) |
|
Szymon Askenazy (1865-1935) Historyk, autor synnej monografii o ksiciu Jzefie Poniatowskim, twrca lwowskiej i warszawskiej szkoy historii nowoytnej. Delegat rzdu polskiego do Ligi Narodw. |
Profesor Marceli Handelsman na V Zjedzie Historykw Polskich w 1935 r. nazwa prace naukowe Szymona Askenazego „hagiografi narodow”. Handelsman nie by odosobniony w krytyce dzie jednego z najlepszych dziejopisarzy polskich. Dzi, po wielu latach, interpretatorzy spucizny Askenazego za wyrniki jego pisarstwa uznaj: personalizm, dominujcy w ocenie wydarze historycznych, idiografizm oraz prawdziwie romantyczn wiar w posannictwo historyka. Jest w tym duo prawdy. W Szkicu o Sorelu Askenazy napisa: Wielki historyk wielkiego narodu to godno, nad ktr nie masz dostojniejszej. Zdaniem Askenazego, duy wpyw na histori miay wybitne jednostki. Jednak nawet w obszernych monografiach powiconych ks. Poniatowskiemu czy Walerianowi ukasiskiemu, oprcz laudacji, wida i surow krytyk postpowania bohaterw.
Sukces na arenie midzynarodowej historyk odnis dziki odkryciu i opublikowaniu w 1929 nieznanych dotd nikomu, a zachowanych w Polsce, rkopisw modego Bonapartego. Askenazy, jako jeden z pierwszych i nielicznych polskich uczonych, mia dostp do archiww rosyjskich oraz niemieckich. Dziki zdobytym materiaom podda weryfikacji niektre z sdw. To, co dzi bywa dla nas oczywiste, w czasach Askenazego stanowio novum, ktre nie zawsze akceptowano. Tym bardziej e „hagiograf narodowy” by atakowany przez niektrych rwnie za swoje pochodzenie.
Rd Askenazych przyby na Litw w XVI w. Wywodzio si z niego wielu sawnych rabinw i uczonych (np. Joszua Heszel Askenazy, rabin w Grodnie i Lublinie). Szymon Askenazy nigdy nie ukrywa swoich korzeni. Bardzo chtnie w gronie protoplastw umieszcza Salomona Askenazego, nadwornego lekarza Zygmunta Augusta. Jak wynika z bada Marka Buciora („Biuletyn IH” 1998 nr 4), z braku dokumentw trudno potwierdzi t tez.
Szymon Askenazy urodzi si w Zawichocie 28 grudnia 1865 r. jako trzecie z piciorga dzieci Wolfa Askenazego i Gryny Udli z Hertzbergw. Podczas obrzezania chopiec otrzyma imiona Szulim Zelman. W latach 80. rodzina przeniosa si do Warszawy. Szymon ukoczy z wyrnieniem II gimnazjum klasyczne. Interesowa si matematyk, przyrod, literatur pikn, by uzdolniony muzycznie. W 1887 za prac Pogldy polityczne encyklopedystw uzyska stopie kandydata praw UW. Wbrew oczekiwaniom ojca, w 1889 wyjecha do Getyngi, by tam poszerzy swoj wiedz z zakresu historii. Badaczem, ktry wywar na niego najwikszy wpyw, by prof. Max Lehmann. Fascynacja jego postaw, jako czowieka i historyka, musiaa by dua, czego dowodem jest pniejszy hod, jaki w swoim szkicu z 1933 zoy mu Askenazy. W 1893 za prac Die letzte polnische Knigswahl otrzyma tytu doktora filozofii uniwersytetu w Getyndze i, co podkrelili jego uczniowie, wywalczy, aby na dyplomie doktorskim w rubryce „narodowo” wpisano: Polonus.
Po powrocie do kraju Askenazy osiad we Lwowie. Za prac Przymierze polsko-pruskie w 1897 otrzyma habilitacj na Uniwersytecie Lwowskim. W 1902 zosta profesorem nadzwyczajnym, a w 1907 - zwyczajnym historii nowoytnej UL. Od tego roku by take czonkiem korespondentem AU w Krakowie (od 1910 - jej czonkiem czynnym). Pomidzy 1898 a 1914 prowadzi wykady z dziejw Polski w UL, na ktre przychodzili studenci oraz suchacze spoza krgu uniwersyteckiego. Na III Zjedzie Historykw Polskich w 1900 Askenazy zgosi postulat, by uczeni podjli si badania „historii najnowszej”, czyli tej po 1830 r. Wniosek zosta przyjty, a rezultatem jego jest 18 tomw monografii dotyczcych dziejw nowoytnych, opublikowanych przez Askenazego i jego uczniw. Sposb opisu wydarze, spjno podjtej tematyki przyczyniy si do sformuowania terminu „szkoa Askenazego” (jako pierwszy uy go prof. Smoleski w artykule zamieszczonym w petersburskim „Kraju”). Ze szkoy tej wywodzili si m.in.: A. Skakowski, N. Gsiorowska, W. Konopczyski, M. Kukiel, W. Dzwonkowski.
Askenazy duo publikowa. Debiutowa w 1886 w „Ateneum” rozpraw o Mablym, pisywa take do „Biblioteki Warszawskiej”, „Kwartalnika Historycznego”, „Tygodnika Ilustrowanego”, „Kuriera Warszawskiego”. W l. 1917-18 by czonkiem redakcji „Moniteur Polonais”, wydawanego w Szwajcarii, gdzie wspdziaa m.in. z H. Sienkiewiczem. Wiele z artykuw opublikowanych w czasopismach czy potem Askenazy w zbiory, tak powstay np. Wczasy historyczne, Nowe wczasy, Uwagi.
W styczniu 1918 Askenazy wrci do Polski. Zrzek si katedry w UL i osiedli w Warszawie. Od tej pory sta si dyplomat. W l. 1920-23 by ministrem penomocnym i delegatem rzdu w Lidze Narodw, a take delegatem Polski w sprawie Wilna na konferencji w Brukseli (1921). Wspdziaa z gen. Sikorskim w sprawie lska i uznania wschodnich granic Polski. Ostro atakowany przez prawic, odszed z dyplomacji w 1923. Rok pniej zosta czonkiem honorowym PT Historycznego, a take otrzyma nagrod literack m. st. Warszawy. Po raz drugi UW odmwi mu podjcia pracy, lecz w zamian umoliwiono mu prowadzenie w l. 1927-35 tzw. wykadw gocinnych. Ostatnie lata ycia byy gorzkie i bardzo osamotnione. Szymon Askenazy zmar 22 czerwca 1935 r. w Warszawie. Pochowany zosta na cmentarzu ydowskim.