)
rodowisko 20-, 40- i 60-tysiczne. Tak zmieniaa si wielko Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu przez ostatnich 12 lat. I tak wyglday dominia kolejnych rektorw od 1993 roku. Jest to skala spoeczna, ktra kae myle o uniwersytecie nie tylko w kategoriach statutowych celw, ale take, w znaczcej mierze, w kontekcie dziaania skomplikowanej instytucji, z wielkim budetem, aparatem administracji, z balastem spraw finansowych, gospodarczych i zwizanych z bezpieczestwem ludzi i mienia oraz problemami dotyczcymi zarzdzania, regulacji prawnych i patologiami, ktre w tym specyficznym rodowisku si wyaniaj. A to zwraca uwag na znaczenie relacji midzy wadz wybieraln a administracj, nie tylko pod ktem satysfakcji wadzy, ale przede wszystkim odpowiedzialnoci. Za kilka miesicy znowu rozegra si w uniwersytecie walka o autonomi uczelni, o wielkie pienidze i o to, kto bdzie tworzy i pisa histori. Tym razem jeszcze bardziej ni kiedykolwiek wynikami wyborw rektorskich bdzie zainteresowany potny beneficjant: zarzd uczelnianej administracji.
Organizm uniwersytecki - ktry musi realizowa trudne cele statutowe, prowadzi olbrzymie inwestycje, operowa wielkimi pienidzmi (wydawa i zarabia), rozwija powan wspprac midzynarodow, reprezentowa (porednio rwnie region i Polsk) w wanych kontaktach zagranicznych, przyjmowa wizyty najwaniejszych politykw, biznesmenw i ludzi kultury, dba o bezpieczestwo rodowiska i goci - ten organizm nie ma do dyspozycji instrumentw, jakimi wadaj np. miasta podobnej wielkoci. To wyznacza zakres zada, ale take, niestety, moe prowadzi do przyzwolenia na kade metody zarzdzania, byleby byy skuteczne i daway swobod dziaania zespoom rektorskim, w takim zakresie, w jakim zaley im na sprawowaniu wadzy.
Tu uwaga: o ile kandydaci do wadz akademickich s przewietlani pod wieloma wzgldami, m.in. politycznym, nie dotyczy to wadz administracyjnych, ktre przecie bezporednio skupiaj w rkach dane osobowe, dokumenty finansowe, czno i bezpieczestwo w caej uczelni. O ile rektor i pozostae wadze akademickie ponosz odpowiedzialno wobec elektoratu, to dyrektor administracyjny zaley tylko od rektora, ktry swj pogld na wiele spraw wyrabia sobie czsto na podstawie tego, co dyrektor mu przedoy. Dlatego obsada tego stanowiska, to najwaniejsza dla uczelni decyzja personalna rektora. A w przypadku, gdy jest to jedyna funkcja constans przy kadencyjnej wymianie ekip rektorskich, moe si zdarzy, e w praktyce to rektor jest zakadnikiem dyrektora w kadej sprawie dotyczcej zarzdzania: od dotarcia do informacji po realizacj decyzji.
Od pocztku transformacji ustrojowej, wadza w UAM przechodzi pynnie w rce prorektorw z poprzedniej ekipy rektorskiej. W ten sposb rektor Jerzy Fedorowski „wypromowa” rektora Stefana Jurg, a ten z kolei rektora Stanisawa Lorenca. Nie byo wstrzsw programowych i kolejni rektorzy wzbogacali swoimi projektami stabiln wizj rozwoju uniwersytetu. Ale mimo pozorw kontynuacji, kady nowy rektor od razu zaznacza sw odrbno i niezaleno od poprzednika. Rne byy wewntrzne i zewntrzne warunki ich dziaania. Demokracja, dyktatura i aksamitny terror, tak artobliwie nazwaabym ustroje, jakie po kolei tworzyli. Tylko w trzecim znaczca rola (vide: drugi czon nazwy) przypada szczytom uczelnianej administracji.
Rektor Fedorowski rzdzi jak demokrata, ale arbitralnie. wiat trzscy si w posadach potrzebowa wyrazistego przywdcy, wszyscy zaczynali odnajdywa swoje miejsce w nowej rzeczywistoci ustrojowej. Rektor realizowa zasadniczy nakaz, aby uniwersytet przetrwa i by mia perspektywy na przyszo. Rektor Jurga by jak gowa komety: kto zda za nim, by widoczny, inni przepadali. Pozostawi blask i okaleczenia. Rektor Lorenc trzyma si kursu i dba o etykiet, ma najbardziej komfortow sytuacj i pielgnuje wizerunek przyjazny caemu wiatu. Wszystkich czy to, e aden raczej nie znosi sprzeciwu.
Kady z trzech rektorw, ktrych znaam w cigu ostatnich 12 lat, by innym czowiekiem i inaczej sprawowa swj urzd. Rzutowao to m.in. na atmosfer pracy w uczelni, w tym klimat posiedze Senatu, na zewntrzny wizerunek uniwersytetu oraz relacje z administracj uniwersyteck i jej pozycj w uczelni. Wrd problemw, ktre koniecznie wymagaj dyskusji rodowiskowej u progu nowej kadencji rektorskiej, na pierwszym miejscu wymieniabym wanie ukad si midzy wadzami uniwersyteckimi pochodzcymi z wyboru a aparatem administracji. Z tym zagadnieniem wie si szczeglnie silnie inna kwestia, mianowicie - obecnoci polityki w yciu uczelni. Zaryzykuj pogld, e sposb uregulowania obu tych spraw bdzie mia decydujcy wpyw na konsumowanie autonomii uniwersytetu i zakres samorzdnoci pracownikw nie tylko w nadchodzcych latach, ale w znacznie duszej perspektywie.
Rektor Jerzy Fedorowski, obejmujc uczelni w 1991 r., stan w obliczu takiego samego problemu jak premier Tadeusz Mazowiecki, kiedy ustanawia w Polsce „grub kresk”. „Gruba kreska” w UAM oznaczaa pozostawienie u wadzy czci administracji, zwizanej z poprzednim ukadem politycznym.
Ze strony rektora Fedorowskiego by to gest szlachetnoci i pragmatyzmu. Kierowa si zasad, e naley pozwoli pracowa dla uniwersytetu kademu, kto ma tak wol, a rwnoczenie wiedzia, e uczelnia nie obdzie si bez skutecznego menedera. Uniwersytet nie mia rodkw na zatrudnienie nowego specjalisty o najwyszych kwalifikacjach w tej dziedzinie, tym bardziej dobrze byo polega na kim dowiadczonym, zorientowanym w sprawach uczelnianych, o „dobrych kontaktach”. I te rachuby co do byego dyrektora administracyjnego nie zawiody. Dyrektor zajmowa si realizacj decyzji rektora, a jego wpywy w uczelni skutecznie rwnoway, umacniajc wasn pozycj, prorektor Stefan Jurga. Kolejne dwie kadencje wadzy rektorskiej naleay niepodzielnie do rektora Jurgi, ktry nie negowa przydatnoci dotychczasowego dyrektora, ale ograniczy jego rol.
Dopiero kiedy wybory rektorskie w UAM wygra prof. Stanisaw Lorenc, dyrektor uzyska daleko idce penomocnictwa. To pozwala sytuowa go w hierarchii uniwersyteckiej bezporednio za magnificencj. Jego realn wadz trudno jest ocenia, ze wzgldu na zoono spraw uniwersyteckich z jednej i rozlego osobistych kontaktw z drugiej strony, a take ze wzgldu na metody pracy i ograniczon jawno tej sfery dziaania uczelni. Jest to bardzo interesujcy ukad, poniewa rodowiska twrcze i urzdnicze kieruj si z natury rnymi priorytetami.
Jako jedno z istotnych zada swojej kadencji rektor Stanisaw Lorenc wskazuje reform „administracji centralnej”. Reforma polega m.in. na unowoczenieniu dziaania, czemu ma sprzyja, zdaniem rektora, take wymiana pokoleniowa na kierowniczych stanowiskach i w redniej kadrze administracyjnej. Reform przeprowadza dyrekcja, dobierajc nowe kadry do wsppracy. Nie wolno jednak nie dostrzega ubocznej strony tej operacji (zreszt wymuszonej w duym stopniu emeryturami) - ubywa mianowicie oddanych i wyprbowanych pracownikw, bardziej moe nastawionych na wspprac z innymi ludmi ni z komputerami. Ale trudno czyni z tego zarzut w sytuacji, gdy coraz czciej si zapomina, i komputer take ma suy ludziom. Nie mona nie zauway, e wymianie kadr towarzyszy osabianie cigoci pamici o uczelni i roli, jak w niej peniy postaci, ktre po dzi dzie zajmuj pozycje strategiczne.
Zarzdzanie tak uczelnia, do jakiej urs uniwersytet w Poznaniu, jest zadaniem dla giganta: wymaga niezwykych umiejtnoci, zdolnoci organizacyjnych, wyobrani. Niezwykych kompetencji i nierzadko heroizmu wymaga praca na wielu wysokich stanowiskach administracyjnych, zwizanych z inwestycjami, sprawami technicznymi, gospodarczymi, zaopatrzeniem, obsug spraw studenckich, obsug prawn, finansami i pacami, bezpieczestwem, opiek nad majtkiem uczelni. Niezalenie od zakresu wpyww, dyrektor administracyjny jest od lat jedyn osob, ktra reprezentuje w uniwersytecie cigo wadzy. Obsadza stanowiska, dysponuje wiedz i informacj, kontroluje pienidze. Remonty, inwestycje, komputery, zamwienia publiczne, po najbardziej szczegowe kwestie pracownicze - znajduj si w jego gestii. Nie da si z pominiciem jego osoby pracowa skutecznie praktycznie na adnym stanowisku, od najmniejszych dziaw po prorektorw.
Gazety, literatura, historia wci zwracaj uwag, e nie yjemy w raju. Ludzie z czowek gazet spotykaj si w UAM kilka razy w miesicu. Czy po to, eby zje wspln kanapk? Albo - czy ich wizyty mobilizuj tylko suby gastronomiczne? Meandry polityki, wynaturzenia biznesu, groba terroryzmu, plaga narkomanii. Czy uniwersytet jest wolny od mechanizmw rzdzcych tym wiatem?
Wiosn 2004 JM Rektor ujawni, e w uniwersytecie podejmowane s specjalne czynnoci zwizane w bezpieczestwem, e powierzane s one wytypowanym pracownikom administracji i znajduj si w gestii dyrektora administracyjnego. Nie jest fantazj wyobraenie sobie dziaania pojedynczych osb i grup przestpczych w uczelni. Uniwersytet jest zbyt wielkim i wanym rodowiskiem, eby nie cieray si w nim rne grupy interesw. Czynnoci podejmowane w imi bezpieczestwa s nieodzowne, ale same w sobie powinny rodzi jak najmniej wtpliwoci i problemw. Dlatego musi by dokadnie okrelona odpowiedzialno wszystkich uczestnikw tego systemu. O dziaaniach podejmowanych w imi bezpieczestwa i o zwizanej z nimi „bezumownej wsppracy z policj” sygnalizowao „ycie Uniwersyteckie” nr 4/2004. Sprawa ta nie stana jeszcze na Senacie Akademickim. Natomiast nowe prerogatywy sprawiaj, e jeszcze wikszego znaczenia nabraa w uczelni pozycja dyrektora administracyjnego.
Apolitycznoci z pierwszej poowy lat 90., nastpnie otwarciu na wszystkie opcje polityczne, ze szczeglnym uwzgldnieniem opcji wpywowych, ktre forsowa rektor Jurga, przeciwstawia si dzi trend, ktry nie jest dla mnie czytelny. O ile apolityczno z czasw rektora Fedorowskiego bya powodowana trosk o zapewnienie warunkw do spokojnej pracy w uczelni, a otwarcie na najmoniejszych tego wiata ze strony rektora Jurgi mona wyjania m.in. chci zdobywania uczelni sojusznikw w realizacji planw rozwojowych, to obecny kurs sprawia wraenie, jakby uniwersytet dawa si unosi rnym falom, z przewag tych, ktre pyn na Morasko, za granic, lub po prostu po pienidze. Z punktu widzenia interesw uczelni, wane jest jednak, aby sytuacja ta nie odbia si na korzystaniu z autonomii. wiat akademicki nie powinien udziela nikomu penomocnictw w tym zakresie!
W kocu wrzenia ub.r. odbyo si robocze zebranie wadz UAM z kierownikami jednostek uczelni w Kicinie, na ktrym prof. Stanisaw Puppel, anglista, byy dziekan Wydziau Neofilologii, zaproponowa odejcie na chwil od spraw biecych i powrt do rozmw o misji uniwersytetu. Rektor Stanisaw Lorenc replikowa, e nie czas i miejsce po temu, ale zwrci uwag na konsekwencj w rozwijaniu uczelni od pierwszych lat transformacji, przytaczajc liczby (powierzchnia nowych inwestycji, rosnca rzesza studentw, zakres finansowania uczelni i poziom wynagrodze pracownikw) i przekonujc, e przyszo budujemy dzi. Owacja, z jak spotkaa si odpowied rektora, wiadczya m.in. o tym, e uczestnikom - dziekanom, dyrektorom instytutw, kierownikom innych jednostek i dziaw administracji - blisza od snucia refleksji o uniwersytecie jest praca organiczna. Problem polega jednak na tym, czy kontynuacja przez dodawanie zer na pewno oznacza utrzymywanie ducha zmian z pocztku lat 90. i jakie idee powinny przywieca uniwersytetowi dzisiaj.
Pytanie mona postawi nie bez kozery, poniewa ostatnie kilkanacie lat zupenie odmienio nasze ycie. I dla uniwersytetw oznacza to inne moliwoci i uzalenienia. Ograniczenie autonomii zblia si ze wszystkich stron, tym niebezpieczniej, e podstpnie. Dlatego abstrahujc od dzisiejszych, bardziej czy mniej pomylnych prognoz, trzeba wci na nowo odnajdywa miejsce uniwersytetu w wiecie i przewartociowywa jego cele. Chocia chciaoby si ju odpocz, korzysta ze wietnych warunkw pracy i wreszcie bardzo dobrych wynagrodze, zamkn oczy na reszt i scedowa kopoty z caym uniwersyteckim entouragem - nauk, studentami, finansami i utrzymaniem gmachw - na kogo innego.
Powtarzam: niedugo rozegra si w uniwersytecie walka o autonomi uczelni, o wielkie pienidze i o to, kto bdzie tworzy i pisa histori. I to naprawd nie jest obojtne, w czyich rkach one si znajd.
Ewa Staniewicz jest redaktorem „ycia Uniwersyteckiego”, pisma Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu.