)
Musz oddzieli wasne wzruszenie od rzeczywistej wagi zdarzenia. Powodem wzruszenia jest proba wadz Kudowy oraz tamtejszych lekarzy, bym odsonia jedn z trzech tablic pamitkowych umieszczonych na frontowej cianie Domu Zdrojowego. Uroczysto bya czci obchodw 650-lecia uzdrowiska. Tablice powicono ludziom dla zasuonym. Ich symboliczne spotkanie w tym miejscu jest osobliwym zawleniem nie tylko jednostkowych losw, ale historii, ktra teraz moe by wsplna, ktr rozumni gospodarze pragn pamita ca, woln od ideologicznych osdw i dyktowanych nimi cezur.
Dugie s dzieje uzdrowiska. Przynalene czeskim, austriackim, niemieckim, polskim wodarzom tej piknej ziemi w kotlinie starych gr, przechowywao postawy waciwe mieszkacom pogranicza - otwarte i tolerancyjne, roztropnie podatne nowociom przychodzcym z rnych stron wiata.
Pierwsza wzmianka o osadzie, bdcej wtedy przysikiem wikszej i starszej miejscowoci parafialnej Czermna, pochodzi z 1477 roku. Nazwa wzia si od czeskiego sowa „chudoba”, oznaczajcego ubstwo. Biedna bya podgrska kamienista okolica.
Sto lat pniej odkryto rda mineralne, co legenda przypisuje wdrownym mnichom. W roku 1636 powstay w Kudowie pierwsze urzdzenia kpielowe - drewniane szopy, w ktrych ustawiano wanny z klepek. Kpiele moliwe byy latem. Miasto zmieniao gospodarzy, majc na og szczcie do proboszczw, wrd ktrych chlubnie zapisa si ks. Wacaw Tomaszek w latach 1764-1804, wsppracujcy z wczesnym wacicielem okolicy, urzdnikiem dworu austriackiego Leopoldem von Lesli. Ten drugi wybudowa paacyk myliwski, gdzie mieci si teraz sanatorium „Zameczek”, prowadzone wiele lat przez mojego ojca, a teraz przez jego lekarskie i naukowe wnuki. Proboszczowi Tomaszkowi zawdzicza Kudowa Kaplic Czaszek (zbiorowy grb osb zmarych podczas epidemii i godu w XVIII stuleciu), nieodmiennie atrakcyjn dla kuracjuszy oraz turystw. Wygld znany ze starych niemieckich pocztwek przybrao miasto w epoce wojen napoleoskich. wczesny waciciel Adolf von Goetzen wybudowa nowy budynek azienkowy na dwadziecia wanien. Wok powstay liczne pensjonaty. Park zdrojowy, gdzie odbywaa si uroczysto, ma ukad z tamtego czasu, a obecne wadze staraj si przywrci mu dawn pikno.
W 1850 roku profesor Uniwersytetu Wrocawskiego dr Adolf Ferdinand Duflos (ur. 1802) dokona analizy wd w rdach kudowskich, rozpoznajc dokadnie i potwierdzajc autorytetem naukowym ich lecznicze waciwoci, zwaszcza w niedomaganiach serca i naczy. Autorytetem by wielkim, jako jeden z ojcw chemii farmaceutycznej, autor podrcznikw z tej dziedziny, wybitny znawca trucizn. Trzy lata pniej opracowano szczegowy regulamin korzystania z kuracyjnych dobrodziejstw wedle wskaza lekarzy. Rozpocz si okres wietnoci uzdrowiska. Zachowane w Archiwum Zdrojowym rejestry kuracjuszy z XIX wieku notuj przybyszw m.in. z Ameryki i Australii. Take Polacy chtnie i licznie bawili w karkonoskim kurorcie.
Pierwsz odsonito tablic prof. Duflosa. Poaowaam wtedy, e za mao pytaam mego ojca o histori Kudowy, dokd jedzi kadego miesica na kilka dni, po czym wraca zmczony, ale zawsze uradowany i rozmawia z mam o pacjentach, ktrych tam bada i o tych, ktrzy z jego kliniki powinni do „Zameczku” pojecha. Dopki mieszkaam we Wrocawiu i kiedy studiowaam w uniwersytecie, gdzie wykada Adolf Duflos, wspominanie przeszoci mogo by tylko przeskokiem do epoki Piastw lskich, ktrych skomplikowane parantele byy trudne do przyswojenia i mao ciekawe.
Z gr sto lat od mierci niemieckiego chemika, ponad wier wieku od mierci Antoniego Falkiewicza, upamitnionego na rodkowej tablicy, i kilkanacie dzielcych od mierci Juliana Aleksandrowicza z tablicy trzeciej, mogam gono powiedzie zebranym notablom Kudowy i jej mieszkacom oczywist prawd o tym, e medycyna jest takim rodzajem suby ludziom, ktry opiera si (bywao, e nieskutecznie) ideologiom, nie baczy na geografi granic ani narodowo wadcw oraz poddanych.
W latach szedziesitych zaczynao si w Polsce mwi o biometeorologii. Jej pionierem by krakowski profesor medycyny Julian Aleksandrowicz, internista, pniej przede wszystkim hematolog. Pierwsze spostrzeenia dotyczce wpywu zmian atmosferycznych na samopoczucie i stan zdrowia ludzi poczyni w getcie podczas wojny, kiedy to w burzowe popoudnie woano go do kilku przypadkw zawau serca. Notujc t opowie w krakowskim mieszkaniu, ktre miaam wiele jeszcze razy odwiedza, usyszaam nieznan mi histori o wasnym ojcu.
Dr Aleksandrowicz w 1939 roku ucieka przed Niemcami do Lwowa, ubrany w popiechu w smokingow marynark i teniswki. We Lwowie poczu si bardzo le i poszed do Szpitala Powszechnego po pomoc. Tam prymariuszem (dzi ordynator oddziau) by dr Antoni Falkiewicz, ktry zbada koleg i, stwierdziwszy zapalenie puc, pooy do ka. Pniejszy prof. Aleksandrowicz do koca ycia utrzymywa, e to uratowao go (chwilowo) i przed Niemcami, i przed sowieck wywzk.
Obaj upamitnieni w Kudowie mieli dobre cechy lekarzy starej daty czy dawnego stylu - ofiarno, yczliwo dla pacjentw, znajdujcych w sanatorium przeduenie troskliwej opieki klinicznej, ale take gotowo suenia w potrzebie chorym „z miasta”, ktrzy zawsze mieli dostp do gabinetu lekarskiego w „Zameczku”, a kiedy byo trzeba, profesor chodzi do nich do domu.
Dziki wsppracy z klinikami uniwersyteckimi Kudowa staa si orodkiem bada naukowych w zakresie balneologii, ktr interesowa si Julian Aleksandrowicz i bada z pogranicza tej specjalnoci z kardiologi, czym zajmowa si Antoni Falkiewicz. Rejestr znaczcych w historii medycyny prac - i mistrzw, i zastpu ich wychowankw - jest dugi. Najwaniejsze przypomnieli zebranym przy tablicach yjcy jeszcze uczniowie albo „pniejsze wnuki”, przypisujce si do kudowskiej szkoy medycyny, jak nazywaj tamtejsze rodowisko lekarskie.
Wspominano take trzeci nurt dziaalnoci lekarzy-uczonych, tj. ksztacenie modych, zapewniajc, e ci, co pobierali nauki u bohaterw uroczystoci, sami dzi zaawansowani wiekiem, czuj si zobowizani oraz bardzo staraj o to, by i wiedz, i zaszczepione im postawy przekazywa kolejnym pokoleniom.
Miaam czas myle o tym wszystkim wracajc malownicz drog przez dolnolskie, wypikniae ostatnio miasta, w wolno zapadajcym zmierzchu. Wiem, e kademu z trzech profesorw naleaaby si wyczerpujca biografia - spisana dla tych, ktrym potrzeba wzoru, i z wdzicznoci tym, ktrzy przechowali pami. Na pewno warto, choby najkrcej, przywoa to, co ju bardzo oddalone, a wci aktualne.
Pokolenie mojego ojca i profesora Aleksandrowicza musiao si odnale w dramatycznie i zupenie zmienionej rzeczywistoci powojennej. Mieli t sprzyjajc okoliczno, i ich zawd jest, a w kadym razie moe pozosta, apolityczny. Akces do partii nie wchodzi w gr, ale trzeba byo zawiera z wadz kompromisy, kiedy szo o ksztacenie modych (co obaj z powiceniem robili), kierowanie klinik, patronowanie zespoom naukowym, recenzowanie prac kolegw i uczniw - a kade z tych dziaa brane byo pod ideologiczn lup. Nie pamitam, by ojciec przeywa dylematy moralne, nie syszaam te o tym od prof. Aleksandrowicza, z ktrym wielekro dugo rozmawiaam o najwaniejszych rzeczach. Opowiada mi swoje partyzanckie koleje (doktor „Twardy”), tak samo jak ojciec wspomina ukrywanie si po wejciu Sowietw do Lwowa. Kryteria oceny siebie i innych mieli absolutnie jasne, dlatego pewnie rzadko je formuowali, nieustannie powiadczajc wasnym postpowaniem.
Lekarzy tamtego pokolenia nazywano lekarzami z powoania. Uroczysto w Kudowie omielia mnie do uycia tego okrelenia, zdawaoby si anachronicznego, gdy przekonaam si, e za takimi tskni nie tylko pacjenci, take nastpcy, nawet gdy nie zdyli ich osobicie pozna. Lekarze z powoania, zwaszcza gdy cz leczenie z badaniami naukowymi, odznaczaj si szerokimi horyzontami i rozlegym poczuciem powinnoci.
Julian Aleksandrowicz bacznie obserwowa pogranicza rnych nauk i, wiedziony niezawodn intuicj, wkracza z wasnymi pomysami na te, gdzie spodziewa si poytkw dla spoeczestwa. Pracujc przez kilka lat w Kudowie, wprowadzi metody nowoczesnej balneoterapii, wzbogacajc znacznie kilkusetletni tradycj uzdrowiska. Kiedy na wiecie odkryto rol mikroelementw w podstawowych procesach yciowych, profesor zorganizowa wprowadzenie do sprzeday bogatej w cenne substancje soli wielickiej, ktr od jego imienia nazwano „Julian”. Pamitam zapa, z jakim przygotowywa do serii wydawniczej „Omega” (miaam przyjemno j przez kilka lat prowadzi) ksieczk o „sumieniu ekologicznym”, do dzi aktualn w podstawowych wskazaniach, jak my, obywatele, mamy si odnosi do przyrody. Nie byo tam ani zapalczywej ortodoksji, cechujcej niektre ruchy ekologiczne, ani zrezygnowanego pobaania, ale opisanie radoci wynikajcej z kierowania si poczuciem jednoci z natur. Prace redakcyjne toczyy si okresowo w letnim domu profesora nad Jeziorem Ronowskim, przerywane wypoczynkiem na aglwce, ktr sam sterowa, a podziwianie krajobrazw przydawao wagi argumentom merytorycznym. Zasypujc otoczenie wci nowymi ideami, nalegajc na realizacj tych, ktre uwaa za istotne dla jakoci ludzkiego ycia, Julian Aleksandrowicz zyskiwa entuzjastw i niechtnych sobie. Powtarza, e kadego, kto mdry, z czasem przekona.
Antoni Falkiewicz by we Lwowie pionierem elektrokardiografii. Pracujc cae ycie nad zagadnieniami zaburze rytmu serca nie nazywa siebie kardiologiem, tylko internist. Do dzisiaj tak mwi i myl o swoim ojcu, zrozumiawszy po latach, e wielkim walorem jego pojmowania medycyny byo unikanie wskiej specjalizacji. W powojennym Wrocawiu stworzy Klinik Chorb Wewntrznych, ktrej przedueniem albo „terenowym oddziaem” stao si kudowskie sanatorium. W dawnych lwowskich „historiach choroby”, pisanych trudno czytelnym pismem, zielonym atramentem, znalazam po mierci ojca dramatyczne zapisy przey ludzi, ktrym udao si wrci z agrw. Posuyy jemu i wsppracownikom do bada nad chorob godow. Po wojnie na Dolnym lsku wystpowao „wole endemiczne”, skutek niedoboru jodu na tym terenie. Badania wrocawskiej kliniki przyniosy praktyczne rozwizanie - jodowanie soli, w konsekwencji wyeliminowanie przypadoci, ktrej dzi ju nikt nie pamita. Inne owoce zainteresowania profesora Falkiewicza spoecznymi zagadnieniami medycyny to szereg prac nad pylic - chorob zawodow grnikw i nowe metody jej leczenia. Z dawnej kliniki ojca wypczkowaa Klinika Chorb Zawodowych. Pasj ostatnich kilkunastu lat ycia byo przekonywanie o szkodliwoci palenia (sam rzuci je po czterdziestu latach) m.in. mieszkacw Kudowy, gdzie wygasza odczyty na ten temat oraz badania nad otyoci traktowan jak zjawisko epidemiczne.
Tablice pamitkowe zasuonych profesorw odsonito w par miesicy po wejciu Polski do UE. W miejscu symbolizujcym wymownie znaczenie ssiedztwa narodw. Jak dawniej przyjedaj tu kuracjusze z wielu stron Europy i z dalszych krajw. wiadectwa wsplnej historii stan si, jak myl, wanym elementem klimatu uzdrowiska.