)
Za grami, za lasami, w pewnym zacianku, z ktrego nie wszyscy jeszcze wyjechali w szeroki wiat, zostao kilku naukowcw, urzdnikw i politykw, by realizowa polityk naukow, opart na prostych zasadach.
Konsekwencja: Kolejni premierzy, konsekwentnie obcinajcy nakady na nauk, niezmiennie obiecywali, e nakady te wzrosn w nastpnym roku po ich dymisji.
Caa para w gwizdek: Modych i zdolnych pracownikw naukowych skaniano do pisywania prac na kolejne stopnie i tytuy naukowe, by wybi im z gowy prowadzenie nietuzinkowych prac badawczych. Susznie zakadano, e jak si ich wpuci w tryby formalizmu, to skruszej.
Uprawnienia: Warunkiem nabycia przez urzdnika pastwowego uprawnie do nadawania tytuu profesora by brak magisterium, a jeszcze lepiej matury.
Proteza: Tytu profesora by protez prestiu, co tumaczyo ogromny na popyt.
Patent: Profesura tytularna bya patentem na doywotni mdro i urzdowym zezwoleniem na brak aktywnoci naukowej.
Nagroda: Najmniejszy przejaw aktywnoci naukowej, mimo posiadania profesury tytularnej, wyrniano nagrod ministra.
Dorobek: Aby zapewni sobie bezkonfliktowy przebieg przewodu profesorskiego, kandydat musia mie nie wicej publikacji ni rednio ambitny doktor, tj. szedziesit, z czego najwyej sze za granic, koniecznie w ktrym z bratnich zaciankw.
Sprawiedliwo spoeczna: W polityce kadrowej konsekwentnie stosowano zasad - „od kadego wedug jego zdolnoci, kademu wedug jego potrzeb”. Od krnbrnych kandydatw do profesury tytularnej wymagano dwch ksiek profesorskich, wypromowanego doktoranta i otwarcia nastpnego przewodu doktorskiego. Wobec swojakw stosowano zasad, e trudno znale im kandydatw na doktorantw, a za ksik profesorsk uznawano jej brak. Byo to rkojmi ich potulnoci po awansie.
Doktoraty: Skutecznym sposobem zostania profesorem tytularnym byo napisanie dwch doktoratw - wasnego i swego doktoranta.
Nobel: Ministrowi, ktry ogosi nieprzydatno nauki w jego zacianku, a mimo to nie zdoby ani nagrody Nobla, ani Darwina, na pociech nadano natychmiast tytu profesora.
Norma: Norm staa si profesura tytularna dla skompromitowanych politykw. W kocu naleaa si im jaka rekompensata.
Gwarancje: Trwao instytutw naukowych budowano na kulcie miernoty. Chodzio o to, by nikt z pracownikw nie przewysza intelektualnie dyrektora, co bez gwarancji instytucjonalnych nie byoby atwe.
Jednouczelniano: Preferowano karier akademick w jednej uczelni - od studenta do doktora honoris causa. Wtedy przynajmniej w jednej uczelni byo si znan osob.
Honor: Do otrzymania doktoratu honorowego nie byo potrzebne magisterium ani nawet licencjat.
Jednoetatowo: Wprowadzono zasad (ac. cuius regio, eius religio), e w jednym miecie mona pracowa tylko w jednej uczelni, co sponsoroway Podupadajce Koleje Prowincjonalne (PKP).
Synekura: ac. sine cura - bez troski (o co). Promowano zasiadanie tych samych osb w wielu redakcjach i radach programowych czasopism w celu wzmocnienia ich prestiu. Osb, oczywicie.
Organ: Kade czasopismo naukowe, a zwaszcza naukawe, musiao by organem instytutu i gosi suszne pogldy.
Koleesko: Dla zapewnienia waciwego rozdziau publicznych rodkw na badania powoano agend pod robocz nazw Kolegom Bdzie Niele (KBN). To by rzeczywicie wietny pomys pozyskiwania rodkw, zwaszcza jeli miao si tam kumpla, a jeszcze lepiej dwch.
Wspycie: Gdy jeden z kandydatw na stanowisko profesora mia w dorobku dwie publikacje, ale trzydziestu kolegw w radzie wydziau, drugi za odwrotnie, nieodmiennie wygrywa pierwszy. Zgodnie z zasadami wspycia spoecznego.
Zastpca czonka: Warunkiem zostania przewodniczcym rady naukowej jako ukoronowania kariery bya utrata kontaktu z dyscyplin, a jeszcze lepiej z rzeczywistoci. Zgon w trakcie kadencji nie by wystarczajcym powodem wyganicia funkcji.
Czonek bez jzyka: Skutecznym sposobem zostania kandydatem na czonka akademii nauk bya nieznajomo adnego jzyka obcego.
Hamowanie i chamowanie: Dotyczyo awansu zbyt zdolnych podwadnych. Byo nader skuteczne.
Pomiatanie: Do pomiatania tradycyjnie suy asystent. Bezporednio po ukoczeniu studiw powinien si on wykaza umiejtnoci prowadzenia wicze z przedmiotw, ktrych nigdy nie studiowa, a take biegoci w tumaczeniu tekstw szefa na jzyki kongresowe, ktrych ten nie zna. Gotowo noszenia szefowi walizek w czasie jego prywatnych wyjazdw na wakacje bya mile widziana, ale egzekwowana powcigliwie.
Skandal towarzyski: Kiedy na konferencji asystent mia si przysi do stolika profesorw. Poklepywanie profesorw przez asystenta po plecach nie uchodzio natomiast za skandal, lecz za sygna jego rychego doktoryzowania si.
Walka klas: Zbyt powolny proces likwidacji asystentw jako klasy spowodowa tendencj do uspoecznienia asystenta, w sytuacji gdy przypada on na kilkunastu profesorw. Skutkowao to narowieniem si asystenta i jego tendencj do krtactwa, co wiadczyo o jego dojrzaoci i otwierao drog do dalszej kariery publicznej.
Krytyka: W trosce o zapewnienie odpowiedniego poziomu krytyki naukowej wprowadzono cenzur prewencyjn.
Krytykanctwo: Krytyk merytoryczn i wskazywanie bdw rzeczowych uznano za zachowania naganne. Osoby potrafice jeszcze prowadzi krytyk rzeczow musiay si liczy z ostracyzmem i opini rozrabiaczy. Susznie, gdy podwaay podstawy istniejcego adu.
Nietakt towarzyski: Najwikszym byo nazwanie nieuka nieukiem.
Recenzje: Recenzowanie prac na stopie, a zwaszcza recenzje wydawnicze, powierzano z reguy osobom niekompetentnym, co byo rkojmi braku uwag krytycznych, chocia nie gwarantowao braku roszcze finansowych recenzenta wobec recenzowanego. Oprcz honorarium, oczywicie.
Specjalizacja: W ramach spoecznego podziau pracy wdroono zasad, e jedni czytaj ksiki, a inni je pisz.
Samoobsuga: Eksperymentalnie wprowadzono zasad, e pisanie prac, ich redagowanie, recenzowanie, ocenianie, wnioskowanie o nagrody, nagradzanie i czytanie dokonywao si w ramach tego samego zespou. To bardzo usprawniao zarzdzanie, a poza tym przynajmniej wszystko dziao si w gronie osb bdcych w stanie zrozumie meritum prac.
Podrczniki: Najskuteczniejszym sposobem zostania autorem podrcznika byo kiepskie opanowanie jzyka ojczystego i monopol dostpu do rde obcojzycznych.
Okadkowanie: Wprowadzono zamiast redagowania. Od tego ostatniego rnio si brakiem redakcji tekstw zoonych w tom i opatrzonych wspln okadk z nazwiskiem „okadkacza”, zwanego redaktorem.
Pidynizacja: Chtnie wydawano publikacje w pidgin-English dla zdobycia dodatkowych punktw KBN.
Konferencje: Zawsze nazywane naukowymi, w przeciwnym bowiem razie mona byo ten fakt przeoczy.
Referaty: Zazwyczaj byy dukane z kartki, podczas gdy suchacze przewracali strony rwnoczenie z referentem. Co gorsza, odczytywane niejednokrotnie w jzyku obcym (pidgin-English).
Inwokacja: Kady artyku naukowy, niezalenie od tematu, rozpoczynano od powoania si na wiate myli szefa. Pozostao po niezapomnianych czasach, gdy kady artyku naukowy rozpoczynano od powoania si na wiate myli Josifa Wissarionowicza.
Oda do radoci: Z okazji kolejnych jubileuszy szefa wyraano spontaniczn rado, a niekiedy uwielbienie, niejednokrotnie sowem wizanym (limeryki, sonety, pieni, poematy, rzadziej epopeje).
Cytowanie: Swoje wasne myli cytowano za szefem, ktry opublikowa je wczeniej, aby mie jakiekolwiek publikacje, mimo e - jako profesor tytularny - nie musia. Chcia jednak dawa modziey dobry przykad.
Plagiaty: Nieumiejtno przepisania przez dziekana kilkudziesiciu stron pracy magistranta wasnymi sowami nie wzbudzaa niczyjego zaskoczenia, a wic i chci sprawdzenia, czy plagiator na pewno ma matur i na jakiej podstawie.
Ochrona danych osobowych: Dotyczya krewnych lokalnych prominentw nie przyjtych na studia na zasadach oglnych, lecz przyjtych mimo to na podstawie decyzji rektora.
Definicja: ywiono przekonanie, e naruszenia zasad etycznych dotycz z definicji tylko innych.
Stao zasad etycznych: On by stay, tylko one si zmieniay (Jan I. Sztaudynger).
Punktualno: Jest grzecznoci krlw, w republice nie miaa wic zastosowania.
Przyzwoito: Wartoci feudalne udao si szczliwie wykorzeni.
Prawda: Z oczywistych wzgldw zadekretowano instrumentaln definicj prawdy - prawdziwe jest stwierdzenie uyteczne.
Krtkie minuty: Minuta ciszy dla uczczenia pamici zmarego mistrza trwaa rednio 12 do 20 sekund.
Uczelnia placwk publiczn: Sdzc po sownictwie adeptw, raczej domem.
Elektroniczny obieg dokumentw: By tpiony, gdy przekracza moliwoci techniczne placwek naukowych oraz uniemoliwia skadanie dokumentw w pozycji gbokiego pokonu.
Respondencja: W zwizku z wkroczeniem w epok spoeczestwa informatycznego zlikwidowano korespondencj, zastpujc j respondencj. Wystarczyo zinstytucjonalizowa tradycyjny zwyczaj nieodpowiadania na listy i pisma. Odpowiadanie wymagao bowiem umiejtnoci pisania i znacznie utrudniao manifestowanie wzgardy wobec petenta.
Jaja kobyy: „Ja, jako byy prorektor, a obecnie dziekan, stwierdzam” - to preferowany sposb przydawania sobie prestiu, zwaszcza jeli si go nie miao.
Mam prawo: Koronny argument sfrustrowanych szefw, niepomnych e non omne licitum honestum.
Cholewa: Z gby. Podstawowa metoda zawierania przez rektorw ustnych umw z profesorami. Pacta non sunt servanda.
Dziaa: Lex retro non agit (ac. prawo nie dziaa wstecz)? Ale agit, jak najbardziej agit!
Prawo i lewo: Prawo kaduka, by bez wymaganego na podstawie ustawy przetargu zamwi remont instytutu w zaprzyjanionej firmie. Skuteczne.
Interes: Mile widziane byo przeksztacenie instytutu w interes rodzinny, przez zatrudnienie matek, on i kochanek lub mw, braci i synw.
W pochwie: Tkwi gboko miecz Damoklesa. Mona byo spa spokojnie, e nikt nam nie podskoczy.
Jakie to szczcie, e w Polsce jest zupenie inaczej, nieprawda?
Dr hab. Zbigniew Rykiel, prof. WSFiZ, jest pracownikiem Wyszej Szkoy Finansw i Zarzdzania w Biaymstoku.