Prawo do utworu, czyli frustracja autora

Prawo autorskie to ogół przepisów zapewniających twórcom dzieł (literackich, naukowych, artystycznych) ochronę ich uprawnień osobistych i majątkowych. Ale, jak to często bywa, ogólna definicja ma niewiele wspólnego z konkretnymi sytuacjami w prawdziwym życiu. Owo prawdziwe życie rozgrywa się również w uczelniach i nie jest bynajmniej łaskawe dla twórczych pracowników naukowych, którzy zaryzykowali stworzenie własnego utworu naukowego. Pytanie tylko, czy napisana przez nich praca na pewno jest własnością twórcy, a nie pracodawcy? Odpowiedź wydawałaby się oczywista, gdyby pytanie nie należało do podchwytliwych.

Szczególny artykuł 14

Kluczowym przepisem regulującym relacje między twórcą utworu a instytucją naukową jest art. 14 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Termin instytucja naukowa oznacza zarówno szkoły wyższe, instytuty naukowo-badawcze, jak i wszystkie te placówki, których pracownicy merytoryczni, choćby tylko ubocznie, zobowiązani są do tworzenia prac naukowych. Doskonale do tej formuły pasują zatem nauczyciele akademiccy, zatrudniani w uczelniach jako pracownicy naukowo-dydaktyczni, a więc zobowiązani zarówno do działalności dydaktycznej, jak i do prowadzenia badań, pisania artykułów i monografii oraz wygłaszania referatów. Ustawodawca nie stawia też konkretnych wymagań co do przygotowania zawodowego twórcy. Zatem dyspozycji tego przepisu podlegają wszystkie osoby zatrudnione w instytucji naukowej w celu prowadzenia badań naukowych, od asystenta-stażysty do profesora zwyczajnego.

Wróćmy jednak do samego art. 14, a zwłaszcza do jego fragmentu budzącego co najmniej pewne, żeby nie powiedzieć uzasadnione, wątpliwości. Stwierdza on jednoznacznie, że „jeżeli w umowie o pracę nie postanowiono inaczej, instytucji naukowej przysługuje pierwszeństwo opublikowania utworu naukowego pracownika, który stworzył ten utwór w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy”. Jak widać, wobec tak bezwzględnie obowiązującego charakteru przepisu, uczelnia ma pozycję uprzywilejowaną, bo to ona decyduje o publikacji utworu. Zdanie samego pracownika-twórcy jest bez znaczenia. Podobnie wygląda sprawa z programami komputerowymi. Pracodawca nabywa całość autorskich praw majątkowych do programu komputerowego. Zatem instytucji naukowej przysługuje nie tylko prawo pierwszej publikacji utworu! Niewątpliwie taka sytuacja może rodzić konflikty między uczelnią a pracownikiem naukowym.

Na konflikty można by jeszcze się zgodzić, trudniej jednak domagać się tej zgody w przypadku, gdy wyraźnie ograniczane są zawodowe i życiowe interesy twórcy. Nie ma wątpliwości, że takie prawo utrudnia autorowi wejście do kręgu autorytetów nauki, choćby najbardziej na to zasługiwał. - Art. 14 jest źródłem poważnego niepokoju i niekiedy frustracji u pracowników związanych etatowo z uniwersytetem - mówi prof. dr hab. Ewa Ferenc-Szydełko, specjalistka z zakresu prawa własności intelektualnej z Uniwersytetu Szczecińskiego. - Bo jest jednak tak, że małe ośrodki naukowe, małe wydawnictwa niewielkich uczelni, prowincjonalnych czy prywatnych, w których również ten przepis obowiązuje, nie mają takiej siły przebicia na rynku. Nie są to wydawnictwa nośne i głośne, do których się często sięga, bo też i nakłady są mniejsze, dystrybucja inna... - dodaje. I trudno się z tym nie zgodzić, zwłaszcza gdy uświadomimy sobie możliwości, których, rzecz jasna, w tym przypadku autor jest pozbawiony, jak na przykład publikacja pracy w prestiżowym wydawnictwie (a co za tym idzie - zaprezentowanie jej na szerszym niż uczelnia forum) czy też osiągnięcie znacznie większych profitów naukowych i materialnych. A przecież te ostatnie nie są bez znaczenia, nawet jeśli traktować naukowca w stereotypowym znaczeniu tego słowa.

Twórca co prawda może zwrócić się do uczelni z wnioskiem o zezwolenie na publikację gdzie indziej, ale w Polsce nie słyszy się raczej o takich przypadkach. - Nie słychać może dlatego - mówi prof. Ferenc-Szydełko - że jeśli chodzi o tak duże uczelnie, jak Uniwersytet Jagielloński, Warszawski czy Wrocławski, to osoby tam pracujące nie bardzo mają interes publikować gdzie indziej, bo własne wydawnictwa są na tyle nośne, że autorów w pełni to satysfakcjonuje. Natomiast jeśli w małych uczelniach następuje odmowa, to raczej się o tym nie słyszy, bo dotyczy to zbyt małego środowiska, zbyt wąskiego kręgu osób. Nie od rzeczy zatem będzie twierdzenie, że art. 14 pozbawia twórców dzieł naukowych równych szans, związując ich dorobek intelektualny z miejscem zatrudnienia.

Z symbolem w portfelu

Wysokość jednorazowych wynagrodzeń za pierwszą publikację wydaje się wręcz nieprawdopodobna w swym symbolicznym wymiarze. Prof. Ewa Ferenc-Szydełko mówi, że choć uczelnie same ustalają stawki za arkusz wydawniczy, w całej Polsce słyszy się narzekanie, że kwoty te są niemal symboliczne. - Niektóre uczelnie płacą w granicach 300-500 zł, a większość właściwie nie płaci wcale - przyznaje pani profesor. Jest to tym bardziej niezrozumiałe, że wynagrodzenie przysługujące twórcy z tytułu pierwszej publikacji, z założenia przynajmniej, powinno rekompensować chociażby część bezpośrednich i pośrednich uszczerbków w karierze zawodowej autora. Ponadto instytucja naukowa ma prawo, bez odrębnego wynagrodzenia dla twórcy, korzystać z materiału naukowego zawartego w utworze.

Pewne wyjście z tej sytuacji prawnej - choć takie optymistyczne określenie jest chyba w tym przypadku swoistym nadużyciem - znajduje się w dalszej części regulacji art. 14. Zapisano tam, iż pierwszeństwo publikacji może wygasnąć, jeżeli w okresie sześciu miesięcy od daty dostarczenia utworu nie zawarto z twórcą utworu umowy o wydaniu dzieła albo jeżeli w okresie dwóch lat od daty jego przyjęcia utwór nie został opublikowany. Na podkreślenie zasługuje też okoliczność, że uprawnienia instytucji naukowych powstają z mocy ustawy wyłącznie w odniesieniu do pracowniczych utworów naukowych, to znaczy utworów stworzonych przez pracowników w wyniku obowiązków wynikających ze stosunku pracy, natomiast w razie stworzenia utworu w ramach umowy o dzieło - tylko wtedy, gdy tak stanowi umowa.

Prawo cytatu

Trudno sobie wyobrazić dzieło historyczne, analizę krytyczną czy monografię prawniczą bez dowodów oparcia treści tych utworów na dotychczasowym dorobku ujętym w cytaty.

Prawo cytatu jest uregulowane również w prawie autorskim. Warto podkreślić, że prawo, a nie utarta praktyka, określa zasady, na jakich wolno cytować. Fragmenty cudzego tekstu można przytaczać w utworach, które stanowią samoistną całość, ale wyłącznie wtedy, gdy jest to usprawiedliwione celem wypowiedzi: wyjaśnianiem, analizą krytyczną, nauczaniem, a także prawem gatunku twórczości. Cele te najpełniej występują właśnie w utworach naukowych.

Kwestią niepokojącą pozostaje jednak sama długość cytatu. Współczesny ustawodawca nie stworzył tu konkretnych limitów objętości, odsyłając tylko do racjonalnych ocen konieczności wyjaśniania własnej myśli za pomocą dosłownego przytoczenia fragmentów cudzej twórczości. Dawne ustawy o prawach autorskich, sprzed około stu lat, wprowadzały limit, zgodnie z którym cytaty łącznie nie powinny przekraczać jednej trzeciej nowo powstałego dzieła. - W chwili obecnej, tak niestety wynika z wykładni przepisów, cytaty mogą występować w takiej ilości, że przekraczają objętość tekstu pochodzącego od autora - mówi prof. Ferenc-Szydełko i dodaje, że w ustawie istnieje tylko zapis ogólny (art. 34), stwierdzający konieczność zachowania pewnych warunków przy korzystaniu z cytatu, a mianowicie - powołanie się na źródło i autora.

Jedna druga ochrony prawnej

W odniesieniu do utworów naukowych stosuje się regułę, według której ochrona prawna rozciąga się tylko na sposób wyrażania (ekspresję), natomiast idee i zasady tkwiące w dziele nie są objęte prawem wyłącznym. Nie korzystają więc z ochrony: zasady logiczne i matematyczne, tematy badawcze, pomysły, metody i procedury, ale również sposoby postępowania (metody działania) oraz formuły rozwiązań konkretnych zagadnień (algorytmy, w tym algorytmy matematyczne). Reguła niby zrozumiała, choć po przemyśleniu jakby mniej logiczna. Prof. Ewa Ferenc-Szydełko wyjaśnia, że przed wejściem w życie tego zapisu - a został on uchwalony niedawno - rodziła się wątpliwość, jak postępować w sytuacjach, kiedy przedmiotem plagiatu staje się idea, koncepcja albo pomysł. - Plagiaty w tym zakresie były źródłem poważnych dolegliwości - tłumaczy. - Na przykład stacje telewizyjne inwestowały w nową formułę programu, a konkurencja od razu, bez jakichkolwiek nakładów i wysiłków intelektualnych, podchwytywała tę koncepcję.

I rzeczywiście tego typu sytuacje mogły budzić uzasadnione wątpliwości, a w konsekwencji - liczne roszczenia i pretensje. W związku z tym ustawodawca przyszedł na ratunek i jednoznacznie rozstrzygnął tę kwestię. Jak się jednak wydaje, pomógł nie tej stronie, której powinien, ponieważ dodany do art. 1 zapis bezwzględnie stwierdza, że prawo autorskie nie chroni koncepcji, idei i pomysłów. Chroni formę dzieła, to znaczy postać, w jakiej zostało ono wyrażone, a nie chroni treści. Mówiąc inaczej, każdy może ubrać we własną treść cudzy pomysł, cudzą koncepcję czy ideę i przypieczętować to swoim nazwiskiem. Wszystko to bez najdrobniejszych opłat wnoszonych na rzecz twórcy-pomysłodawcy. - Podyktowane jest to koniecznością rozwoju cywilizacyjnego - tłumaczy prof. Ferenc-Szydełko. Warto wyjaśnić, co to właściwie oznacza.

Nietwórczy twórca

Działalność naukowa, jak zostało ustalone, nie jest działalnością stricte twórczą, ponieważ zadaniem nauki nie jest kreowanie świata, lecz odkrywanie tego, co w świecie już istnieje, ale z różnych przyczyn nie zostało dotychczas dostrzeżone, bo na przykład nie wymyślono odpowiednich metod, brakowało narzędzi i innych środków umożliwiających ukazanie istniejących już prawideł natury. Zatem, skoro dzieło naukowe nie tworzy, ale tylko odsłania fragmenty świata zastanego, nie ma podstaw, by przyznać zawartym w nim treściom ochronę z tytułu prawa autorskiego. Wracając do punktu wyjścia, oznacza to, że treść dzieła naukowego, ustalenia i prawdy naukowe nie podlegają monopolowi autora i są własnością publiczną.

Na szczęście, poczucie sprawiedliwości nakazało ustawodawcy przyznanie ochrony prawnej w zakresie praw osobistych autora „twórczości naukowej”. Oznacza to, że autor ustaleń, tez, idei i innych treści naukowych, które, jak ustaliliśmy, nie są przedmiotem prawa autorskiego, może żądać prawa do łączenia w obiegu cywilizacyjnym owych treści z własnym nazwiskiem. Konkludując: ustawodawca uważa, że prawa twórcy-naukowca powinny być chronione, jak najbardziej, ale bez przesady! Jak się to ma jednak do sprawiedliwości, trudno powiedzieć.

Najnowszy numere-wydanie

Błąd 404 - Strona o podanym adresie nie istnieje

   Wróć na stronę główną