)
Szkolnictwo wysze naley do ostatnich enklaw w naszym yciu spoeczno-gospodarczym, ktre nie zostay poddane transformacji ustrojowej. Peni ono przynajmniej dwie podstawowe funkcje: edukacyjn i naukowo-badawcz. Funkcja edukacyjna przeywa niebyway rozkwit i - mimo wielu zjawisk negatywnych - pragnbym ten fakt na wstpie podkreli. Niestety, znacznie gorzej jest z funkcj naukowo-badawcz, ktra znajduje si w trwaym regresie. Niektrzy specjalici twierdz wrcz - i ja ten pogld podzielam - e niesprawno procesw naukowo-badawczych w Polsce doprowadzia do swego rodzaju zapaci innowacyjnej naszej gospodarki. Tymczasem nie ma innego sposobu na znalezienie si w grupie spoeczestw dobrobytu, jak poprzez konsekwentne wdraanie innowacji, kreowanie wiedzy i umiejtne zarzdzanie ni.
Po takim wstpie czuj si w obowizku wyjani, dlaczego w ogle zdecydowaem si wypowiada w kwestii strategii szkolnictwa wyszego. Potrzeba takiego wyjanienia jest tym bardziej zasadna, e Narodowy Plan Rozwoju 2007-13 nie tchnie bynajmniej innowacyjnym optymizmem. Nakady na omawiany cel pozostaj nadal na bardzo niskim poziomie i wprawdzie na stronie 59 dokumentu mwi si o wzrocie nakadw w latach 2004-06 do 1,5 procent, a w roku 2013 nawet do 3 procent PKB, to jednak ju na stronie 64 wspomina si o wariancie „mniej ambitnym”, ale za to „bardziej realistycznym”, w ktrym zakada si osignicie omawianego wskanika w wysokoci 2,2 procent. W dodatku tylko jedna trzecia owych nakadw powinna pochodzi z budetu, a pozostae ze rde unijnych i prywatnych przedsibiorstw. Rzecz w tym, e prywatne przedsibiorstwa jako nie piesz si do finansowania procesw badawczych w naszym kraju. Dotyczy to zarwno przedsibiorstw krajowych, jak i zagranicznych.
Utrzymujcy si od ponad dziesiciu lat regres w nakadach na badania i rozwj w naszym kraju rodzi przekonanie, e jeli chodzi o rozwj wiatowej nauki, techniki i gospodarki, „karty zostay ju rozdane” i Polska, jako kraj, moe najwyej szuka wygodnego miejsca w ogonie krajw cywilizacyjnie rozwinitych.
Wbrew pozorom, takie defetystyczne mylenie nie jest w peni racjonalne. Jego kluczowym zaoeniem wyjciowym jest zaoenie o liniowoci wspczesnego rozwoju gospodarczego, z ktrego wynika, e rozwj spoeczno-gospodarczy bdzie prost kontynuacj dzisiaj uksztatowanych trendw i proporcji gospodarczych. W tak puapk mylow wpada polityka krajw socjalistycznych (w tym rwnie polska) w latach 50. i 60., przyjmujc doktryn prymatu przemysw produkujcych rodki produkcji. Przyjto bowiem XIX-wieczne zaoenie, e produkcja surwki, stali czy cementu tworzy fundament rozwoju caej gospodarki, a wic postpy w przemyle cikim s wyznacznikiem poziomu rozwoju gospodarczego danego kraju. Trzeba przyzna, e w omawianym czasie np. Polska wyprzedzia Francj czy Wielk Brytani w produkcji stali i cementu. Przyszo nam to o tyle atwiej, e kraje wysoko rozwinite - mwic jzykiem sportowym - przestay si w tej konkurencji ciga. Zaczy natomiast startowa do rozwoju elektroniki, automatyki i nowoczesnej chemii.
Tak jak bd „liniowego” mylenia w okresie powojennym przyczyni si do strategicznego bdu w polityce gospodarczej naszego kraju, tak dzisiaj przyjmujc „liniowy” sposb mylenia, moemy przegapi istniejce szanse rozwojowe. Jest to tym bardziej prawdopodobne, e ich ledzenie utrudnia paraliujca obawa przed olbrzymim potencjaem naszych konkurentw. Dlatego warto podkreli, e potencja ten zosta osignity w zupenie innej epoce, wedug zupenie innych mechanizmw gospodarczych i innej formuy konkurencji. W nadchodzcej epoce gospodarczej reguy gry dopiero si wyksztacaj i, jak atwo przewidzie, konkurencj wygra ten, kto szybciej si ich nauczy.
Na temat wyksztacania si wspczesnej konkurencji mona ju dzi powiedzie, e bdzie si ona charakteryzowaa: szybkoci i adaptacyjnoci dziaania, szerokim wykorzystywaniem osigni nauki i techniki, szerokim wykorzystwaniem technologii informacyjno-komunikacyjnych oraz wykorzystywaniem kapitau intelektualnego w zarzdzaniu. Problemem otwartym pozostaje jednak, co zrobi, aby tak okrelone czynniki konkurencji zostay uruchomione w dziaaniach realnych. Odpowied na to pytanie wydaje si jeszcze odlega, jednak ju dzi mona powiedzie, e jakiekolwiek przewagi konkurencyjne nie zostan uruchomione bez kreowania przedsibiorczoci. Przy tym nie chodzi tu tylko o przedsibiorczo w sferze gospodarki, ale rwnie w sferze szkolnictwa wyszego i caym obszarze B+R.
Drug optymistyczn przesank, na ktrej moemy budowa gospodark opart na wiedzy, jest dynamiczny rozwj odpatnych studiw (zarwno prywatnych, jak i pastwowych). Jest on z jednej strony wyrazem przerzucenia ciaru finansowania edukacji na barki spoeczne, z drugiej natomiast dowodzi, e w odczuciu spoecznym edukacja i wiedza maj wysok rang i spoeczestwo jest gotowe do ponoszenia ciarw finansowych z tego tytuu.
Wreszcie trzecia przesanka, na ktrej mona kreowa czynniki gospodarki opartej na wiedzy wynika - paradoksalnie - z opnie procesu transformacji obszaru edukacji i bada naukowych. Z opnie tych wynika ten prosty fakt, e w transformacji omawianego obszaru istniej spore rezerwy ekonomiczne. Wyzwolenie tych rezerw bez wtpienia wymaga ilociowego wzrostu nakadw finansowych (w tym budetowych), jako gwnego czynnika strategii zmian. Strukturalny charakter deficytu sektora finansowego naszej gospodarki, niezwykle wysoki odsetek tak zwanych zdeterminowanych wydatkw budetowych, sprawiaj jednak, e moliwoci budetu w tej dziedzinie s bardzo ograniczone. Dlatego - uznajc potrzeb zwikszenia nakadw na edukacj i sfer B+R - pragn zwrci uwag, e niedobr rodkw finansowych nie jest kluczowym problemem strategicznym rozwoju gospodarki opartej na wiedzy w naszym kraju. Jest nim natomiast pewien styl mylenia, w ktrym oczekuje si, e uregulowania prawne, finansowe czy organizacyjne pastwa wystarcz do transformacji szkolnictwa wyszego i sektora B+R w konkurencyjn, sprawnie dziaajc dziedzin gospodarki. Jako dowd pragnbym przytoczy fragment zaoe NPR, w ktrym twierdzi si: Wzrost innowacyjnoci gospodarki mona stosunkowo szybko osign zapewniajc przede wszystkim:
Komentujc przytoczony fragment trudno oprze si wraeniu, e od ponad trzydziestu lat syszymy podobne recepty na „szybki wzrost” innowacyjnoci, a poziom tej innowacyjnoci w naszej gospodarce, niestety, cigle spada.
Wybitny polski ekonomista Edward Lipiski powiada, e rozwj jest zawsze tylko czciowo elementem polityki. Kierunek i w pewnych granicach tempo s dzieem polityki, natomiast to, co stanowi np. istot wzrostu gospodarczego, jest kumulatywnym oddziaywaniem si wielorakich, ktre w duym stopniu nie poddaj si wiadomemu dziaaniu polityki pastwowej. Std te, jeli z optymizmem patrz na - spnion ju - transformacj polskich „nonikw gospodarki wiedzy”, to wanie dlatego, e powinna ona uruchomi te „siy wielorakie”, ktre w znikomym stopniu poddaj si oddziaywaniu polityki pastwa.
Prof. dr hab. Mieczysaw Moszkowicz, ekonomista, jest pracownikiem Instytutu Organizacji i Zarzdzania Politechniki Wrocawskiej, a take Orodka Studiw Strategicznych i Zarzdzania Technik Politechniki Czstochowskiej.