) |
| Wiesaw Chrzanowski senior |
Zachowane dokumenty powiadczaj miejsce Chrzanowskich w polskiej historii ju za czasw Pierwszej Rzeczypospolitej, szlacheckiej. Jeden z nich, szczeglnie miy sercu mojego gospodarza, profesora Wiesawa Chrzanowskiego, szerszemu ogowi znanego moe bardziej z dziaalnoci politycznej, nosi podpis Tadeusza Kociuszki. Jest to nominacja na pukownika, wystawiona w Poacu. Siostr owego insurgenta upamitniono na kamiennej tablicy nad wejciem do kocioa w. Anny w Warszawie, gdy jej m, bogaty piaskarz (panna popenia mezalians), sfinansowa przebudow fasady kocioa z barokowej na klasycystyczn, co byo yczeniem krla Stasia. Kilkadziesit lat pniej przodek po kdzieli znalaz si w gronie spiskowcw Nocy Listopadowej.
Rodzinne dzieje Wiesawa Mariana Wadysawa Chrzanowskiego wymownie zaprzeczaj stereotypowej opozycji romantyzm - pozytywizm albo patriotyzm - regionalizm. Doskonale za ilustruj poytki czenia jednego z drugim. Antenaci pana profesora zawsze byli blisko wanych spraw narodu, suc, zalenie od potrzeb, szabl, wiedz, ofiarn rnego rodzaju prac, publikacjami.
Dziadek, po walkach w powstaniu styczniowym, uszed poza granice zaboru pruskiego, po czym wrci i, yjc z niewielkiego majtku, „zaj si dziaalnoci wielkopolsko-pozytywistyczn”, tj. prac u podstaw dla przyszej niepodlegej Polski. Zaoone przeze Kko Rolnicze w Rogonie obchodzio nie tak dawno stulecie. Jego brat pasjonowa si badaniem kaszubszczyzny, kultury regionu wanego pord ziem polskich, co dla stryjecznych wnukw byo wielk atrakcj. Cho, jak wspomina pan profesor, tekstw nie rozumieli, ogldanie ilustracji w ksikach z „kaszubskiej biblioteki” trwao godzinami.
Rodzina dugo przynaleaa do warstwy ziemiaskiej. Ojciec, yjcy w Warszawie, kupi niewielki majtek, miejsce rzeczywistego odpoczynku i azyl od stoecznego zgieku. Zarazem jednak wczenie stali si Chrzanowscy rodzin inteligenck poprzez stosunek do wyksztacenia, uwaanego za podstawowe wiano dawane potomkom. Dwaj bliscy kuzyni ojca mieli doktoraty - jeden prawa, uzyskany w Uniwersytecie Wrocawskim (przed wojn), drugi filozofii Uniwersytetu Jagielloskiego, za dysertacj o... hodowli ziemniakw. Prawo i agronomia (przynalena do Wydziau Filozoficznego jeszcze po I wojnie wiatowej) byy kierunkami najchtniej wybieranymi przez modzie z domw ziemiaskich.
Jest w tradycji wtek humanistyczny. Kuzyn matki, Gustaw Zieliski, uczestnik powstania listopadowego, zesany na Syberi za pomaganie partyzantom Artura Zawiszy, by poet, autorem dramatw i powieci, uwaanym za epigona romantyzmu. Odziedziczywszy majtek Skpe w ziemi dobrzyskiej, dobrze tam gospodarowa i mg wspiera finansowo przedsiwzicia kulturalne, m.in. „Bibliotek Warszawsk” oraz pomnikowe wydanie dzie Jana Kochanowskiego.
Spord wspczesnych koligatw mj gospodarz z atencj przedstawia profesora Janusza Tymowskiego, wybitnego specjalist technologii budowy maszyn, ktrego znaam i zapamitaam jako wielki autorytet moralny w powojennym rodowisku akademickim, odwanie zabierajcego gos w obronie samorzdnoci i niezalenoci nauki. W tym samym duchu w Uniwersytecie Warszawskim dziaa profesor Andrzej Tymowski, socjolog, prorektor w trudnym okresie stanu wojennego.
Ojciec Wiesawa Chrzanowskiego by inynierem po studiach w Niemczech (na ktre oy jego stryj, dyrektor Banku Ziemskiego w Poznaniu), profesorem politechniki, najpierw lwowskiej, a od 1919 roku warszawskiej, ktr wsptworzy. W jego yciu ucielenio si wyrazicie charakterystyczne dla polskiej inteligencji, a niezmiernie korzystne dla dobra wsplnego, poczenie aspiracji oraz dokona intelektualnych z gotowoci do angaowania autorytetu i podejmowania trudu w sprawach najwaniejszych dla kraju. Wiesaw Chrzanowski senior, wybitny specjalista od budowy turbin oraz maszyn parowych, by rektorem, pniej prorektorem PW (w latach trzydziestych), dwukrotnie ministrem Drugiej Rzeczypospolitej, uczestnikiem wielu akcji spoecznych. Przed tym wszystkim, w wielkopolskiej szkole konspirowa, szefujc tajnej organizacji uczniowskiej Czerwona Ra, a jako student by przewodniczcym Zetu, tajnej niepodlegociowej organizacji modziey, w Berlinie. Wsppracowa z Korfantym, dziaajc wrd Polakw w Westfalii na rzecz utrzymania tosamoci narodowej.
W roku 1934 wielki socjolog Florian Znaniecki pisa: yjemy w okresie dziejowym o tak wielkich moliwociach na przyszo, jakich nigdy jeszcze ludzko nie miaa przed sob. Moliwa jest nowa cywilizacja, rnica si od wszelkich, jakie byy i s, nie tylko niebywaym dotd bogactwem, ale najgbsz sw istot. Rzeczywisto zaprzeczya pozytywnej jednoznacznoci tego proroctwa, z pewnoci jednak zatrzymane przez histori w p kroku, na ponad p wieku, pokolenie polskich inteligentw, sprostaoby wyzwaniu, jakie przewidywa uczony.
Wiesaw Chrzanowski junior i jego rodzestwo myleli w dziecistwie, e wszyscy doroli mczyni s profesorami. Mieszkali na terenie politechniki, w „profesorskim” domu. Na przyjciach u rodzicw poznawali kolegw ojca - take uniwersyteckich, take ze Szkoy Gwnej Handlowej. Towarzyszyy im ony, w wikszoci Niemki i Rosjanki, poznane podczas studiw w zagranicznych uczelniach. Pierwsze szybko i dobrze uczyy si polskiego, wiele z nich zapisao si bardzo piknie w latach okupacji. Rosjanki, uwaajc, e to jzyk bardzo podobny do ich mowy ojczystej, cae ycie wojoway z polszczyzn.
U Chrzanowskich sytuacja bya inna: ojciec pochodzi z zaboru pruskiego, matka z Kongreswki. W inteligenckim rodowisku antagonizmy dzielnicowe nie manifestoway si zbyt ywo, jednak poczucie wyszoci akcentowano. Wielkopolski porzdek, akuratno, dobra organizacja szy o lepsze z walorami „humanistycznymi”: wyobrani, spontanicznoci, „szerokim sercem”.
Codzienne ycie akademickie przenikao do profesorskiego mieszkania razem z przedstawicielami rozlicznych organizacji studenckich, ktrzy przychodzili po rady. Podczas strajku studenckiego Wiesaw z modszym bratem (rozstrzelanym w czasie wojny przez Niemcw) przenosili za bram politechnicznego terenu paczki przygotowywane w ssiednich sklepach spoywczych. W domu suchali rozmw o sprawach publicznych, o polityce. Ich ojciec by ministrem przemysu i handlu w dwch rzdach 1920 roku. Nie nalea nigdy do adnej partii ani stronnictwa, ale najbliszy by „grupy profesorskiej w ruchu narodowo-demokratycznym”. Zdecydowanie potpi zamach majowy. Przeciwko reformie Jdrzejewiczowskiej, ograniczajcej autonomi uniwersyteck, wystpowa oficjalnie jako przedstawiciel Konferencji Rektorw, razem z Jzefem Ujejskim, historykiem literatury, ktry by zwolennikiem sanacji.
Przed wojn szesnastoletni Wiesaw Chrzanowski marzy, eby zosta aktorem, co zapocztkowaoby nowy wtek rodzinnych dziejw. Chodzi na wszystkie przedstawienia, a lektur „Kuriera Warszawskiego” zaczyna od recenzji Adama Grzymay-Siedleckiego. Nie nalea do adnej z konspirujcych grup uczniowskich (byy takie przed wojn), chocia z kilkoma przyjacimi wydawa „Gos spod awki”. Wojna wezwaa go do prawdziwej konspiracyjnej roboty, w szeregach Modziey Wielkiej Polski, umocnia zainteresowania polityczne „i tak ju zostao”.
Nie byo wwczas takich kierunkw studiw, jak politologia, stosunki midzynarodowe itp. Kto, kto chcia si w przyszoci zajmowa yciem publicznym, wybiera prawo. Dzisiejszy profesor Chrzanowski najmniej interesowa si prawem cywilnym, ktre pniej przyszo mu wykada. Zaraz po wojnie zosta publicyst, najpierw na amach konspiracyjnej gazety studentw. Jako szef modzieowej grupy chrzecijasko-demokratycznego Stronnictwa Pracy, redagowa jej stron w pimie „Odnowa”, po czym kolumn modych w katolickim „Tygodniku Warszawskim”, ukrywajc si za pseudonimami, gdy Suba Bezpieczestwa deptaa mu po pitach. W 1948 roku („Tygodnik Warszawski” wadze wtedy zamkny) zosta skazany na osiem lat wizienia za „prb obalenia ustroju si”. Zrehabilitowany po Padzierniku, nie rozsta si ani z polityk, ani z nauk. W 1987 roku uzyska tytu profesora, ju wczeniej wykada w KUL, a po Sierpniu upomniaa si o niego historia - zosta doradc Komisji Krajowej „Solidarnoci”.
Na pocztku drogi mj rozmwca widzia siebie jako przede wszystkim ideologa-publicyst. Chcia formuowa i przekazywa spoeczestwu to wszystko, co okrela jako „wielkopolski patriotyzm” (waciwy zreszt, z rozmaitym rozoeniem akcentw, inteligencji wszystkich dzielnic), tj. program pracy u podstaw dla Polski. Los owe wyobraenia zmodyfikowa, wyznaczajc profesorowi Chrzanowskiemu cakiem konkretn sub. W Trzeciej Rzeczypospolitej by posem, marszakiem Sejmu w latach 1991-93, ministrem sprawiedliwoci w roku 1991, senatorem w 1997. Powieli si w nowych warunkach schemat biografii jego ojca. Co do warunkw za, w jakich przyszo jemu samemu politykowa, pan profesor konstatuje z nutk goryczy, powoujc si na opini swego kolegi, socjologa Andrzeja Siciskiego, i dzisiejszej prawicy brakuje wizji, jak miaaby urzeczywistnia bieca polityka.
Odnoszc si sceptycznie do samego podziau na lewic i prawic, twierdzi, e autentyczny ukad nurtw oraz ruchw politycznych w Polsce moe si skonsolidowa wok trzech wielkich kwestii: Jaka demokracja? Jaki kapitalizm? Jaka Europa? W kwestii ostatniej (rozmawialimy przed wejciem do UE) jest przekonany, e „tu nie ma przesdzenia, to bdzie przedmiotem rnych procesw i zmaga przez lat wiele”. Pytaam, kto u nas gotw jest stan do takiej podstawowej debaty. I usyszaam: - Pierwszy krok to jest uksztatowanie si pewnych rodowisk intelektualnych, polegajce na powikszeniu wiedzy o sprawach europejskich, mwic najoglniej, pniej rodowisk opiniotwrczych. T szersz „wraliwo” mog z kolei przej nurty spoeczne, polityczne...
Droga do uksztatowania przez Polakw wizji nowoczesnego pastwa, obywatelskiego spoeczestwa, a take podjcia istotnej roli w rozwoju wsplnej Europy, jawi si profesorowi-politykowi duga i powolna. Powtarza jednak, e jest optymist, choby dlatego, i przey tak fundamentalne przemiany ustrojowe, gospodarcze, cywilizacyjne, jakich kilkadziesit lat temu nie mgby sobie wyobrazi.
Do Wiesawa Chrzanowskiego przychodz studenci i przynosz mnstwo studenckich pisemek. Wyania si z tych spotka obraz fermentu umysowego, szukania miejsca dla dziaa, ktre oprcz satysfakcji dawayby co innym, wykraczay poza horyzont ludzi zawieszonych midzy dziecistwem a odpowiedzialn dorosoci. Mona mie nadziej, e cz, niechby maa, tych modych ludzi powieli inteligenckie biografie poprzednich pokole, poniesie dalej ochot do suby publicznej, ktra si we wspczesnym wiecie szybko rnicuje i staje bardziej atrakcyjna.
Tekst powsta na podstawie audycji Rody uczone, nadanej w Programie BIS Polskiego Radia S.A. w marcu 2003 r.