)
Chc si wypowiedzie na temat jzyka, ktrego uywa si w rodowisku akademickim i - co nie mniej istotne - ktrego powinno si w nim uywa; rzecz jasna, w zalenoci od tego, kto mwi, do kogo mwi, kiedy mwi itd. W ten sposb wskazania te mog peni w jakim stopniu funkcj praktycznego poradnika dla tych, ktrzy chcieliby, ale jeszcze nie potrafi poprawnie rozmawia „jak akademik z akademikiem”. Trzeba jednak ju na wstpie wyranie powiedzie, e tego typu „poradnik” nie jest w stanie zastpi nauki, ktr si otrzymuje, funkcjonujc przez wiele lat w tym rodowisku, przechodzc przy okazji szczeble kariery akademickiej; na kadym z nich czego nowego mona si dowiedzie. Nawet wwczas, gdy ju nie ma czego „przechodzi” (w takiej mao komfortowej sytuacji znajduje si oczywicie profesor zwyczajny), mona jeszcze podj trud wspinania si po szczeblach kariery administracyjnej (do rektora wcznie) i to jest take nieza „szkoa” jzyka akademickiego. Dodam jeszcze tylko, e ograniczam si tutaj do trzech rodzajw wypowiedzi, tj. oracji, konwersacji i dyskusji, ale jest ich wicej.
Jak wiele innych okrele akademickich, termin oracje wywodzi si z jzyka aciskiego i oznacza, a w kadym razie tradycyjnie oznacza, uroczyste i podniose mowy, wygaszane zarwno przy nadzwyczajnych, jak i zwyczajnych okazjach. Dla akademickiego „oratora” z powoania waciwie kada okazja moe wydawa si dobr sposobnoci, aby popisa si swoj sztuk. Jeli zdecydowaem si wzi sowo „orator” w cudzysw, to nie dlatego, e jego sztuce czego istotnego brakuje, lecz dlatego, e nie zawsze liczy si on z czasem, cierpliwoci i wyrozumiaoci tych, na ktrych j szlifuje. Tak czy inaczej, gdzie musi j doskonali i bez owego oszlifowania nie dostanie przepustki na uczelniane salony. Dobrze widziane jest, jeli zachowa w niej pewne elementy tradycji lub chociaby jej zewntrzne znamiona w postaci wplatanych tu i wdzie zwrotw aciskich. Niele odbierane jest wzbogacanie jej o akcenty osobiste - byle tylko z nimi nie przesadzi (np. opowiadajc wasn biografi). Ostatecznie jednak wszystko zaley od okazji do wygaszania tych mw. Z tego punktu widzenia mona wyrni m.in. oracje: otwarcia, zamknicia, honoris causa oraz oracje z racji.
Takimi powtarzajcymi si co roku oracjami otwarcia s mowy wygaszane na inauguracj roku akademickiego. Wystpuje w nich pewna wariantowo, ale jej skala nie jest wielka. Zawsze jej pierwsz i najwaniejsz cz stanowi przemwienie Jego Magnificencji Rektora, ktre rwnie ma swoje stae punkty. Z reguy, na pocztku mamy w nim uroczyste poegnanie Szanownych Zmarych, w kolejnoci od profesorw do osb bez naukowych stopni, ktre koczy chwila „skupienia i zadumy”. Pniej, czasami jednak wczeniej, przed Zmarymi, pojawia si „gorce” (ewentualnie „gorce i serdeczne”) powitanie Szanownych Zebranych, w tym szczeglnie „gorce” Szanownych Zaproszonych Goci. W kolejnoci witania tych ostatnich, koniecznie wymienionych z imienia, nazwiska i stanowiska, cieraj si rne „szkoy” - jedna z nich opowiada si za pastwem (i wwczas urzdnicy i politycy otrzymuj pierwszestwo), inna natomiast za Kocioem (przyznaje ona oczywicie palm pierwszestwa duchowiestwu). Jeszcze inna miesza to wszystko i wwczas ani jedni, ani drudzy nie powinni si czu uraeni (chocia moe by tak, e obra si i jedni, i drudzy). Dawniej, to jest w czasach komunizmu (nazwanego w jego schykowym okresie „realnym socjalizmem), wszystko byo duo prostsze i oczywiste. Najpierw sza „polityka” (w kolejnoci: od partii rzdzcej, poprzez partie j wspierajce, do partii, o ktrych mona byo tyle tylko powiedzie, e istniej), pniej wadze administracyjne (te oczywicie wedug partyjnego klucza), jeszcze pniej zaproszeni rektorzy i pomniejsi przedstawiciele innych uczelni, a na kocu niewymieniana ju personalnie caa reszta, ale bez duchowiestwa, dla ktrego miejsce przewidziano w kociele. Dzisiaj nie jest to ju takie proste i zdarzaj si „protokolarne zgrzyty” (bo niejednokrotnie trudno powiedzie, czy partia jeszcze wczoraj rzdzca, nie jest ju dzi parti „kanapow”).
Dobrze, jeli w rektorskiej oracji znajdzie si wiele sw miych i poprawiajcych samopoczucie Szanownych Zebranych - w rodzaju: „uplasowalimy si na czoowym miejscu w kraju”, „osignlimy znaczce sukcesy zagraniczne”, „otrzymalimy znaczce wyrnienia”, „przewidujemy odczuwalne podwyki uposae”, „mamy oddanych przyjaci” itp. Gorzej, jeli oracja „nafaszerowana” jest liczbami, ktrych przecie i tak nikt ze suchaczy nie jest w stanie na bieco skonfrontowa ze swoim portfelem i koczy si zwrotami w rodzaju: „niestety”, „trzeba si liczy z...” itp. Najgorsze wraenie jednak oracja robi wwczas, gdy wiele jest w niej historycznych reminiscencji, oglnikowych obietnic oraz mniej lub bardziej czytelnych personalnych „wycieczek”. Tak czy inaczej, kada z nich koczy si formu: „QUOD BONUM FELIX FAUSTUM FORTUNATUM QUE SIT”.
Dalszym cigiem rektorskiej oracji otwarcia jest wystpienie przedstawiciela studentw. Z reguy jest ono duo skromniejsze ni mowa JM Rektora, i to zarwno w treci, jak i w formie. Bywa oczywicie i tak, e za oracj mona j uzna wycznie przez grzeczno lub dostojno chwili i miejsca. Samorodne talenty oratorskie zdarzaj si jednak od czasu do czasu rwnie w tej grupie akademickiej spoecznoci i taki student lub studentka, poza wdzikiem osobistym, potrafi niekiedy w krtkim czasie, ktry przyznany im zosta przez organizatorw uroczystej inauguracji roku akademickiego, bysn jakim zrcznym zwrotem lub wasnym przemyleniem.
Kolejnym oratorem jest, a przynajmniej powinna by, osoba wygaszajca wykad inauguracyjny. Oczekiwania wobec niej s spore, zwyczajowo do wykonania tego zadania zaprasza si bowiem profesora, ktry ma spore dowiadczenie akademickie. W tej grupie oratorw rwnie cieraj si rne „szkoy”. Zwolennicy tradycjonalizmu uwaaj, e jeli ju maj wygosi wykad wobec licznego, a jednoczenie Dostojnego Audytorium, to trzeba powiedzie co bardzo mdrego i najlepiej na temat, w ktrym czuj si specjalistami. Z kolei zwolennicy „modernizmu” opowiadaj si raczej za mwieniem zrozumiaym rwnie dla niespecjalistw. Jest jeszcze grupa tak zwanych postmodernistw, ktrzy mog mwi praktycznie na kady temat, uywajc przy tym sw „wytrychw. Jeli wykad nie jest zbyt nudny i dugi, to przynajmniej cz Szanownych Zaproszonych ma okazj wysucha w dobrym nastroju oracji piewanej, czyli zwyczajowego Gaudeamus, a nawet wzi udzia w jej wykonaniu. Niestety, z moich wieloletnich obserwacji wynika, e z roku na rok chtnych jest coraz mniej. Cae szczcie, e w finale inauguracji pojawia si chr akademicki, ktry moe ich w tym wyrczy (i ukry to, i samo poruszanie ustami nie oznacza jeszcze piewania).
Z oracjami inaugurujcymi rok akademicki na szczeblu oglnouczelnianym w aden sposb nie mog si rwna oracje wygaszane przy innych okazjach, jak na przykad otwarcie konferencji naukowych. Nie mona nawet powiedzie, e to ju nie tej rangi oratorzy bior w nich udzia, bo niejednokrotnie s to tej samej lub podobnej rangi czonkowie spoecznoci akademickiej (rektorzy, dziekani, dyrektorzy...). Nie ma tu oczywicie oprawy, ktra towarzyszy tamtym uroczystociom - wonych wprowadzajcych Dostojny Senat (przystrojony w togi, birety, rektorskie i dziekaskie acuchy), tumu przejtych chwil studentw i zwykych ciekawskich. Oracje pojawiajce si na niszych szczeblach ycia akademickiego mog sprawia wraenie, e wygaszajcym je brakuje motywacji do zaprezentowania kunsztu. Zapewne wraenie to nie jest cakowicie mylne, jednak najistotniejsz przyczyn ich skromnoci widz w prozaicznym braku czasu. Bo przecie uczestnicy konferencji naukowej „na temat...” nie po to zjechali si z rnych czci kraju, a niekiedy rwnie wiata, aby wysuchiwa mw nie cakiem na temat (jeli mona uzna, i „nie na temat” jest zwyczajowe prawienie im w tych oracjach komplementw).
Duo skromniejsze ni akademickie oracje otwarcia s rwnie z reguy oracje zamknicia. Okazji do ich wygoszenia jest zwykle mniej ni tych pierwszych. Wprawdzie naley do akademickiej tradycji zarwno uroczyste rozpoczcie, jak i ukoczenie studiw, ale zwykle tak zwane absolutorium, czyli „zwolnienie” (oczywicie - acina), nie ma charakteru oglnouczelnianego, lecz odbywa si oddzielnie dla poszczeglnych kierunkw lub grupy pokrewnych kierunkw studiw. Prbuje si przy tej okazji przywrci tradycj przebierania absolwentw w togi i birety, ale w sytuacji, gdy jego koszty obciaj zwykle chudy budet studenta, chtnych do udziau w tym przedsiwziciu nie ma zbyt wielu - nie liczc uczelni niepublicznych, w ktrych, tak czy inaczej, trzeba za wszystko zapaci. Nie chodzi zreszt tylko o sam opraw. Jeli bowiem przy takich okazjach student dokadniej wsucha si w to, co mu maj do powiedzenia jego rektorzy, dziekani czy dyrektorzy instytutw (niestety, zwykle ju tylko w randze „pro”, „wice” lub „ds.”), to dowie si, e lata uczelnianej beztroski ma ju za sob i teraz „powinien”, „musi”, „oczekuje si od niego”, „pokada si w nim nadzieje” itd. Krtko mwic, trzeba wzi si do prawdziwej pracy, a to nie zawsze jest tak przyjemne, jak studia.
Znacznie skromniejsze s z reguy rwnie oracje wygaszane z okazji zamknicia wanego spotkania naukowego: kongresu, konferencji naukowej itp. Zdarza si zreszt, e albo organizatorzy takich spotka w ogle ich nie przewidzieli w programie, albo te znajduj si one w nim, ale nie ma ich specjalnie do kogo wygosi, bo wikszo uczestnikw lub najwaniejsi z nich rozjechali si ju do innych obowizkw. Jeli jednak ma je kto i do kogo wygosi, to trzeba pamita o tym, aby byy one krtkie (dugich wystpie uczestnicy nasuchali si w trakcie roboczej czci tych spotka) oraz aby trzymay si zwyczajowego scenariusza, a w ten wpisane powinny by przede wszystkim podzikowania, podzikowania i jeszcze raz podzikowania: uczestnikom za interesujce i wzbogacajce nauk wystpienia, organizatorom za sprawn organizacj, gospodarzom za gocin itd. Jeli oracj tak wygasza kto z organizatorw spotkania, to dobrze byoby, aby zapowiedzia publikacj materiaw konferencyjnych - lub przynajmniej obieca, i podjte zostan takie starania - i bro Boe nie doda, e za wynik tych stara nie moe rczy (bo co to byby za organizator, ktry czego nie potrafi zorganizowa?). Publikacja taka moe si przyda nie tylko do rozliczenia kosztw udziau w spotkaniu, ale take przy ewentualnych awansach, nie mwic ju o takim drobiazgu, jak upowszechnianie wynikw prowadzonych przez jej autora bada.
Specjaln kategori stanowi oracje wygaszane z okazji nadania tytuu doktora honoris causa. Stoi za nimi jeszcze redniowieczna tradycja, ktra nakazuje, aby miay one odpowiedni opraw, uczestnikw, procedur, oraz - co tu duo mwi - uczelni, bo przecie nie kad sta na to, aby go nadawa, a doktorat nie kadej uczelni znaczy co w rodowisku akademickim. Jeli ju jednak wszystkie te warunki mog by spenione, to pozostaje rozejrze si za waciwym kandydatem. Niestety, nie ma tutaj ani uniwersalnego przepisu, ani nawet wyranie uksztatowanych „szk”. Rzecz jasna, w kadym przypadku musi to by kto Dostojny, Czcigodny, Wielce Szanowany, ale dla jednych oznacza to wiatowej Sawy Profesora, dla innych wiatowej Sawy Polityka, a dla jeszcze innych po prostu Wielkiego Czowieka, Uczonego, Artyst, Humanist. Nie s to ani jednoznaczne kryteria, ani te na tyle sprawdzone, by wykluczay moliwo, e sawa i wielko z czasem „nieco” przyblakn. Nie bd jednak tutaj przywoywa przykadw, bo mogoby to sugerowa dwuznaczno akademickiego „honoris”, a tak - generalnie rzecz biorc - nie jest.
Przyjmijmy zatem, e wszystkie wstpne warunki zostay spenione i mona przystpi do ceremonii nadania tytuu. Rozpoczyna j wprowadzenie do odpowiednio dostojnej sali przez wonych senatu Dostojnych Goci i Gospodarzy - wadz rektorskich i dziekaskich, profesury, promotora doktoratu i samego zainteresowanego tytuem. Rzecz jasna, kadego z nich w odpowiednim stroju i z odpowiednimi symbolami wadzy. Na tym tle zainteresowany wyglda dosy skromnie, bo ubrany jest w tog i biret zwyczajnego doktora. Akademicka tradycja mwi jednak, e tak wanie powinien wyglda.
W kolejnym punkcie ceremonii nastpuje wygoszenie orationes doctores honoris causa (te w odpowiedniej kolejnoci). Cz z nich wygaszana jest po acinie, natomiast pozostae w jzyku gospodarzy, promotora lub kandydata. Nie ma to jednak a tak wielkiego znaczenia, wszyscy mwi bowiem w gruncie rzeczy to samo, to znaczy, e Szanowny, Wielce Szanowny i Dostojny Kandydat do tego tytuu jest Wybitny, Wyjtkowy, Cakowicie Oddany Sprawie... (tutaj nastpuje wskazanie podstawowych sfer jego aktywnoci). Gwny problem wygaszajcych oracje nie polega na tym, aby przypadkiem nie powiedzie o jakich jego sabociach czy niedoskonaociach, lecz na tym, aby nie powtarza tego, co ju powiedzieli przedmwcy (jest to jednak z reguy nieuniknione).
Do ceremoniau naley rwnie wykad wygoszony przez Doctora Honoris Causa. Jeli jest nim profesor, to wykad powinien mie wszystkie znamiona oratorskiej sztuki profesorskiej, jeli natomiast przemawia polityk czy czowiek sztuki, to oracja powinna mie znamiona uprawianej przez nich profesji. Jak to wyglda w praktyce, mona si przekona uczestniczc bezporednio w takiej ceremonii, bo w opublikowanych pniej tekstach zwykle nie ma ju (z rnych wzgldw) tych wszystkich „smaczkw”, ktre pojawiy si w wystpieniu na ywo. Niezalenie jednak od tego, jak wykad faktycznie wyglda, Doctor Honoris Causa wygasza (niejednokrotnie z pewnym zaenowaniem) zwyczajowe podzikowania za zaszczyty, ktre go spotkay, a czasami nawet prbuje „prostowa” to i owo z przypisywanych mu zasug i osigni lub przynajmniej rozpisa je czciowo na swoich uczniw i wsppracownikw. Uczestnicy tej ceremonii zwykle dobrze rozumiej te grzecznociowe gesty i nie bior ich na serio.
Pewne podobiestwo z tymi ceremoniami wykazuj spotkania organizowane z okazji jubileuszy („...lecia”) wybitnych i zasuonych dla uczelni osb. Jest w nich moe nieco mniej dekoracyjnoci (ich uczestnicy wystpuj „po cywilnemu”) oraz wzniosoci (zdarza si, e brakuje na nich akademickiego chru), wicej natomiast codziennoci (zwykle mwi si tam ojczystym jzykiem). Najwaniejsza jest jednak nie oprawa, lecz to, co si mwi o Szanownym Jubilacie. A mwi si o nim mniej wicej to samo, co o doktorze honoris causa, a wic: e ma wybitne dokonania (naukowe, dydaktyczne, organizacyjne...), e wnis do nauki i ycia uczelni trwae wartoci, e ma wiernych przyjaci, kolegw, uczniw i wsppracownikw itd. Dobrze widziane jest, gdy Jubilat co nieco z tego wszystkiego sprostuje lub przynajmniej ucili i oczywicie podzikuje wszystkim, ktrzy byli przy nim zarwno wwczas, gdy dopiero wspina si po stopniach kariery naukowej, jak i wwczas, gdy ju osign jej szczyty. Ile to go kosztowao, najlepiej wie jego najblisza rodzina i zwykle jest ona obecna nie tylko wrd osb zgromadzonych na takiej uroczystoci, ale take w jego jubileuszowej oracji.
Niej w akademickiej hierarchii sytuuje si grupa oracji wygaszanych z innych okazji ni wyej wymienione. Znajduj si wrd nich m.in. oracje wygaszane z racji nadania stopnia naukowego - doktora lub doktora habilitowanego. Skala moliwoci jest tutaj znaczna: od lapidarnego i zagadkowego „dzikuj”, po szerokie rozwinicie tej jak najbardziej susznej formuy. Mona np. oddzielnie podzikowa promotorowi, recenzentom, dziekanowi lub dyrektorowi instytutu, czonkom rady naukowej nadajcej ten stopie, rodzinie, a przy okazji zapewni o swoich zobowizaniach na przyszo, zoy deklaracj dalszej systematycznej pracy naukowej itd.
W tej grupie znajduj si rwnie oracje z racji meritum, czyli przedmiotu sprawy. Mog one, a nawet powinny, dotyczy spraw merytorycznych, zwaszcza gdy w gr wchodzi ocena rozprawy i dorobku naukowego na kolejny stopie akademicki. W praktyce jest z tym oczywicie rnie i nie mona nawet powiedzie, e oratorzy mwi od rzeczy, bo dla jakoci pracy naukowej nie jest cakowicie bez znaczenia na przykad uywana terminologia. Co najwyej mona powiedzie, e drobiazgowi w swych wywodach oratorzy bywaj pewnym utrapieniem dla pozostaych czonkw gremiw nadajcych te stopnie, nie tylko bowiem zabieraj im wicej czasu ni to jest konieczne, ale take zmuszaj ich do uwanego suchania. A czasami i to nie wystarczy, aby suchacze mogli si zorientowa, o co dokadnie oratorom chodzi - przecie nie zawsze o to, e nie powoali si na ich autorytet.
Te oracje „lizgajce si” po poboczach sprawy, mimo pewnych podobiestw, rni si od oracji bez racji. Ostatnie z nich stanowi jednak temat tak obszerny, e mona byoby mu powici niejedn monografi. Powiem zatem krtko, e nie chodzi w nich ani o meritum, ani nawet o jakie pobocza, lecz o zwyczajn ludzk potrzeb powiedzenia czego w sposb zgrabny i dowcipny, a jeszcze lepiej byskotliwy, oraz z mniej lub bardziej przejrzystymi aluzjami pod adresem rzeczywistych lub potencjalnych oponentw.
Prof. dr hab. Zbigniew Drozdowicz, historyk filozofii, pracuje w Instytucie Filozofii UAM w Poznaniu.