)
Niemal dwa lata temu opublikowaem na amach „Forum Akademickiego” (nr 2/03) artyku Prezydenci, kanclerze, rektorzy. Wyraziem w nim m.in. pogld, e zarzdzanie wyszymi szkoami niepastwowymi jest przejrzystsze i sprawniejsze wwczas, gdy odpowiednio „wyposaony” w tytuy naukowe zaoyciel-kanclerz jest jednoczenie rektorem i tym samym kieruje szko-przedsibiorstwem jednoosobowo, z zachowaniem specyfiki tego typu przedsibiorstwa, tj. przynajmniej podstaw akademickiej demokracji (senat, rady wydziaw). Sugerowaem te, e proces zarzdzania przebiega gorzej (a czasem znacznie gorzej) w tych szkoach, w ktrych zaoyciele-kanclerze dziaaj rwnolegle z powoanymi przez siebie rektorami, powierzajc im, mniej lub bardziej „szczerze”, kierowanie procesem dydaktycznym lub (jak powiedzia mi jeden z kanclerzy) „wszystkim, co nie wie si z kas”.
Po dwch latach i wielu nowych obserwacjach dochodz do wniosku, e „przejrzysto” i skuteczno zarzdzania w tej drugiej grupie szk nadal si pogarsza. Mog te zaryzykowa twierdzenie, e w wielu szkoach jest to jedn z istotnych przyczyn obniania poziomu ksztacenia, a wic przestaje by tylko „problemem wewntrznym”.
Zasadne wydaje si pytanie, dlaczego tak si dzieje, dlaczego jedno z elementarnych rozwiza z zakresu zarzdzania, czyli „delegowanie uprawnie”, zdaje egzamin w koncernach przemysowych, a nie przynosi oczekiwanych efektw w relatywnie niewielkich organizmach, jakimi s niepastwowe szkoy wysze? Przyczyn jest, jak zwykle, kilka. Moim zdaniem, najbardziej istotn jest mylne zaoenie, e prosto i bezkonfliktowo daje si w szkole wyszej rozgraniczy kierowanie administracj czy „ekonomik firmy” i jej „produkcj”, czyli procesem dydaktycznym. Fikcyjno tego zaoenia mona atwo wykaza przez porwnanie wanych paszczyzn zarzdzania szko, w ktrych wystpuj nieuniknione sprzenia zwrotne midzy rozstrzyganiem zagadnie merytorycznych i finansowych.
Nawet to uproszczone zestawienie „sprze” potwierdza tez, e zdecydowana wikszo decyzji merytorycznych zwizanych bezporednio z procesem dydaktycznym w szkole wyszej pociga za sob konieczno jednoczesnego podejmowania decyzji finansowych. Jeeli zatem decyzje te chce i moe podejmowa najemny rektor, to - przynajmniej teoretycznie - powinien to robi niemal zawsze w porozumieniu z kanclerzem lub wrcz z jego akceptacj.
)
Druga przyczyna nie wystpuje powszechnie, ale jest szczeglnie kopotliwa. Wynika ona z rnic „naturalnego” podejcia do celu i misji szkoy wyszej u wikszoci rektorw i tych zaoycieli, ktrzy traktuj szko jako jedn z form dochodowego biznesu. Rektor dy do wysokiej jakoci nauczania, stara si zdobywa najlepszych (i, niestety, droszych) wykadowcw, chce zwiksza ofert dostpnych zaj, rozwija badania naukowe. Wie, e nie moe naruszy rwnowagi finansowej, ale nie zaley mu na zysku. Niektrzy zaoyciele sprzyjaj tym deniom w okresie prosperity, ale odrzucaj je w okresie bessy. Inni stale d do maksymalizacji zysku, ktry rnymi metodami potrafi „wyprowadzi”. Wymagaj - z ich punktu widzenia susznie - minimalizacji kosztw, ograniczania oferty do niezbdnego minimum, zastpowania profesorw doktorami, a nawet magistrami, ktrzy s bardziej dyspozycyjni i „tasi”. W szkoach, w ktrych powstaje taka sytuacja, efekty w postaci obnienia jakoci ksztacenia s natychmiast zauwaalne.
Istotna przyczyna braku „kompatybilnoci” kanclerzy i najemnych rektorw tkwi take w menederskich upodobaniach czci tych pierwszych. Z jednej strony, trudno zabroni czowiekowi uwaajcemu si za waciciela szkoy interesowania si wszystkimi aspektami jej funkcjonowania. Z drugiej jednak, szkoa wysza jest nietypowym „przedsibiorstwem” i delikatnym organizmem, w ktrym ogromne znaczenie ma niematerialna „akademicka atmosfera”, wsppraca profesorw i studentw, wywaone stosunki midzyludzkie oparte na niekwestionowanych autorytetach. Szkoa wysza nie jest przedsibiorstwem produkcyjnym, skadajcym si z dwch podstawowych czynnikw - ludzi i maszyn. Szkoa funkcjonuje tylko dziki ludziom - z duym i maym dowiadczeniem yciowym.
Ten delikatny organizm nie znosi zbyt wielu „kanaw zarzdzania”, ktre mog podejmowa take sprzeczne decyzje i wzajemnie si dezawuowa. Jeli wic zaoyciel-kanclerz ma nadmierne menederskie skonnoci - wkracza w kad dziedzin funkcjonowania „firmy”, formalnie deleguje uprawnienia, a faktycznie je koncentruje, zajmuje si drobiazgami, absorbujc nimi personel wykonawczy i nie ma wyczucia „hierarchii celw” - to funkcje przypisywane najemnym rektorom zaczynaj traci sens, a jako nauczania take si pogarsza, cho jest to proces wolniejszy i mniej zauwaalny. Moe by jeszcze gorzej, jeli midzy ten „duet” kanclersko-rektorski wkraczaj rnego typu ogniwa porednie: wicekanclerze, penomocnicy, dyrektorzy „generalni”, doradcy o specjalnych uprawnieniach itp. Pltanina kompetencyjna przybiera niekiedy takie rozmiary, e nikt dokadnie nie wie, kto i za co w danej szkole odpowiada. Nie wie te student, ktry albo si zniechca, albo umiejtnie wykorzystuje powstajce luki i „zakadki” kompetencyjne do uzyskania lepszych ocen, zniek, stypendiw, urlopw, nienalenych „indywidualnych cieek studiw” itp.
W szkoach zarzdzanych przez kanclerzy i najemnych rektorw niebezpieczne jest take „zderzenie” z elementarnymi zasadami akademickiej demokracji. S przypadki, e kanclerz-biznesmen w ogle nie rozumie roli i zada senatu i rad wydziaw, chce je traktowa jako maszynki do gosowania legitymizujce jego decyzje, take personalne. Nie ma w nich miejsca na dyskusje merytoryczne, a zwaszcza na krytyk przyjmowanych rozwiza. Teoretycznie tak prowadzona szkoa powinna si spotka z bojkotem utytuowanej kadry dydaktycznej, mie trudnoci z zapewnieniem „minimum kadrowego” i uzyskaniem akredytacji. Tak bywa, ale rzadko. Czciej kadra daje si przekona nieco wyszymi apanaami i ograniczonymi wymaganiami, dotyczcymi jakoci prowadzonych zaj.
Dochodzimy tu ponownie do problemu bezporedniego wpywu sposobu zarzdzania szko-firm na jako ksztacenia. To prawda, e cz utytuowanych wykadowcw w pogoni za wyszymi dochodami pracuje w kilku szkoach i dziaa w nieustannym popiechu. S oni take chtni do prowadzenia seminariw dyplomowych dla tak wielu studentw, e nie speniaj one adnej ju roli dydaktycznej, s tylko indywidualnymi spotkaniami konsultacyjnymi, na ktrych moliwie krtko omawia si postp w pisaniu pracy dyplomowej. Policzmy: jeli wykadowca - profesor lub doktor - pracuje tylko w dwch uczelniach i w kadej z nich podejmuje si prowadzenia seminariw, zarwno na studiach dziennych, jak i zaocznych, to nawet przy przestrzeganiu zasady, e seminarium nie powinno obejmowa wicej ni 15 studentw - w sumie „ma” ich szedziesiciu. Ale w seminariach uczestniczy czasem powyej 25 studentw i cznie wykadowca „musi” zajmowa si rwnolegle 100 studentami. Jednak i to jest fikcj, bo przecie seminaria trwaj najczciej 3 lub 2 semestry, wic zdarza si, e wykadowca „opiekuje” si jednoczenie 200-300 studentami. Nie ma szans, aby by w stanie rzetelnie sprawdzi ich prace, nie mwic ju nawet o wzbogacajcych wiedz dyskusjach.
Ostatnio, za spraw dyskusji telewizyjnej (program 2, listopad 2004), ponownie modny sta si temat plagiatw i pisania prac dyplomowych na zamwienie. Dyskutanci koncentrowali si jednak na pracach indywidualnie przygotowywanych przez „zleceniobiorcw”, co jest tylko przysowiowym wierzchokiem gry lodowej. Podstawowym problemem s „firmy” kupujce od studentw i sprzedajce gotowe prace, oferujce nawet 1000 tytuw ju od 200 z za sztuk. Informuj one gdzie praca zostaa napisana, jak oceniona, doradzaj gdzie mona j ponownie przedstawi (jak najdalej od rda). Jeli kto nie wierzy, wystarczy w dowolnej wyszukiwarce internetowej wystuka haso „prace magisterskie”. Rezultatw tego procederu wielowarsztatowi promotorzy nawet nie s w stanie zauway.
Porzdkowanie problemu fikcji seminariw jest dla szkoy kosztowne. Mniejsze grupy seminaryjne - to wicej wykadowcw, ktrym trzeba zapaci za ich prowadzenie. Unika si wic radykalnych ogranicze liczby seminarzystw, tym bardziej e i wykadowcy wol mie ich wicej. Bo najczciej otrzymuj te okrelon stawk za „wypromowanego” studenta i 100 absolwentw moe „wystarczy” na samochd.
Czy jest realna moliwo zahamowania procesu destrukcji jakoci studiw, wystpujcego w czci niepastwowych szk wyszych, w nastpstwie bdw zarzdzania przez duety kanclersko-rektorskie?
Sdz, e tak. Przede wszystkim wydaje si konieczne ograniczenie swobody tworzenia nowych szk w podobny sposb, jak ogranicza si tworzenie orodkw zdrowia, aptek, handel broni czy alkoholem. Aby utworzy szko, powinno si uzyska koncesj, niezalenie od spenienia warunkw dotyczcych posiadania odpowiedniej kadry, programu i warunkw materialnych. A koncesj powinna uzyskiwa tylko osoba fizyczna lub spka zoona z osb, ktre maj odpowiednie kwalifikacje - s wic profesorami lub doktorami z dowiadczeniem dydaktycznym. Jeli „wielobranowy” biznesmen chce utworzy szko wysz, to powinien znale osob z takimi kwalifikacjami, ktra projekt ten wraz z nim bdzie firmowaa i realizowaa. Moe by pniej - ale nie musi - rektorem tej szkoy albo pozosta „tylko” wspzaoycielem.
Nie widz te przeszkd, aby w nowej ustawie o szkolnictwie wyszym znalazy si precyzyjne zapisy okrelajce pozycj i zadania rektorw w niepastwowych szkoach wyszych. Niech m.in. troska o jako studiw bdzie ich zadaniem ustawowym. Rektorw tych szk mog nadal powoywa zaoyciele-kanclerze, ale ich nominacje i odwoania powinny uzyskiwa akceptacj ministra edukacji narodowej. Nie jest tych rektorw tak duo, aby urzdnicy ministerialni nie mogli wykona tego zadania. A pozycja trudniej odwoywalnych rektorw ulegnie wzmocnieniu.
Wydaje si take, e wikszej ni dotychczas uwagi wymaga procedura zatwierdzania statutw szk niepastwowych przez ministra edukacji. Widziaem wiele tych statutw i powiem szczerze, e - moim zdaniem - cz z nich nie powinna by zatwierdzona, zarwno ze wzgldw merytorycznych, jak i formalnych. A nadmiernie „elastyczny” statut niebezpiecznie zblia szko wysz do fabryki makaronu czy domu towarowego.
Mj krytyczny stosunek do zarzdzania szko wysz przez kanclerzy i najemnych rektorw nie oznacza, e rozwizanie to nie sprawdza si zawsze i wszdzie. S szkoy, w ktrych ten ukad dziaa poprawnie, zapewnia rozwj uczelni i tworzy jej dobr opini. Niejasnoci podziau kompetencji niwelowane s dziki dobrym relacjom midzy kanclerzem i rektorem, wzajemnemu wysuchiwaniu argumentw, dziki koniecznym kompromisom i zrozumieniu denia do wsplnego celu. O braku powaniejszych konfliktw decyduj cechy charakterologiczne partnerw, a nie statut czy regulamin. Tej paszczyzny porozumienia midzy kanclerzami i rektorami szk niepastwowych nie da si jednak „zadekretowa” - jej istnienie lub brak zaley tylko od nich.
Prof. dr hab. Tadeusz Wojciechowski, ekonomista, jest dziekanem Wydziau Zarzdzania i Marketingu w Wyszej Szkole Zarzdzania i Marketingu w Warszawie.