaczek nie jest ju zwany, na wzr Rimbauda, poet przekltym, lecz poet z Mikoowa (prawda, i to brzmi „swojsko”, tak ciepo i statecznie, prawie jak poeta z Czarnolasu, tylko czy w ten sposb nie zatraca si tego, o co Wojaczek walczy?). Wojaczek jawi si zatem ju nie jako skandalista i buntownik, ale jako poeta rzetelny, sumienny, pracowity, poeta-rzemielnik wiadomie dbajcy o swj warsztat poetycki. Portret Wojaczka jako twrcy nabiera nowych barw oraz odcieni. Nie jest to wad, moe by zalet, byleby tylko apologeci nie „stworzyli” poety Wojaczka na swoje wyobraenie. Cudak, na szczcie, zachowuje rozsdn miar w tej materii.
Mnie najbardziej podobaa si cz druga Jzyk i wiersze. Dla badacza podstaw, tym razem analizy, sta si sownik oraz metaforyka charakterystyczna dla poezji Wojaczka. Piszc o doborze sownictwa, Cudak kwestionuje tez, i jzyk Wojaczka jest brutalny czy wrcz wulgarny. Sownik poety przepeniony by emocjonalizmami, burzy przyjt konwencj oraz normy regulujce tzw. poetycko utworu, lecz dla Cudaka pojawiajce si w poezji Wojaczka wulgaryzmy w wikszoci maj charakter nominalny, a ich liczebno nie jest wielka. To raczej sam fakt wprowadzenia ich do poezji oburzy. Cudak zwrci te uwag na „poetycki sownik Rafaa Wojaczka”. Wykaza, jak czsto w poezji poety z Mikoowa pojawiaj si sowa zwizane z faun i flor. Dokona te analizy poezji Wojaczka pod wzgldem wersyfikacyjnym.
Ostatni rozdzia skupia si na intertekstach i kontekstach w odniesieniu do wierszy Wojaczka. Polecam nader ciekawy szkic, przedstawiajcy Inn bajk w odniesieniu do tradycji romantycznej.
Ksika na pewno zasuguje na uwag. Podjta i zaprezentowana w niej tematyka oraz interpretacja i analiza twrczoci Wojaczka jest intrygujca nie tylko dziki wprowadzeniu nowych sposobw odczytania tej twrczoci, lecz i dziki uporzdkowaniu stanu bada dotyczcych poety z Mikoowa.
Monika Szabowska
Romuald Cudak, Inne bajki. W krgu liryki Rafaa Wojaczka, Wydawnictwo Uniwersytetu lskiego, Katowice 2004, seria: Historia Literatury Polskiej.