|
Krzysztof Kraiski 1556-1618 Pisarz i teolog reformacyjny. Urodzi si we wsi Leszczowate (obecne wojewdztwo podkarpackie) w rodzinie drobnoszlacheckiej. Nieznany jest przebieg jego edukacji. Szeroka erudycja Kraiskiego skaniaa biografw do przypuszcze, e studiowa za granic, cho mg by te samoukiem. Ok. 1584 zosta kaznodziej zboru kalwiskiego w Lublinie. W 1596 synod w Beycach przenis go do Opola Lubelskiego, gdzie osiad 2 lata pniej i zosta scholarch miejscowej szkoy. Bra aktywny udzia w yciu swego Kocioa, penic wiele funkcji, m.in. rewidenta przekadu Starego Testamentu na jzyk polski, superintendenta Maopolski i konseniora. Z tego ostatniego urzdu zrezygnowa, aby powici si pracy literackiej. W 1602 osiad jako minister w aszczowie koo Tomaszowa Lubelskiego. Rok pniej zosta wybrany na seniora dystryktw: beskiego, woyskiego i kijowskiego. Uczestniczy m.in. w konwokacji generalnej w Beycach w 1613, przewodzi synodowi generalnemu w teje miejscowoci w 1617. Popiera ugod z luteranami i brami czeskimi, by nieprzejednanym wrogiem jezuitw i arian. |
Pierwszym dzieem Kraiskiego by Katechizm z pieniami... (1596, wielokrotnie wznawiany), gdzie zamieci kilka utworw Jana Kochanowskiego. Wystpujc przeciwko wystawnoci rzymskiej liturgii, krytykowa muzyk wielogosow, ktra miaa przeszkadza w religijnym skupieniu i opowiada si za prostot piewu.
W 1599 r. wyda Porzdek naboestwa Kocioa powszechnego apostolskiego..., a dwa lata pniej Dziennik, to jest modlitwy o krzecijaskiej potrzebie..., ktry znalaz si na indeksie ksig zakazanych. W 1615 opublikowa broszur Dawid jezuicki z Belzebuba harf, bdc polemik z Harf duchown autorstwa Marcina Laterny.
Dzieem ycia Kraiskiego bya Postylla Kocioa powszechnego, Sowem Boym ugruntowanego i zbudowanego na Jezusie Chrystusie..., wydana przypuszczalnie pomidzy 1611 a 1618 r. w piciu czciach (cznie 1327 stron!). Ten pisany pikn, jdrn polszczyzn zbir kaza, ktry oprcz
treci teologicznych zawiera wiele cennych obserwacji obyczajowych, Aleksander Br?ckner trafnie okreli jako „kopalni najciekawszych szczegw”. Z powodu ogromnej liczby informacji z wielu dziedzin Postyll nazywa si te niekiedy „kalwisk encyklopedi”. Kraiski pisa prawie o wszystkim: teologii i odkryciach geograficznych, pedagogice i czarownicach, polityce i relikwiach. Nader obficie cytowa dziea dawne (czsto siga np. do Ojcw Kocioa) i wspczesne (wykazywa dobr orientacj w literaturze obcej). Stara si wykaza, e najbliszy nauczaniu Chrystusa jest Koci ewangelicki, a rzymski katolicyzm to zbir sekt (papieskiej i zakonnych).
Ulubionym zabiegiem polemicznym Kraiskiego byo ledzenie sprzecznoci pomidzy wspczesnymi pisarzami katolickimi (np. Piotrem Skarg czy Jakubem Wujkiem) a dawnymi teologami (np. Augustynem i Bernardem). Obeznany z antyjezuickimi pamfletami, przypisywa zaoonemu przez Loyol zakonowi zamiary wadania caym chrzecijaskim wiatem. Oburzao go denie kleru do uzyskania wpywu na monych tego wiata. Kto si do dworu cinie? . pyta. . Ksia. Jedn nog s w kociele, a drug we dworze i na trybunale. Kto dla polewki dworskiej odstpi Boga? Ci, co chc by ksi꿱. [...] I jeszcze chepi si tym jezuici w liciech swoich, e krlmi i dwormi wadaj. Z wiksz zaciekoci zwalcza braci polskich, ktrych przyrwnywa do „heretykw, jdz, spw, bocianw” i faryzeuszy. Ich udawana pobono . dowodzi . polega w istocie na tym, i kart nie graj, ale lichw dobr bior, i si jawnie nie upijaj, ale potajemnie [...], i w szarzy chodz, ale pienidze zbieraj. Kpi te z „nowokrzczeskiego ponurzania”, czyli z chrztu odbywanego przez braci polskich w dojrzaym wieku.
Wane miejsce zajmuje w Postylli zagadnienie tolerancji, chocia autor opisa wycznie przeladowania innowiercw w krajach katolickich, pomijajc z powodw politycznych kraje protestanckie. Pitnowa przymus wyznaniowy. Uwaa jednak, e tolerancja ma swoje granice i nie obejmuje radykalnych odamw reformacji, w tym znienawidzonych przez niego arian. Z takimi pogldami blisko mu byo do niektrych katolikw, ktrzy domagali si wypdzenia z kraju braci polskich, przy zachowaniu wolnoci wyznaniowej dla luteran i kalwinistw. W Ewangelii . argumentowa Kraiski . nie ma nakazu nawracania mieczem i ogniem, co wytyka religii katolickiej, lecz tylko zalecenie wystrzegania si niewiernych. Za jednego z prekursorw inkwizycji uznawa w. Dominika, ktrego cuda miay polega na tym, aby wierne Boe, ktrzy si sprzeciwiali papieowi i bawochwalstwo jego odrzucali, ogniem pali, mordowa i wojowa. Wspomina o inspirowanej przez papiea Innocentego III krwawej wyprawie przeciwko albigensom.
Z wielkim niepokojem obserwowa rosnc w Polsce nietolerancj wobec ewangelikw. Opisa dokadnie kilka przypadkw przeladowa rnowiercw. Prbowa przy tym udowodni, e wiara ewangelicka jest blisza pocztkom polskiego chrzecijastwa ni katolicyzm. Wedug Kraiskiego, komunia bya w czasach w. Wojciecha i Stanisawa pod dwiema postaciami, a wierni przyjmowali j na stojco, nie tak jako dzisia pod jedn osob i klczc. Za wprowadzone pniej „rzymskie zabobony” uwaa kult eucharystii i acisk liturgi (gdyby dzi Stanisaw w. zmartwychwsta . pisa . nie poznaby naboestwa swego, nie przyznaby si do wiary dzisiejszej papieskiej obaczywszy skaz w wierze i niezbony ywot ksiej). W celibacie widzia przyczyn pojawienia si w Kociele „wszetecznikw, porubnikw, nieczystych i sodomczykw”. Krytykowa katolick nauk o czycu i prymacie papiea, przejawy maryjnej pobonoci, pielgrzymki, odpusty, kult obrazw i relikwii (w Krakowie nim znaleziono koci Jackowych, lada gnaty czczono). Odradza te maestwa z katoliczkami bd cudzoziemkami, poniewa rychlej ona niewiernego ma zwiedzie agodnymi swkami [...], anieli m wierny on niewiern, uporn i przyuczon bawochwalstwu papieskiemu abo blunierstwu aryjaskiemu pozyszcze.