Trzy filary na fundamentach

Prof. L. Kozacki, prezes PTPN, na dziedzińcu siedziby Towarzystwa

Gdy wiele lat temu pisałem o akademickich stowarzyszeniach naukowych w Polsce, przedstawiciele TNW, PAN i PAU wskazywali dość jednomyślnie na Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk jako kolejną instytucję tego rodzaju. Dwa ze starych stowarzyszeń akademickich powołują się na swe korzenie w innych, starszych instytucjach. To dodaje im patyny. W ten sam sposób działają także niektóre szkoły wyższe, poszukujące swych prawdziwych lub domniemanych poprzedniczek, by zyskać nieco prestiżu wynikającego z wieku, a co za tym idzie - z tradycji.

Dobra tradycja

PTPN nie potrzebuje szukać sztucznej patyny. Jego blisko 150-letnie dzieje są dość rzetelnie udokumentowane. Inicjatorami powołania stowarzyszenia byli: dr Kazimierz Szulz, historyk, nauczyciel gimnazjalny i ks. Franciszek Ksawery Malinowski, językoznawca samouk, proboszcz podpoznańskiej parafii. Idea pojawiała się już wcześniej, gdyż Wielkopolanie obserwowali działalność podobnych instytucji w pozostałych zaborach. Pomysł nie miałby jednak szans realizacji bez poparcia wielkopolskiego ziemiaństwa i inteligencji, a w pierwszym okresie zwłaszcza Tytusa Działyńskiego, twórcy Biblioteki Kórnickiej, człowieka energicznego, wpływowego i mającego dar przekonywania.

Już w końcu 1856 r. powołano komisję statutową. 12 stycznia 1857 odbyło się zebranie założycielskie, a 13 lutego - pierwsze walne zebranie PTPN. Ta ostatnia data traktowana jest jako oficjalny początek działalności stowarzyszenia. Do dziś w rocznice powstania PTPN odbywają się uroczyste spotkania. Także główny cel działalności, wspieranie nauki, pozostaje aktualny, choć akcenty nad pozostałymi obszarami działalności towarzystwa różnie rozkładały się w trakcie 150 lat.

Wielkopolska organizacja naukowa nawiązywała do działających już na terenie ziem polskich podobnych towarzystw: Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, utworzonego w 1800 r., oraz Krakowskiego Towarzystwa Naukowego, powołanego w 1816 r.

Na pierwszym walnym zebraniu PTPN prezesem towarzystwa wybrano Augusta Cieszkowskiego, ziemianina, działacza społecznego i wybitnego filozofa. Funkcję tę miał on pełnić z przerwami przez osiemnaście lat, najdłużej w dziejach PTPN. Trzeba przyznać, że także inni prezesi pełnili swoje funkcje dość długo. Przez znakomitą część historii towarzystwa była to bowiem funkcja zwyczajowo dożywotnia. Tradycję tę zerwał dopiero 28 kwietnia 1961 r. prof. Kazimierz Tymieniecki, który zaprotestował w ten sposób przeciwko „mieszaniu się czynników pozanaukowych”, a dokładniej władz politycznych, w wewnętrzne sprawy korporacji. W wyniku rozmów toczonych bez udziału prezesa z niektórymi członkami PTPN, Komitet Wojewódzki PZPR zapewnił sobie wpływ na obsadę ważnych stanowisk w towarzystwie. Tylko jeden prezes PTPN był członkiem PZPR - prof. Zdzisław Kaczmarczyk.

Dotychczas funkcję prezesa towarzystwa (razem z obecnym) pełniło osiemnaście osób. Tylko pięć z nich nie sprawowało tego stanowiska dożywotnio. To wyjątkowo stabilna sytuacja, jak na niemal 150 lat istnienia. Zapewne niemałe znaczenie dla tego faktu, oprócz niewątpliwych zalet osób mądrze wybranych na stanowisko prezesa, miała dobra ziemiańska tradycja, w której stabilność i trwałość liczyły się bardziej niż szybkie, błyskotliwe, ale zazwyczaj krótkotrwałe „rewolucyjne” zmiany. To zapewne jedna z tych wartości, które także dziś, w czasach dość trudnych, pozwalają towarzystwu uchodzić za prestiżowe. Wystarczy powiedzieć, że mimo małych możliwości działania, pozbycia się większości zbiorów przez PTPN, jego prezes wciąż zapraszany jest na inauguracje roku akademickiego w szkołach wyższych, na posiedzenia kolegium rektorów uczelni Poznania, należy do Rady Naukowej Muzeum Narodowego w Poznaniu, jest członkiem Rady Kuratorów Fundacji Kórnickiej.

Hojni dobrodzieje

Ziemianie odegrali znaczącą rolę w dziejach PTPN. Nie tylko jako jego twórcy, ale przede wszystkim - dobrodzieje. T. Działyński, drugi prezes, zapewnił członkom towarzystwa możliwość korzystania z własnego pałacu - Pałacu Działyńskich - jako siedziby. Tam odbywały się zebrania PTPN do czasu, gdy udało się pozyskać własną siedzibę - dar Seweryna Mielżynskiego. Tenże, zanim jeszcze przekazał PTPN dom przy ulicy Wiktorii, zwanej obecnie mianem S. Mielżyńskiego (nie należy tego obiektu mylić z Pałacem Mielżyńskich, który mieści się gdzie indziej), w 1870 r. podarował towarzystwu zbiory archeologiczne, numizmatyczne i cenną kolekcję malarstwa po Edwardzie Rastawieckim. Wkrótce potem - także znakomitą galerię malarstwa obcego zgromadzoną w Miłosławiu. Zbiory gromadzono początkowo w gościnnych murach Biblioteki Raczyńskich.

Od początku istnienia PTPN kompletowało też bibliotekę. Z czasem zbiory przeniesiono do własnej siedziby, a gdy ta stała się zbyt ciasna - rozbudowano ją na dokupionej obok parceli. Wszystko to było możliwe dzięki hojności ziemiaństwa i inteligencji wielkopolskiej. Wśród darczyńców Biblioteki PTPN można także znaleźć znakomite nazwiska spoza Wielkopolski, np. Józef Ignacy Kraszewski i Tadeusz Różewicz. Od czasu daru Mielżyńskiego zaczęto kolekcjonowanie i opiekę nad zbiorami traktować jako jeden z głównych celów towarzystwa - filar istnienia PTPN, który dziś, po oddaniu części zbiorów sztuki Muzeum Narodowemu, a zbiorów przyrodniczych Muzeum Przyrodniczemu Poznania, przestał istnieć.

Prof. Leon Kozacki, geograf z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza i prezes PTPN, mówi, że opiera się ono dziś na trzech filarach: korporacji uczonych, bibliotece i wydawnictwie. Najstarszym filarem jest właśnie korporacja. Początkowo towarzystwo miało charakter otwarty, zrzeszało nie tylko uczonych, ale także kolekcjonerów, miłośników wiedzy, regionalistów. Już w końcu XIX stulecia zaczęły pojawiać się głosy, że powinno ono mieć charakter akademicki. Sformalizował tę ideę Heliodor Święcicki, prezes, który wprowadził PTPN do niepodległej Polski, a zarazem jeden z głównych inicjatorów i twórców, a potem pierwszy rektor uniwersytetu w Poznaniu. Tzw. Komisję Uniwersytecką tworzyli członkowie PTPN, także na zebraniach towarzystwa proponowano kandydatów na obsadzenie katedr przyszłej uczelni. W tym sensie PTPN stało się „ojcem chrzestnym” uniwersytetu.

U progu II RP towarzystwo liczyło blisko 800 członków. Święcickiemu nie udało się przeforsować swojego pomysłu na akademicki status towarzystwa. Jednak za jego prezesury przeszło ono znaczącą przemianę. Z instytucji społecznej, finansowanej z dobrowolnych składek, stało się organizacją państwową, utrzymywaną przez czynniki państwowe. Wtedy właśnie znaczna część zbiorów towarzystwa została przekazana państwowym muzeom. Gromadzenie zbiorów zeszło na bardzo daleki plan, natomiast głównym celem działalności PTPN stała się organizacja badań i odczytów oraz publikacja prac naukowych. W okresie międzywojennym próbowano też doprowadzić do zmiany nazwy stowarzyszenia na akademię. Sprzeciwił się temu stanowczo prezes prof. Bronisław Dembiński. Pozostając przy starej nazwie, po drugiej wojnie światowej PTPN stało się towarzystwem akademickim. Członkami mogły zostać tylko osoby legitymujące się stopniem doktora. W pewnym okresie określono ściśle nawet liczbę członków, co znacznie ją w praktyce ograniczyło (do 90 w wydziałach i 90 w komisjach). Numerus clausus zniósł statut przyjęty w 1955 r.

Zbiory i publikacje

Dziś korporacja liczy ponad 1150 osób. - Z tego połowa nie płaci składek - przyznaje prof. Kozacki. A nie są one wysokie, choć, jak przyznaje szef PTPN, zarząd zastanawia się nad podniesieniem jej z 20 do 40 zł. Członkami zwyczajnymi wydziałów mogą być samodzielni pracownicy naukowi, a członkami komisji - doktorzy. Kilkadziesiąt osób posiada status członków honorowych. Prezes PTPN jest zdania, ze należałoby znieść wymóg statusu akademickiego dla członków. To by oznaczało kolejną ważną cezurę w historii PTPN. Pozostanie jednak w mocy system wprowadzania nowych członków. Obecnie inicjatywa należy raczej do tych, którzy już działają w PTPN niż do kandydatów.

Biblioteka towarzystwa przechodziła różne koleje. Powstała wraz z PTPN i początkowo miała wyraźnie przyrodniczy charakter. Wkrótce zaczął się on zmieniać. Dziś prezes Kozacki określa księgozbiór jako humanistyczny. Już w 1907 r., czyli 50 lat po powstaniu PTPN, zasoby liczyły 100 tys. woluminów. Biblioteka PTPN była największą polską placówką tego typu w Wielkim Księstwie Poznańskim. W 1919 r. oddano księgozbiór w zarząd uniwersytetowi. Ten stan przetrwał do 1953 r. Obecnie zasoby biblioteki liczą 300 tys. woluminów. Z biblioteki korzystają nie tylko naukowcy, ale także studenci, zwłaszcza z nowych uczelni niepaństwowych. Warto może zauważyć, że w Poznaniu biblioteka towarzystwa pełni zupełnie inną funkcję niż np. w Płocku czy Przemyślu. To nie wokół niej skupia się aktywność organizacji.

Ostatni, wymieniony przez prezesa filar, to wydawnictwo. Już w 1957 r. postanowiono publikować „Roczniki Towarzystwa”. W 1864 rozpoczęto - kontynuowaną do dziś - wymianę wydawnictw z instytucjami zagranicznymi. W 1889 powołano kolejne czasopismo - „Nowiny Lekarskie”. Jednak apogeum działalności wydawniczej przyszło wraz z odzyskaniem niepodległości i uchwaleniem w 1921 nowego statutu, który jako pierwsze zadanie PTPN stawiał organizację wykładów i dyskusji oraz publikowanie. Do dobrego tonu wśród uczonych z uniwersytetu należało publikować w PTPN. W latach 1921-39 wydano 350 publikacji. Po drugiej wojnie światowej działalność wydawnicza była bardzo intensywna, choć od lat 70. XX wieku systematycznie malała. Niemniej do 1989 r. wydano 1566 pozycji, a ich objętość była 15-krotnie większa niż dorobek dwudziestolecia międzywojennego. Także dziś działalność wydawnicza jest tym, co spaja towarzystwo. Każdego roku ukazuje się ponad 30 książek i czasopism, o objętości 500-600 arkuszy.

Mocne podstawy

O ile korporacja, biblioteka, wydawnictwo są filarami, to siedzibę i strukturę można by analogicznie nazwać fundamentem działalności PTPN. Obiekt uzyskany w latach 70. XIX stulecia został jeszcze w tym samym wieku rozbudowany na dokupionej sąsiedniej działce. Dziś tworzy zamknięty czworobok. Ponieważ zbiory przekazano muzeom, towarzystwo dysponuje wolnym miejscem. Dziś okazało się to zbawienne. Wpływy z wynajmu pomieszczeń stanowią znaczące źródło dochodów PTPN. - Odczuliśmy kryzys gospodarczy ostatnich trzech lat - mówi prof. L. Kozacki.

Drugim źródłem finansowania są granty KBN. Towarzystwo zamierza zmienić statut tak, by umożliwiał on pozyskiwanie darowizn. Troska o byt towarzystwa sprawia, że niemal każde posiedzenie Zarządu zaczyna się pytaniem do skarbnika o stan kasy.

Teraz sporo pomieszczeń zajmuje Biblioteka PTPN. Znaczącą część wynajmuje prywatna uczelnia. W budynku mieści się też księgarnia „Kapitałka”, teatr i sympatyczna kawiarenka o nazwie - nomen omen - „U przyjaciół”. Towarzystwo dysponuje znakomitą salą konferencyjną. Zatem w siedzibie PTPN wciąż odbywają się wykłady i konferencje. Niektóre z nich mają charakter cykliczny i cieszą się sporą renomą. Dzięki teatrowi i księgarni mają też miejsce wydarzenia kulturalne: promocje książek, spotkania z autorami, przedstawienia.

Struktura PTPN kształtowała się przez lata. Już na początku działalności powołano dwa wydziały: Historyczny i Nauk Moralnych oraz Nauk Przyrodniczych. W 1865 powstał Wydział Lekarski, który odegrał bardzo ważną rolę w integracji i rozwoju środowiska medycznego Wielkopolski. Członkostwo tego wydziału jest do dziś ambicją lekarzy z doktoratami. Potem powstawały kolejne wydziały - na początku XX w. było ich siedem. Obecnie strukturę PTPN stanowią wydziały: Filologiczno-Filozoficzny, Historii i Nauk Społecznych, Matematyczno-Przyrodniczy, Lekarski, Nauk Technicznych, Nauk Rolniczych i Leśnych oraz Nauk o Sztuce. Działa też ponad 30 komisji. To właśnie organizowane przez nie posiedzenia naukowe i konferencje - około 80 rocznie - stanowią trzon codziennej aktywności PTPN. W 2001 r. powołano Nagrodę Naukową im. Augusta Cieszkowskiego. Została dotychczas przyznana tylko raz. Towarzystwo włącza się w organizację Poznańskiego Festiwalu Nauki i Sztuki. Zmiany, które planowane są w najbliższym czasie, mają ożywić działalność PTPN.

Przełomowy moment w działalności PTPN to uzyskanie niepodległości, kiedy to nie tylko zmienił się charakter zadań towarzystwa, ale ustała hojność społeczeństwa, które oddało finansowe zabezpieczenie jego losów w ręce państwa. Dynamizm rozwoju i zakres inwestycji prowadzonych „na garnuszku” społecznym świadczy o tym, że nieskrępowana inicjatywa obywatelska i prywatny mecenat światłych a zamożnych obywateli są skuteczniejsze od „opieki” urzędników państwowych i nie mniej stabilne. Momentem, w którym towarzystwu groziło rozwiązanie, był rok 1952, gdy utworzono PAN i dążono usilnie do centralizacji życia naukowego. Ten okres PTPN przetrwało skuteczniej niż TNW i PAU, które wówczas zmuszono do rozwiązania lub zawieszenia działalności. Kolejne zagrożenie pojawiło się w 1972 r., gdy utworzono Oddział PAN w Poznaniu. Na szczęście także wówczas prezesi towarzystwa potrafili wskazać odrębne od PAN cele jego działalności i sens istnienia. Jak się okazało - aktualny do dziś.

Najnowszy numere-wydanie

Błąd 404 - Strona o podanym adresie nie istnieje

   Wróć na stronę główną