) |
| Kazimierz Tymieniecki |
wiadectwa literackie mwi o tym rodzie co najmniej tyle samo, co opowie potomka Juliusza Jana Brauna, ktry sam nie jest artyst. Jego rodzice, uprawiajc zawody „praktyczne”, trudnili si rwnie dziaalnoci na rzecz spoeczestwa, co jest trwaym wtkiem tradycji.
Rodzinne domy kilku pokole byway dworami i mieszkaniami w miejskich kamienicach, a esencj panujcego w nich klimatu stanowiy wszdzie patriotyzm oraz poczucie powinnoci wobec innych - z racji lepszego ni innych wyksztacenia, std za bystrzejszego widzenia oglnych spraw oraz powszechnych potrzeb.
Zaczam rozmow od cytatu (przygotowanego wczeniej) z wiersza Jerzego Brauna, napisanego w roku 1925: Gdy dom sta, gdy dom trwa, gdy dom czas liczy, wieki rozbiegy si w przestrze, jak charty spuszczone ze smyczy. W innej stylistyce, pord innych realiw, twierdzenie stryja-poety obowizuje nadal.
Mj go, ktrego picioro dzieci ju dorasta, siga pamici o rodzinie do przeomu dwu poprzednich stuleci. Pami, jego zdaniem, oywa w miar jak wspomnienia staj si histori. On sam, dziennikarz, polityk, dziaacz spoeczny, byy przewodniczcy Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji, obecnie jej czonek, urodzi si po wojnie, majc troje starszego o z gr dziesi lat rodzestwa.
Dziadkowie po mieczu wywodzili si z Galicji, linia macierzysta z Kongreswki. Pierwsi reprezentowali inteligencj miejsk. Ojciec ojca by notariuszem, a poza kancelari razem z babk organizowa „Sokoa” - towarzystwo gimnastyczno-patriotyczne, harcerstwo, rne przedsiwzicia edukacyjne.
Matka Juliusza, z domu Szymanowska, wychowaa si w Mokrsku, majtku, gdzie gospodarowano nowoczenie (jej ojciec mia wysze wyksztacenie rolnicze), trudzc si mocno nad szerzeniem owiaty na wsi. Sama w latach dwudziestych skoczya studia ogrodnicze, co najmodszy syn z przewrotn satysfakcj wpisywa do ankiety personalnej. Dorose ycie spdzia w miastach, z ktrych pierwszym by zadymiony Sosnowiec, gdzie m otworzy kancelari adwokack. Ziemiaska modo pozostaa w obrazach „leno-polnych” i wyuczonych na pami, zakazanych w rozbiorowej Polsce, wierszach Mickiewicza. Juliusz zapamita z matczynej opowieci obraz wuja, ktry przy wietle reflektorw, w nocy, ora traktorem pole w sierpniu 1939 roku, majc w kieszeni kart mobilizacyjn.
W inteligenckiej tradycji rodziny wan postaci jest Kazimierz Tymieniecki, nieco dalszy krewny Braunw, wybitny historyk-mediewista, absolwent UJ, zastpca profesora UW, wykadowca Wolnej Wszechnicy Polskiej, wreszcie wsporganizator w roku 1919 Uniwersytetu Poznaskiego, a po dwch latach jego profesor zwyczajny. Zapocztkowa tam badania nad powstawaniem spoeczestwa we wczesnym redniowieczu, ktre stay si fundamentem i wieloletnim przedmiotem zainteresowa Poznaskiej Szkoy Historycznej, przynoszc jej wielkie osignicia. Warsztat historyka wzbogaci o pionierskie w jego czasach kierunki, jak socjologia i etnografia, rozwijajce si ywo na modym uniwersytecie. Posta i cay dorobek profesora Tymienieckiego, a naley do jeszcze udzia w tworzeniu i redagowaniu „Rocznikw Historycznych”, dziaalno w PAU, pniej PAN, dopeniaj uczony rys wizerunku rozgazionego rodu, w ktrego dziejach tradycyjny patriotyzm harmonijnie czy si z tym, co przychodzi ze wiata i nie oniemiela, lecz budzi ch dotrzymania kroku.
Ten szczeglny duchowy splot ma i odlege w czasie powiadczenia. Dalsza ciocia pana Juliusza, Wanda Wychowska, doywajca sdziwego wieku w Rzymie, pochodzi z rodu hetmana Ukrainy, ktry po mierci Chmielnickiego zawar z Polakami ugod w Hadziaczu, zapewniajc trzem wojewdztwom: kijowskiemu, czernichowskiemu i bracawskiemu, status taki, jaki miaa Litwa w organizmie Rzeczypospolitej. Wychylenie ku ssiadom miao si w rodzinnych dziejach utrwali.
Starszy brat ojca, stryj Jerzy, jest autorem pieni harcerskiej Ponie ognisko..., napisanej dla druyny im. Michaa Woodyjowskiego. Nie najwaniejsza to, cho najszerzej znana cz dorobku czowieka, o ktrym inny synowiec Kazimierz Braun (brat Juliusza), literat, reyser, profesor filologii, powiedzia w opublikowanym wywiadzie-rzece (Rozdarta kurtyna) profesorowi Stanisawowi Beresiowi: Stryj by konspiratorem entuzjastycznym, krysztaowym, wulkanicznie aktywnym, dziaa na trzech polach naraz: konspiracji kulturalnej, politycznej i zbrojnej. Na pierwszym utworzy i kierowa Uni, na drugim wszed do kierownictwa Pastwa Podziemnego i by czonkiem Rady Jednoci Narodowej. Na trzecim stworzy pod egid Unii oddziay bojowe, organizowa masow produkcj granatw.
Na pomniku Polski Niepodlegej przed Sejmem wypisano nazwisko Jerzego Brauna - jako przewodniczcego RJN, czyli podziemnego Parlamentu - ktremu przypad smutny los ostatniego delegata rzdu emigracyjnego, likwidujcego delegatur w kraju, zatem i wspautora testamentu Pastwa Podziemnego.
Przedtem, w Drugiej Rzeczypospolitej, czynnym politykiem nie by. Po studiach filozoficznych zgbia dorobek polskich filozofw romantykw, ale take interesowa si gboko filozofi Wschodu. Redagowa gazety literackie, wydawa eseje Witkacego. W jego poezji pobrzmiewaj echa idei, jakie fascynoway intelektualistw tamtego pokolenia - pochwaa postpu, wiedzy, uniwersalizm religijny, nowe wersje panslawizmu...
Na pocztku lat dwudziestych wyprodukowa, wedle wasnego scenariusza, film o powstaniu styczniowym Huragan. Niemy, w ktrym oyway postaci z obrazw Grottgera. W legendzie rodzinnej pozostao wspomnienie wielkich dugw zwizanych z tym przedsiwziciem, angaujcym znanych aktorw zagranicznych.
Po wojnie wrci do Polski, gdzie go wadze komunistyczne uwiziy na szereg lat, a w latach szedziesitych wyemigrowa na zawsze, do koca ycia upowszechniajc polsk kultur i polsk filozofi, zwaszcza Hoene-Wroskiego, poprzez wykady w rnych krajach.
Podczas pogrzebu na rzymskim cmentarzu, przyjaciele, wrd ktrych by kardyna Wojtya, odpiewali mu Ponie ognisko... Po latach prochy Jerzego Brauna spoczy na Powzkach.
Ojciec Juliusza Jana by doktorem prawa (jak mawia, w jego czasach magisterium zdawao si przed poudniem w akiecie, doktorat po poudniu we fraku - tego samego dnia). Prowadzc kancelari adwokack zaangaowa si mocno w ruch samorzdowy, pisywa artykuy i wiksze prace na ten temat. By rwnie pracownikiem Prokuratorii Generalnej, co daje znakomite wiadectwo i kwalifikacjom zawodowym, i postawie moralnej, gdy wymagania stawiano w tej instytucji najwysze. Oboje rodzice udzielali si w yciu miasta, pracujc w organizacjach spoecznych - dla dobra mieszkacw, dla podniesienia poziomu ich ycia, dla umacniania wsplnotowych wizi.
Na pocztku wojny Niemcy wyrzucili ich z mieszkania, a ojca aresztowali, szczciem na krtko. Ca potem okupacj przeyli Braunowie we wasnym domu, zbudowanym tu przed wojn w Kieleckiem jako dom letniskowy. Okaza si na par lat gniazdem licznej rodziny, rwnie tej poznaskiej profesora Tymienieckiego i jego bliskich. Wspominajc tamten czas, mj go zacytowa zdania z ksiki (ju tu przywoanej) swojego brata: Babcia na zmian z mam czytay gono Trylogi, „Krzyakw”, „Quo vadis”, „Pana Tadeusza”, „Dziady”, a take eromskiego, Wyspiaskiego, caego Prusa, duo Sowackiego, take Kossak-Szczuck... Wymowne wiadectwo, jakie wzory stawiano modemu pokoleniu.
Po wojnie pastwo Braunowie z dziemi zamieszkali w Czstochowie. Ojciec zakada tam Izb Przemysowo-Handlow, zostajc jej pierwszym dyrektorem. W Czstochowie rozpocz te prac naukow, inicjujc powstanie Wyszej Szkoy Ekonomicznej, zlikwidowanej pniej przez wadze, po wielu latach reaktywowanej. By pierwszym jej rektorem, krtko penic t funkcj, jako e w roku 1948 aresztowano go. Syn pamita, e byo to 6 grudnia, poniewa od tej chwili a do powrotu ojca z wizienia po kilku latach nie przychodzi do domu w. Mikoaj, eby... nie spotka funkcjonariuszy UB.
Nigdy w PRL nie pozwolono mecenasowi Braunowi ksztaci studentw. Pracowa w zakadzie Polskiej Akademii Nauk w Zabrzu, ktry to zakad, jego staraniem, zacz si zajmowa problematyk ochrony rodowiska, czego jeszcze wwczas nie nazywano ekologi. Pniej zorganizowa w Kielcach stacj naukow PAN, prowadzc badania w tej wanie dziedzinie. Juliusz Braun: - Praca naukowa ojca zawsze bya na pograniczu aktywnoci spoecznej, organizatorskiej. Powoywa rne ciaa do rozwizywania aktualnych problemw, do wspierania decyzji, ktre uwaa za mdre i potrzebne, a przeciwstawiania si tym, jakie uzna za szkodliwe. U pocztkw swego rozwoju ekologia bya w Polsce domen styku nauki z praktyk, zarazem obszarem dziaania mniej upolitycznionym ni inne, cho naturalnie niewolnym od politycznych naciskw.
Ojciec przyszego dziaacza opozycji, potem polityka, zosta profesorem - mimo „zego pochodzenia, zej profesji, zych zasug”, wzgldnie braku zasug dla powojennej wadzy. - Nie szuka, dla uatwienia sobie ycia, ani dla umoliwienia poytecznych dziaa, takich drg, jak zapisanie si do partii, a trzeba tu dopowiedzie, e w wojewdztwie katowickim, do ktrego naleaa Czstochowa, PZPR bya szczeglnie mocna i szczeglnie „wraliwa ideologicznie”. Mimo to, jak trzeba byo zorganizowa rad naukow przy prezydium Wojewdzkiej Rady Narodowej, uciekano si do profesora Brauna, ten za nie odmawia przewodniczenia owemu gremium. O ochronie rodowiska naturalnego mona byo „przynajmniej mwi” uczciwie, liczc na to, e decydenci wysuchaj gosu naukowcw i liczc si z tym, e posucha go nie zechc.
Znam t postaw duej czci polskich inteligentw z autopsji, z wasnego domu, z szerokiego krgu ludzi, ktrych spotykaam i spotykam w pracy dziennikarskiej. Ci, ktrzy mieli wyranie wytyczon granic moliwego kompromisu, zdziaali bardzo wiele w trudnych warunkach minionej epoki, nie powstrzymujc si przed mwieniem tego, co sami wiedzieli, przed proponowaniem rozwiza, jakie sami znali, nie wycofujc si demonstracyjnie wobec odrzucenia albo zlekcewaenia ich propozycji, ale te nie przybierajc barw ochronnych i nie „zapierajc si siebie”.
W takim klimacie duchowym wychowa si Juliusz Braun, ktry odleglejsz tradycj swego rodu zna z przekazw zapisanych m.in. w ksice brata Kazimierza Rozdarta kurtyna, ale i w wierszach stryja Jerzego i w starych dokumentach.
Testament po przodkach zawiera take opowieci dalszego krewnego, Antoniego uliskiego, ktry komponowa pieni dla Ordonki i wspomina swego w prostej linii antenata, co zgin wraz z Romualdem Trauguttem na stokach warszawskiej Cytadeli. A take zapisane przez Jzefa Czapskiego wiadectwo wielkiego mstwa i wielkiego talentu ciotki-aktorki Jadwigi Domaskiej, ktra po subie w konspiracji, po sowieckim wizieniu i agrze, zaoya Teatr Dramatyczny w Drugim Korpusie. Z takiej schedy mona wybiera. I kolejne pokolenia wybieraj poszczeglne wtki.
Tekst powsta na podstawie audycji Rody uczone, nadanej w Programie BIS Polskiego Radia S.A. w maju 2003 r.