)
W poszukiwaniu syntezy rozpoczyna seri publikacji Wydawnictwa Wyszej Szkoy Informatyki i Zarzdzania w Rzeszowie powiconych szkolnictwu wyszemu w Polsce i na wiecie. We wstpie czytamy, e zawarte w ksice teksty trzech autorw s jak wektory czasu: przeszo omawia Jerzy Chopecki, teraniejszo - Tadeusz Pomianek, a przyszo - Stanisaw Paszczyski. Pogldy kadego z nich rni si podejciem do opisywanych problemw.
Jerzy Chopecki pisze o tym, e dzisiejszy uniwersytet coraz bardziej oddala si od klasycznego wzorca, ktry okrelony by przez cztery zasady: uniwersalizm, komunizm (rozumiany jako wsplnotowo), bezinteresowno i zorganizowany sceptycyzm. Zasady te mwi m.in. o rwnym dostpie do karier naukowych bez wzgldu na pochodzenie i moliwoci finansowe oraz o osigniciach nauki majcych suy wszystkim, a nie tylko przynosi profity naukowcom. Padaj tu wane sowa: opacalno nie jest kategori, ktr mona zmierzy warto odkrycia naukowego.
Zdaniem autora, uniwersytet w swoim tradycyjnym ksztacie nie jest dzi moliwy. Pierwszym wrogiem uniwersytetu jest rynek. Zadaniem uczonego jest mylenie, a eby myle, musi mie spokojn gow, by niezalenym od polityki i pienidzy. Drugi wrg to masowo, ktra niszczy atrybuty elitarnoci i najwaniejsz relacj interpersonaln uniwersytetu: mistrz - ucze.
Tadeusz Pomianek przedstawia „nie do koca subiektywn analiz polskiej nauki i szkolnictwa wyszego”. Porusza czsto ostatnio dyskutowane tematy, jak: finansowanie nauki, sytuacja absolwentw na rynku pracy, rola wiedzy we wspczesnym wiecie. Analizuje te dane dotyczce edukacji w Polsce, przedstawiajc m.in. najpopularniejsze kierunki studiw. Najwicej modych ludzi wybiera ostatnio zarzdzanie i marketing, pedagogik oraz ekonomi. Autor przestrzega, e po tych kierunkach trudno bdzie znale prac.
Jednak wymagania, jakie stawia uczelniom Pomianek, na pewno nie mieciyby si w klasycznym pojciu uniwersytetu. Chopecki za pierwszego wroga uniwersytetu uzna rynek, a Pomianek dziaalno uczelni opisuje wanie za pomoc terminologii handlowej. Zachwala programy nauczania w szkoach amerykaskich, skorelowane z potrzebami lokalnych przedsibiorstw i pisze, e stan Kalifornia jest obecnie jednym z najbardziej znaczcych na wiecie „wytwrcw wiedzy”. Stanisaw Paszczyski porusza spraw wykorzystania technologii informacyjnych w zarzdzaniu uczelni. Take w jego teoriach brakuje miejsca na klasyczny uniwersytet: Jednym z gwnych celw zarzdzania uczelni powinno by „wyprodukowanie” w moliwie najkrtszym czasie absolwenta o okrelonej, zdefiniowanej wiedzy (profilu), przy jak najniszych kosztach. Autor twierdzi, e warunkiem skutecznego rywalizowania polskich uczelni na globalnym rynku edukacyjnym jest zaoferowanie klientowi (studentowi) konkurencyjnych, nowoczesnych warunkw studiowania. Niewtpliwie jest w tym prawda, ale czy w ksztaceniu rzeczywicie chodzi o „produkowanie absolwenta”, a student jest po prostu klientem? Jak daleko mona posun si w tych porwnaniach?
Mimo tytuu, nic nie zapowiada, e mona w ksice znale syntez. Raczej wszystko wskazuje na to, e do klasycznego uniwersytetu nie ma powrotu. Ale skoro ma powsta cay cykl, moe w kolejnych pracach to poszukiwanie zakoczy si sukcesem? Jak na razie pogldy autorw czy jedno - le si dzieje w polskich uczelniach. Ale to adne odkrycie.
Justyna Jakubczyk
Jerzy Chopecki, Stanisaw Paszczyski, Tadeusz Pomianek, W poszukiwaniu syntezy. O problemach szkolnictwa wyszego nie tylko w Polsce, wysza szkoa informatyki i zarzdzania z siedzib w rzeszowie, Rzeszw 2004.
)
Pierwsz wersj ksiki The Civilian Population and the Warsaw Uprising of 1944 przedstawiono czytelnikowi anglosaskiemu w 1982 roku. Bya to praca doktorska, obroniona w Uniwersytecie Londyskim w 1978 r. przez Joann Hanson, angielsk historyk zajmujc si dziejami Polski i II wojny wiatowej. Autorka wiele lat powicia na badanie dziejw mieszkacw stolicy Polski w cigu pamitnych 63 dni i nocy 1944 roku.
Ksika uderza szczegowoci opisywanych zdarze. Autorka przedstawia codzienno walczcej i koczujcej po piwnicach ludnoci Warszawy, uwzgldniajc specyfik kadej dzielnicy. Interesowao j zwyczajne ycie, o ile w powstaczych warunkach byo ono moliwe. Dlatego obok dobrze znanego z lekcji historii bohaterskiego powicenia dla sprawy, patriotyzmu, ktry zadziwi cay wiat i uporu walki do koca, znajdziemy w ksice opisy ycia „niebieskich ptakw”, pijastwo wrd tzw. ludnoci niezorganizowanej, uchylanie si od pracy i rozkazw dowdztwa, wyroki sdw powstaczych, skazujce na kary mierci osoby przyapane na „zbrodni rabowania ludnoci cywilnej z broni w rku” czy choby mode prostytutki z Hotelu Japoskiego, ktre w „godzinie W” miast ucieka, zostay ze swoimi klientami - Niemcami, gotoway im i podaway amunicj, gdy ci rozpoczli strzelanin przez hotelowe okno.
Sporo miejsca powica te autorka historii przygotowywania i zatwierdzenia przez rzd emigracyjny planu „Burza” oraz jego strategii. Z gotowego ju w 1943 r. planu pierwotnie miay by wyczone miasta, lecz po niepowodzeniach „Burzy” na terenach Woynia, w okolicach Wilna i Lwowa, wobec aresztowa onierzy AK przez NKWD, postanowiono wznieci powstanie w Warszawie i tym samym dokona ostatecznej realizacji planu. W ten sposb prbowano opanowa sytuacj polityczn po ustpieniu Niemcw, pokazujc Rosjanom, i prawowita wadza w Polsce naley do rzdu londyskiego. Realizacja „Burzy” nie bya moliwa bez wsparcia ze strony ludnoci cywilnej: on, matek, harcerzy, osb konsekrowanych.
Ludno cywilna w nieporwnywalnie wikszym stopniu ni onierze AK dowiadczya bestialskiego traktowania przez okupanta. Autorce udao si dotrze do wiadkw tamtych wydarze. Spord przytoczonych relacji, dotyczcych dziaa Wehrmachtu, grupy policyjnej generaa Reinefartha, brygady Dirlewangera, regimentu „Azerbejdan” i RONA, szczeglnym okruciestwem wykazywaa si ta ostatnia - brygada szturmowa generaa Kamiskiego - specjalnie na czas powstania sprowadzona przez Niemcw z Czstochowy. Jest ona odpowiedzialna za wymordowanie 40-50 tys. Polakw. Dantejskie sceny orgii i zagady, dzieo RONA, byy chlebem powszednim opuszczonych i wygodzonych kobiet i dzieci: Ukraicy strzelali do kobiet, ktre si broniy. Chodzili z latarkami, wiecili w oczy i wszystkim zadawali to samo pytanie: „Gdzie wasz m?”, „Gdzie syn?” Jeli odpowied pada, e zosta w Warszawie, od razu zabierano kobiety jako ony i matki bandytw i gwacono je, a potem zabijano” (...) Ukraicy strzelali nad naszymi gowami i bez przerwy gwacono kobiety w biay dzie na oczach wszystkich. Jedn kobiet gwacio 14 Ukraicw.
Powstanie w kadej z dzielnic Warszawy wygldao inaczej. Gdy ludno Starego Miasta, stoczona w gruzach, przeywaa kolejne bombardowania, nieopodal na Powilu otwierano sklepy, bary, apteki, pralnie. Szewcy wywieszali ogoszenia, e buty onierzy reperuj za darmo, a krawcy szyli mundury dla AK i dokonywali przerbek. Po ulicach spokojnie spacerowali przechodnie, a matki mogy wyprowadza dzieci na spacer.
Bogdan Bernat
Joanna K.M. Hanson, Nadludzkiej poddani prbie. Ludno cywilna Warszawy w powstaniu 1944 r., tum. A. Winiewska-Walczyk, Wydawnictwo Czytelnik, Warszawa 2004.
)
Obrysowany wiatem lampy artysta wydawa si wrcz potworem. Mia tors normalnych rozmiarw, ale iksowate nogi byy miesznie krtkie [...] Od dziecistwa utyka i powczy nogami, musia wic uywa krtkiej laski [...] Byy take inne oznaki nieprawidowego rozwoju fizycznego: wielkie nozdrza, powikszony jzyk, bulwiaste wargi, seplenienie, charakterystyczne pociganie nosem i jeszcze jedna nieszczsna przypado - linienie si.
Dziecistwo i modo Toulouse-Lautreca byy nieustannym pasmem blu i rozmaitych urazw, ktre popychay jego matk do rozpaczliwej szamotaniny pomidzy szpitalami, uzdrowiskami oraz sposobami leczenia narzucanymi przez nieudolnych lekarzy. Nie dostrzegano wwczas ryzyka, jakie niesie ze sob maestwo midzy ciotecznym rodzestwem. A owocem takiego zwizku by wanie Toulouse-Lautrec, jeden z najbardziej frapujcych artystw schyku XIX wieku. Henri jednak dzielnie znosi cierpienie fizyczne, chcia walczy i za wszelk cen dorwna innym. A e nie byo innego sposobu, wypracowa sobie taktyk obronn, najpierw dowcip i sarkastyczn ironi, pniej wybitn spostrzegawczo, tak wyran w jego twrczoci i by moe instynktownie rozwijan po to, by uprzedzi kliwe uwagi na temat swojego wygldu.
Lautrec nie chcia wie spokojnego ycia w krgu arystokratycznej rodziny jako gnuny, marudny, odstrczajcy skarowaciay czowieczek, budzcy jednoczenie lito i wstrt. Mg wybiera pomidzy losem zakay wspaniaego rodu a losem prawdziwego Artysty, cakowicie oddanego malarstwu. Druga moliwo bya o tyle korzystna, e nie tylko wizaa si ze swobod ycia na wasnych warunkach, ale rwnie otwieraa drog do uznania i powszechnej akceptacji. A tego wanie Lautrec pragn przez cae ycie najbardziej. Jednak sztuka nie koczya si dla Henriego na obrazach. Rozszerzy jej zasig o niebezpieczne, ale i mao odkrywcze tereny rozpusty i pijastwa. Jego skandaliczny tryb ycia by publiczn tajemnic. Regularne wizyty w nocnych klubach i domach publicznych stay si dla Lautreca form buntu przeciwko kontroli sprawowanej nad nim przez matk i przeciwko rzeczywistemu uzalenieniu od niej. I to bodaj najciekawszy wtek biografii, zwaszcza e matka Henriego bez wtpienia bya tak samo uzaleniona od syna, jak on od niej. Przybieraa przy nim poz mczennicy, ale treci jej ycia bya troska o niepospolitego i nieobliczalnego syna. Dugie lata stosunki Lautreca z matk cechowaa mio i nienawi jednoczenie. Ale paradoksalnie matczyna aprobata lub jej brak miay ogromny wpyw nie tylko na ycie malarza, ale i na jego twrczo.
Warto rwnie zwrci uwag na to biografii. Stanowi je legendarna ju dzisiaj artystyczna dzielnica Parya - Montmartre, z lokalem Moulin Rouge, niezwykle istotnym dla twrczoci Henriego symbolem paryskiej dekadencji. Malowa ten wiat z takim samym zapaem, z jakim inni artyci maluj pejzae rodzinnych stron.
Julia Frey, korzystajc z ponad tysica niepublikowanych listw i mnstwa innych, zawieruszonych do niedawna dokumentw, stworzya duo dokadniejszy i znacznie bardziej obiektywny portret artysty ni ten, ktry znalimy wczeniej. Raz po raz odkrywamy, e korzenie rozmaitych zachowa dorosego Lautreca tkwi w jego dziecistwie - tam trzeba szuka przyczyn jego ekshibicjonizmu, alkoholizmu, skonnoci do transwestytyzmu, obsesji zwizanej z papugami i dwuznacznych relacji z kobietami. Jest to jedna z tych ksiek, od ktrych trudno si oderwa.
Magorzata Paweczyk
Julia Frey, Toulouse-Lautrec. Biografia, tum. Joanna Andrzejewska, Wyd. W.A.B., Warszawa 2004, seria: Fortuna i Fatum.
)
W latach czterdziestych XX w. grupa ydowskich dziaaczy w ZSRR postanowia zgromadzi materiay dotyczce zagady radzieckich ydw w czasie II wojny wiatowej. Czarn ksig, w opracowaniu W. Grossmana i I. Erenburga, wydano w Rosji, lecz ocenzurowano i nie pozwolono rozpowszechnia. Cz dokumentw wywieziono na Zachd, tam przygotowywano je na nowo. Dopiero w 1992 r. Arno Lustiger doprowadzi do penego, waciwego jej wydania w Niemczech. Po kilku latach mudnej pracy napisa jej drug cz - Czerwon ksig, dokumentujc losy ludzi, ktrzy w zawierusze dziejw prbowali odnale swoje miejsce w nowym, dramatycznym wiecie rzdzonym przez Stalina.
Lustiger urodzi si w Bdzinie koo Katowic. Od 1945 r. mieszka we Frankfurcie nad Menem. Jako badacz historii, jest autorem dwch gonych ksiek (Zum Kampf auf Leben und Tod i Shalom Lebertad!), lecz dopiero trzecia z nich trafia do polskiego czytelnika.
Tematyka ujta w tytule dziea wydaje si zbyt wska w odniesieniu do zawartoci ksiki. Autor podj si bardzo trudnego zadania, a jak z lektury wynika, jego pocztkowy zamiar przedstawienia losw okrelonej grupy osb dziaajcych w JAFK (ydowski Komitet Antyfaszystowski), rozrs si do epickich wymiarw opowieci o historii caego XX w.
Dla historyka licz si przede wszystkim fakty, ich moliwo weryfikacji na podstawie jak najpeniejszej dokumentacji archiwalnej. Lustiger jako pierwszy przytoczy nieopublikowane dotd nigdzie fragmenty listw, raportw, rozkazw, sprawozda (te czsto maj charakter donosw), ktre przez dugi czas leay w archiwach kremlowskich, a dotyczyy mechanizmw wadzy stalinowskiej. Lustiger odszed od suchego, stricte historycznego opisu. Czerwon ksig mona miao nazwa epopej o nieodlegym stuleciu. Historyk sta si narratorem, ktry zanim ukaza sedno sprawy, zarysowa szeroki obraz obyczajowo-spoeczny, zarwno w czasie rzdw carw, jak i po mierci Stalina.
Lustiger posuguje si dwoma sposobami opisu wydarze. Pierwszy - rozbudowany, dcy do syntezy i penego przedstawienia oglnych zagadnie - prezentuje ycie spoeczne, kulturalne i religijne caej spoecznoci ydowskiej na terenie ZSRR, charakteryzuje poszczeglne partie oraz organizacje (np. Bund, syjonistw). Drugi skupia si na poszczeglnych postaciach: S. Michoelsie, S. ozowskim czy B. Szymielowiczu (osb jest wiele, w aneksie autor prezentuje ich biogramy) oraz zdarzeniach, np.: dziaalno JAFK, proces lekarzy kremlowskich, historia Birobidanu (Stalin chcia tam przesiedli wszystkich ydw z ZSRR i stworzy ydowsk SRR).
Na podstawie dostpnych od niedawna dokumentw z archiww kremlowskich Lustiger obali mity, m.in. o biernoci ydw w czasie II wojny wiatowej czy o solidarnoci narodowej (sprawa Jewsiekcyi - ydowskiej sekcji w partii, ktrej gwnym zadaniem, w duej mierze udanym, byo niszczenie kultury wasnego narodu).
Czerwona ksiga ma by Ksig Pamici o tych, ktrzy yli w czasach terroru stalinowskiego, wielk epopej o losie radzieckich ydw. Jednak warto podkreli co jeszcze - jest przyczynkiem do bada mechanizmw wadzy. To nie tylko ksika o ofiarach, lecz i katach (warto podkreli, e podzia ze wzgldu na narodowo cakowicie zanik). To swoisty wizerunek ich wzajemnych relacji, zbudowanych na kamstwie oraz strachu. Czerwona ksiga Lustigera ma wikszy wymiar - jest rdem wiedzy dla badaczy i dla kadego z czytelnikw, ktrzy chc pozna nieznane dotd fakty z historii Europy XX w.
Monika Szabowska
Arno Lustiger, Czerwona ksiga. Stalin i ydzi. Tragiczna historia ydowskiego Komitetu Antyfaszystowskiego i radzieckich ydw, tum. Elbieta Kamierczak, Witold Ledre, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2004, seria: Z Wag.
)
Ksika jest prac zbiorow autorw naukowo zainteresowanych problematyk ekologiczn, edukacj holistyczn bez dychotomicznego przeciwstawiania jednostki spoeczestwu, uzasadniajcego tez, i ycie spoeczne i przyrodnicze zaley przede wszystkim od zdrowego czowieka. Publikacja jest bardzo starannie przygotowanym tomem, ktry z powodzeniem mona poleci wszystkim zainteresowanym filozofi przyrody, podejmowaniem konstruktywnych dziaa na rzecz rodowiska ekosocjokulturowego, harmonijnym rozwojem cywilizacyjnym, ktry uwzgldnia zdrowy rozwj psychiczny czowieka, twrcze ycie w zgodzie z przyrod.
Pierwsz cz ksiki rozpoczyna artyku Jzefa M. Dogi. Autor skoncentrowa si na ochronie rodowiska w ujciu systemowym, okrelajc zakres tego pojcia, wyjaniajc pojcie edukacji rodowiskowej oraz prezentujc poszczeglne nauki ekologiczne. Marek Skierkowski rozwaa warto pozytywnego statusu tradycji europejskiej w aspekcie chrzecijaskich korzeni kulturowych. Przypomina witych patronw Europy: Benedykta z Nursji, Cyryla i Metodego, Brygid, Katarzyn ze Sieny oraz Teres Benedykt od Krzya. Stanisaw Dziekoski sigajc do rde katolickiej doktryny wychowawczej, wyjania wielowiekow jej tradycj. Adam Skreczko rozwaa problem „znaczenia rodziny dla narodu i pastwa wedug nauczania biskupw polskich okresu Wielkiej Nowenny (1957-66)”. Problematyce rodziny swj artyku powici take Stanisaw Biay. Dokona analizy „peni prawdy o rodzinie” w aspekcie kultury chrzecijaskiej, stanowicej historyczn tosamo poszczeglnych nacji europejskich.
Lesaw Michnowski uzasadnia tez, i kryzys globalny jest w gwnej mierze spowodowany egoistyczn ekonomik marnotrawstwa. Uzasadnia moliwo jego konstruktywnego przezwycienia za pomoc ekonomiki aksjologii dobra, warunkujcej trway, zrwnowaony rozwj. Leszek Rogalski uzasadnia przyczyny naruszenia rwnowagi naturalnych praw przyrodniczych, spowodowanego przede wszystkim antropocentrycznym rozwojem cywilizacyjnym, zakcajcym dynamiczn rwnowag wzajemnych interakcji czowieka i rodowiska. Podkreli konieczno sprawnego pedagogicznie wychowania do moralnej odpowiedzialnoci za stan rodowiska przyrodniczego.
Wiesawa Juszkiewicz podja problem znaczenia rolnictwa ekologicznego w aspektach: ekonomicznym, spoecznym, zdrowotnym, ekologicznym, jako szansy dla polskiego rolnictwa. Autorka przypomniaa cenn dziaalno senatora Stanisawa Karowskiego, prekursora rolnictwa ekologicznego w II Rzeczypospolitej, ktry realizowa biodynamiczn metod w swoim majtku koo Gostynia. Marian Piotr Krysiak scharakteryzowa racjonalno poszukiwania dochodowych rde produkcji rolin, stanowicych przyjazne dla rodowiska przyrodniczego dodatkowe rdo energii.
Pierwsza cz ksiki zawiera prace naukowe powicone problematyce ochrony rodowiska i edukacji ekologicznej w rnorodnych skadnikach wiedzy: intelektualnym, moralnym, estetycznym, religijnym. Cz druga ukazuje natomiast dorobek naukowo-dydaktyczny dotyczcy problematyki ochrony rodowiska i edukacji ekologicznej, realizowany we Wszechnicy Mazurskiej w Olecku.
Edyta Wolter
Zdzisaw Cieko, Jzef M. Doga (red.), Ochrona rodowiska i edukacja ekologiczna w Unii Europejskiej i Polsce, Wydawnictwo Wszechnicy Mazurskiej Acta Universitatis Masuriensis, Olecko 2003, „Episteme” 30/2003.