)
Kiedy w 1859 roku ukazao si wiekopomne dzieo Karola Darwina O powstawaniu gatunkw, nikt, cznie z autorem, nie zadawa sobie zapewne pytania, co teoria doboru naturalnego ma do zaoferowania zwyczajnym ludziom? Innymi sowy, czy moe pomc w ustaleniu, do jakich celw warto dy. Dzi stao si to moliwe za spraw nowej i stale rozwijajcej si dziedziny naukowej, ktra w pewnym stopniu spenia nadziej na powstanie nowej nauki o umyle. Jest ni psychologia ewolucyjna, ktra czc psychologi i biologi ewolucyjn przeamuje stereotypy mylowe, analizuje ludzkie zachowania z punktu widzenia neodarwinowskiego paradygmatu.
Gorcym jej ordownikiem jest Robert Wright. Prbuje on udowodni proroczy pogld Darwina, e psychologia zostanie oparta na nowych podstawach. Analizuje biologiczne uwarunkowania zachowa waciwych homo sapiens, jego myli i emocji. Jak podkrela, jednym z jego celw byo znalezienie praktycznych zastosowa psychologii ewolucyjnej. Przede wszystkim jednak chcia ukaza jej podstawowe zasady: to, jak kunsztownie teoria doboru naturalnego, we wspczesnym rozumieniu, ukazuje zarys ludzkiej psychiki. Pisze we wstpie, e ksika, ktra odnosi si do kwestii ycia codziennego, nosi miejscami znamiona poradnika. Wielu tych cech jednak jej zabraknie. Jej kilkuset stron nie wypeniaj zwize rady i pokrzepiajce zapewnienia. Darwinowski pogld na wiat nie uproci waszego ycia, pod pewnymi wzgldami je skomplikuje, ukazujc w jaskrawy sposb moralnie wtpliwe zachowania, do ktrych mamy skonno, a ktrych dwuznaczny charakter ewolucja sprytnie przed nami ukrya. Tych nielicznych, wraliwych i podnoszcych na duchu zalece, ktre potrafi odnale w nowym darwinowskim paradygmacie, jest nieporwnywalnie mniej ni trudnych i kosztownych kompromisw, dylematw i zagadek, jakie nam proponuje.
Po ksik mog sign zarwno przedstawiciele rozlicznych dziedzin nauki, jak i mionicy biografii. Jej autor, prezentujc darwinowski punkt widzenia, posuy si Darwinem jako eksperymentem. Poszczeglne rozdziay ksiki ukazuj wydarzenia z jego ycia i pogldy naukowe. Jego myli, uczucia i zachowanie posuyy do zilustrowania zasad psychologii ewolucyjnej. Ich rdem jest napisana w 1876 r. autobiografia Darwina. Tak wic dowiadujemy si, e zaplanowano dla niego karier lekarza, zgodnie z tradycj rodzinn. Jednak tego planu nigdy nie zrealizowa. Karol, miast chodzi na wykady z anatomii, wola wypywa z rybakami na pow ostryg, by nastpnie przeprowadza na nich sekcje czy bra lekcje wypychania zwierzt. Gdy Darwin senior spostrzeg, i syn schodzi z wytyczonej drogi, zasugerowa mu karier duchownego. A wszystko dlatego, e obawia si, by syn nie sta si „rozprniaczonym sportowcem, na co si wwczas zanosio”. I cho ojciec Darwina nie wierzy w Boga, a jego syn nie wyrnia si szczegln pobonoci, Karol odby w Uniwersytecie Cambridge studia przygotowujce go do stanu duchownego. Uleg niniejszym namowom ojca, ktry reprezentowa popularny wwczas pogld, i zoologia, ktr pasjonowa si mody Karol, i teologia to dwie strony medalu. Jeli wszystkie yjce stworzenia byy dzieem Boga, zgbienie tego, w jaki sposb zostay zaprojektowane, oznaczao studiowanie boskiego geniuszu. (...) W praktycznym sensie z teologii naturalnej wynikao to, e wiejski duchowny mg bez poczucia winy powica wikszo czasu na badanie przyrody i pisanie o niej. Darwinowi nie dane byo jednak skupi si na modlitwie. Niebawem po zakoczeniu studiw przyj posad przyrodnika i wyruszy w dug podr na okrcie „Beagle”. A cig dalszy przeszed do historii...
(ami)
Robert Wright, Moralne zwierz. Dlaczego jestemy tacy, a nie inni: Psychologia ewolucyjna a ycie codzienne, tum. Hanna Jankowska, Wydawnictwo Prszyski i S-ka, Warszawa 2004, seria: Na ciekach Nauki.
)
Ksiek omawiajcych natur kobiet i mczyzn ukazao si ostatnio bardzo duo. Anne Campbell nadaa swojej tytu Jej niezaleny umys i opatrzya go prowokujcym znakiem zapytania. To dobry chwyt marketingowy, bo zachca do signicia po t prac zarwno feministki, jak i czytelnikw „tradycyjnie” pojmujcych rol i pozycj kobiet i mczyzn. Od razu pojawiaj si dalsze pytania: jak niezaleny umys, to od czego? Od stereotypowych wzorcw? Od wpyww innych, tu: mczyzn? Od biologii i wszystkiego, co z ni zwizane? Od determinacji wasnej pci? A jeli zaleny, to czy cakowicie? Sam tytu bardzo dugo wydawa mi si niewaciwy, przez uycie zaimka „jej”. Moe rzeczywicie analizy miay dotyczy gwnie kobiet, ale w zasadzie tyle samo napisano o naturze kobiet, co mczyzn. Trudno w kocu pisa o pci piknej w oderwaniu od tej „brzydszej”. Taki by w kocu cel autorki - pokaza, jak i co wpywa na zachowanie i mylenie kobiet.
Ale dlaczego wydawca napisa, e ksika burzy stereotypy w postrzeganiu rnic midzy mczyzn a kobiet? Moim zdaniem, Campbell niczego nie burzy, ale wanie pokazuje, e te stereotypy maj podstawy. Bo cho duo tu o agresji kobiet, ktre wedug stereotypw s mao agresywne, autorka i tak dowodzi, e we wszelkich kulturach liczba przestpstw popenianych przez kobiety jest o wiele mniejsza. Campbell po prostu wyjania, skd wzio si tradycyjne postrzeganie kobiet i jakie ma ono podoe. Jej ksika, wbrew pogldom feministek, pokazuje, e kobietom przeznaczone jest macierzystwo i lepiej im w monogamicznych zwizkach. Dla mczyzn za to lepsza jest poligamia i to normalne, e mniej od kobiet zajmuj si dziemi. Tyle z natury i psychologii ewolucyjnej, bo to wcale nie znaczy, e tak jest dobrze i e autorka popiera taki stan rzeczy. Nie trzeba by feministk, jakkolwiek pojmowany jest feminizm (autorka przedstawia rne jego typy i powtarza pogld, e tyle jest rodzajw feminizmu, ile feministek), by to dostrzega. Ale tak naprawd nie chodzi o polemik z jakimikolwiek pogldami. Chodzi o to, by pokaza i wyjani pewne zachowania kobiet i mczyzn z punktu widzenia psychologii ewolucyjnej.
Jednym z najbardziej interesujcych zagadnie jest wspominana agresja wrd kobiet. Ma ona zapewni im samym i ich dzieciom przetrwanie lub po prostu lepsze warunki ycia. Najczciej agresja ta musi przybiera agodniejsze formy od agresji wrd mczyzn - dugi okres wychowywania dzieci zmusza kobiety do podejmowania mniejszego ryzyka, bo dzieci pozbawione matki miay mniejsze szanse na przeycie. Std jednymi z agodniejszych form rywalizacji s plotkowanie i obraanie konkurentki. Ale jeeli chodzi o walk o mczyzn tam, gdzie wystpuje deficyt dobrych partii, agresja wrd kobiet moe przybiera bardzo ostre formy. Kobiety z biednych rodowisk, w ktrych gwnym rdem dochodu jest przestpczo, musz zaciekle walczy o partnera, ktry przynajmniej na jaki czas zapewni im rodki do ycia. A takich jest tam niewielu. Campbell przytacza przeraajce opowiadania dziewczyn, ktre w takich rozgrywkach bray udzia.
Mimo oglnych podobiestw midzy kobietami, kada jest inna. Maj na to wpyw trzy wymienione przez autork rda: czynniki genetyczne, rnice dowiadcze yciowych i kultura, w ktrej kobieta yje.
Wszystkie tego typu ksiki s bardzo interesujce, o ile nie robi si z wygaszanych w nich teorii powszechnych i obowizujcych praw. Oprcz determinujcej nas pci, mamy przecie jeszcze rozum i sumienie.
Justyna Jakubczyk
Anne Campbell, Jej niezaleny umys. Psychologia ewolucyjna kobiet, tum. Joanna Kantor-Martynuska, Wydawnictwo literackie, Krakw 2004.
)
Ksiek o Ameryce mamy ostatnio dostatek. Przede wszystkim s to jednak tumaczenia, a przy tym najczciej pozycje, ktre wyrosy na fali obsesji antyamerykaskiej, jaka ogarna Europ. Ta ksika rni si od innych tym, e autork jest Polka, a adnych uprzedze tu nie znajdziemy. Czy w takim razie dostalimy do rk tekst, ktry pozwoli nam zrozumie Ameryk? Wtpi.
O czym pisze Sarnacka-Mahoney? O religijnej dezorientacji Amerykanw, ktrzy zmieniaj koci, gdy odkryj, e inny ma atrakcyjniejsz ofert zaj popoudniowych dla dzieci. O wielkich fortunach i biedzie, emigrowaniu posad do Azji, czstych bankructwach i nieoszczdnym yciu, gonitwie za pienidzem i manifestowaniu swojego statusu (znamy to doskonale). O emigrantach, dziki ktrym w wielu regionach nie brakuje rk do pracy fizycznej. O legionach azjatyckich inynierw, majcych dostp do najwyszych technologii, ktre wypywaj potem do Chin i Korei. O podkopanym zaufaniu Amerykanw do mediw, fatalnych efektach koncentracji radia i TV. O przepracowanych Amerykanach, ktrzy nie bior urlopw, maj niedobry system ubezpiecze emerytalnych i zdrowotnych. Ciekawie pisze o modym pokoleniu i szkole. O debacie na temat zadawania prac domowych, o zamykaniu szk katolickich, ktre maj wyszy poziom ni komunalne. O Szekspirze, ktry si zdezaktualizowa i znikn z listy lektur.
Cich bohaterk tej ksiki jest polityczna poprawno, krlujca w amerykaskiej sferze publicznej. Autorka pokazuje, jak ideologia ta wiedzie do demontau interesu wsplnego na rzecz interesw poszczeglnych grup, dowodzi na przykadach, e ma ona zgubny wpyw na wszystko: od armii po czytelnictwo ksiek. Efektem jest likwidacja kultury narodowej przez kosmopolityczne amerykaskie elity, ktre lekko odrzuciy fundament angloprotestancki.
Podtytu ksiki odnosi si do ycia zawodowego Amerykanw, ktrzy zachwiali proporcje midzy prac a rodzin. Eksploatujc si zawodowo zaniedbali wychowanie dzieci i wartoci rodzinne. By moe dziki temu wanie gospodarka amerykaska nie ma sobie rwnych, ale trzeba zapyta o koszty. Tendencja ta zaczyna si odwraca, mija moda na wycig szczurw. Wielu modych Amerykanw woli mniej pracowa, ograniczy niepotrzebn konsumpcj, korzysta z ycia.
Autorka wynurza si ze swoim peryskopem w rnych miejscach: pisze o wojnie, rodzinie, handlu i mieszkaniach, o Indianach i Polonii. Podaje mnstwo danych, przytacza rankingi i wyniki sonday. Przywouje opinie prasowych komentatorw i autorw ksiek publicystycznych o rnych problemach Ameryki. Nie jest to trudne, bo kada kwestia ma w Ameryce co najmniej jedn ksik. Wiele rozdziaw to wanie omwienia takich pozycji. Autorka wyywa si w przytaczaniu i zestawianiu opinii ekspertw, komentowaniu ich, podwaaniu, uoglnianiu. Przedstawia problemy oglnokrajowe, takie, ktre przycigny uwag mediw. Niestety, nie pochyla si nad tematami lokalnymi, marginalnymi, ktre sama by odkrya. A to byoby najciekawsze. Jej ksika to obraz Ameryki zaporedniczony przez media, stworzony przy biurku, uoglniony, wic pozbawiony szczegw. Publicystyka, a nie ycie, jest podstaw tego tekstu. W ten sposb gubi si istotna prawda o opisywanym kraju. Efektem medialnego zaporedniczenia portretu Ameryki jest te dominujcy w rozwaaniach, a waciwy mediom, czarny ton. Otrzymujemy obraz zbyt pesymistyczny i zbyt oglny.
(fig)
Eliza Sarnacka-Mahoney, Amerykaski peryskop. USA na progu nowej rewolucji, Wydawnictwo Qlco, Warszawa 2004.
)
Dialogi o sztuce Zbigniewa Taranienki, krytyka sztuki i literatury, o dziwo nie s pozycj przeznaczon tylko dla malarzy, plastykw i ludzi „z brany”. Picasso powiedzia, e obraz zaczyna istnie w momencie zobaczenia go przez innych. Potrzebny jest odbiorca, ktry w jakiej mierze staje si wspkreatorem. Dialogi s adresowane zatem do twrcw i wsptwrcw dziea sztuki.
Ksika jest zbiorem wywiadw z profesorami warszawskiej Akademii Sztuk Piknych, a co najbardziej interesujce - nienalecymi do jednego pokolenia, m.in.: Jzefem Szajn, Stefanem Gierowskim, Janem Tarasinem, Teres Pgowsk. Rozmowy s zrnicowane i zindywidualizowane, ale nie mogo by inaczej, skoro twrczo ich autorw niebezpiecznie nawet do siebie porwnywa, tak jest odmienna. Bogusaw Szwacz, pierwszy z rozmwcw Taranienki, uwaa na przykad, e sztuka wspczesna ulega degradacji, poniewa zablokowana zostaa ludzka wyobrania, pobudzana od wiekw wytworami mistrzw przeszoci. Obwinia o to gwnie Marcela Duchampa, ktry, wedug Szwacza, dobrze wiedzia, e nigdy nie dorwna Rembrandtowi i dlatego postanowi odgrodzi si od jego twrczoci „parawanem z parafilozoficznych doktryn”. Zreszt Szwacz wikszo wspczesnych artystw XX w. okrela mianem ignorantw, pozbawionych wyobrani twrczej. Eugeniusz Markowski mwi natomiast, e cho jego sztuka jest jak odmian realizmu, pasjonuje go Malewicz i Duchamp wanie, ktry, jego zdaniem, poszerzy moliwoci sztuki, podkrelajc, e czowiek nie tylko egzystuje na wiecie, ale jeszcze co w nim znaczy.
I na ukazaniu tego typu odmiennoci opiera si, z jednej strony, zamys Taranienki. Istnieje jednak i strona druga, ktra czy wszystkich rozmwcw, a jest ni ch przekazania dugoletnich dowiadcze nastpnym pokoleniom artystw. Wypowiedzi profesorw maj zatem charakter osobisty, czsto silnie emocjonalny, jak wwczas, gdy Taranienko pyta, czym jest dla nich malarstwo. Szajna odpowiada, e to wstrzymanie czasu, odciskanie wasnego ladu, zatrzymanie starzenia si. Dla Pgowskiej to zapis samego siebie - najbardziej intymny, prawie wstydliwy.
Taranienko pyta te swoich rozmwcw o najwaniejsze treci w sztuce i sposoby ich odczytywania, o zwizki midzy malarstwem a muzyk i tajemnic, ktra zawsze stoi za sztuk. Pyta o rol i funkcj malarstwa, wspczesnego i niegdysiejszego, o „ycie” malowanych postaci poza obrazem i chwile aski u artysty, jak w improwizacji romantycznej.
Dialogi s rwnie prb odkrycia momentu, w ktrym powstaje dzieo sztuki. Jest to oczywicie prba bez szans na powodzenie, co nie umniejsza bynajmniej wartoci rozmw, ktrych celem waciwym jest przecie samo podjcie dialogu - zagbionego w tajemnice twrczoci artystycznej.
Wywiady, mimo e przeprowadzane pod koniec lat 70., w latach 80. i 90., mona zaliczy do cyklu „rozmw na nowy wiek”, bo prcz oczywistych powodw, zawieraj take pokany adunek prawdziwych mdroci yciowych, czasem prostych, ale nie zawsze uwiadomionych. Jan Tarasin mwi na przykad, jakby na marginesie rozwaa o malarstwie, o modym czowieku, ktremu wydaje si, e moe dokona wszystkiego, a ktry dopiero wiele lat pniej orientuje si, e zawsze jest na co skazany, e nosi w sobie wyrok. Jeli w czowiek go przyjmie, mniej si bdzie szamota, zacznie si ze sob zgadza, a nawet dostrzee w tym satysfakcj.
Magorzata Paweczyk
Zbigniew Taranienko, Dialogi o sztuce. 100 lat Akademii Sztuk Piknych w Warszawie, pastwowy instytut wydawniczy, akademia sztuk piknych, Warszawa 2004.
)
Ksiki opisujce procesy warsztatowe zwizane z powstaniem dziea zwartego lub samodzielnego tekstu z rzadka interesuj specjalistw rnych dziedzin. A szkoda, gdy przyjrzenie si przynajmniej wybranym zagadnieniom stwarza potencjalnemu autorowi moliwo wiadomego, cho technicznego panowania nad tekstem. O tym m.in. w swojej najnowszej ksice przypomina Janusz Dunin, profesor WSHE w odzi, znany z licznych prac powiconych m.in. historii publikacji, edytorstwu czy literaturze popularnej.
Studia o komunikacji spoecznej stanowi kontaminacj wczeniej opublikowanych, a take nowych artykuw ujtych w cztery oddzielne krgi tematyczne. Pierwszy z nich dotyczy - nazwijmy to - techniki pisania, ktra, niestety, jest bardzo czsto zaniedbywana przez wspczesnych autorw (czasem wynika to po prostu ze sabej wiedzy na ten temat). Drugi prezentuje rnorodne aspekty zwizane z kultur popularn (m.in. warsztat bibliograficzny oraz biblioteczny jej badacza czy rozwj tematw religijnego i wojennego w literaturze tandetnej; polecam rozdzia Karta pocztowa - perspektywa ksigoznawcza i literacka). W czci trzeciej Dunin porusza problem kwestii narodowych w kulturze. Jak z lektury wynika, nasza wiedza winna by wci uzupeniana, gdy to, co zwiemy „narodowoci mediw” w naszych czasach wymaga dobrego rozpoznania w historii. Cao zamyka rozdzia powicony felietonowi, gdzie oprcz czci stricte teoretycznej, autor zamieci rwnie kilka wasnych felietonw.
W swojej refleksji chciaabym odnie si do dwch kwestii. Dunin, piszc „o komunikacji sowem pisanym”, zwrci uwag na kilka podstawowych spraw. Wydawaoby si, e s one tak banalne, i nie warto nawet o nich wspomina, lecz gdy dobrze przyjrzymy si rnym tekstom, problem warsztatu nabiera ogromnego znaczenia. Tym bardziej e dotycz one nie tylko piszcego, lecz i czytajcego (a moe jego najbardziej?). Przykadem moe by z pozoru niewinnie wygldajca sprawa przypisw. Z jednej strony nadaj one tekstowi znamiona naukowoci, z drugiej za mog by wrcz balastem dla odbiorcy. Dunin nie pomin rwnie kwestii etyki mediw oraz sprawy dostpu do wszystkich prac naukowych (co jest nader istotne w chwili, gdy chcemy walczy o uczciwo w rodowisku uniwersyteckim).
O ile t cz ksiki przeczytaam z satysfakcj i polecam j specjalistom rnych dziedzin, o tyle rozdzia powicony felietonowi jako gatunkowi prasowemu przyjam z pewn ostronoci. Rozbudzio j we mnie twierdzenie, i z definicji sownikowych zasadniczo niczego nie dowiemy si o felietonie jako gatunku publicystycznym. Postanowiam sprawdzi i, niestety, musz zaprzeczy, poniewa w Sowniku terminw literackich (pod red. J. Sawiskiego) znajduje si definicja autorstwa M. Gowiskiego. Co prawda nie jest rozbudowana, lecz wymienia podstawowe cechy gatunkowe. Zgadzam si z Duninem, e trudno zbudowa definicj w peni zadowalajc kadego z badaczy. Jego artyku jest chyba najwymowniejszym tego przykadem (moim zdaniem, gwnie adresowanym do studentw).
Ksika Dunina zasuguje na uwag. Przedstawione w niej rozwaania pokazuj odbiorcy, jak czsto nie dostrzega si spraw uznawanych przez og za mao ciekawe. Dunin udowodni, i badanie literatury popularnej stanowi wyzwanie dla nauki, bo wane jest nie tylko to, co ni si filozofom, lecz i to, czym yj zwykli ludzie w wiecie codziennych spraw.
Monika Szabowska
Janusz Dunin, Studia o komunikacji spoecznej, Wysza Szkoa Humanistyczno-Ekonomiczna w odzi, d 2004.
)
Gdyby w konkursie audiotele albo w sondzie ulicznej zada pytanie, jaki jest narodowy sport Polakw, id o zakad, e wikszo uczestnikw bez gbszego zastanowienia sdziaby, e chodzi o pik non. By moe niektrzy wskazaliby jeszcze skoki narciarskie. Trzeba jednak przyzna, e podstawa tych odpowiedzi byaby dosy wta. Przecie ani liczba kibicw na trybunach, ani tym bardziej telewizyjna popularno danej dyscypliny nie predestynuje jej do miana sportu narodowego. Pik non wymylili Brytyjczycy, skoki narciarskie - norwescy grale. Podobnie jest z dudo, opartym na reguach stworzonych w Japonii, czy z bugarskimi zapasami. Nawet wielokrotnie mniejszy od Polski i wci podlegy Kraj Baskw potrafi stworzy pelot - masowo uprawian na Pwyspie Iberyjskim, na poudniu Francji i w Ameryce aciskiej.
A my, czy moemy si czym pochwali? Niestety, chyba tylko sukcesami w sportach wymylonych przez innych. Liposki pisze wprost o „zignorowanym dziedzictwie”. C, sport nigdy nie by pieszczochem tradycji. Od zarania dziejw kultem otaczano utwory muzyczne, literackie, dziea malarskie, sport nie do koca traktujc jako element kultury. Z kolei, gdy pojawia si szansa zaistnienia na wiatowej arenie z palantem, wystarczy jeden szyderczy artyku w opiniotwrczym tygodniku, by zrezygnowano z promocji tej dyscypliny. Sowo „palant” stao si synonimem osobnika tpego niczym kij do wybijania piki. Dzi mona jedynie zastanawia si, czy nie pochopnie i czy susznie typowa polska gra staa si publicznym pomiewiskiem. Obserwujc, jak wielk popularnoci cieszy si w Ameryce baseball - jakby nie byo, udoskonalona forma palanta - naleaoby si nad tym gboko zastanowi. Zreszt podobnych zabaw mielimy dziesitki, o czym wiadczy choby zamieszczony na kocu ksiki sownik. Klipa, doki, cecha, czoromaj, patriotka - czy kto dzi jeszcze je pamita?
Liposki, autor Encyklopedii sportw wiata, w ktrej opisa prawie trzy tysice konkurencji, proponuje prac u podstaw. Niech nauczyciele wychowania fizycznego porzuc suche metodyczne wskazwki i zajm si wreszcie wpajaniem kultury fizycznej - zdaje si krzycze niezmordowany badacz sportw regionalnych, kadc wyrany nacisk na „kultur”. Esencj powinno by osadzenie danej gry w rodzimej lub obcej tradycji kulturowej, budowa wiadomoci, e wasne spoeczestwo potrafi takie gry, dziki swemu dynamizmowi kulturowemu, wytwarza i jednoczenie docenia podobne zdolnoci innych spoeczestw. W ten sposb, sugeruje autor, mona pobudzi kulturow tosamo, ktra niesiona bdzie z pokolenia na pokolenie. Trudne zadanie? Pewnie, jeli ministerialne zalecenia id w kierunku... nauki tacw ludowych, a takich, ktrzy potrafi wzi sprawy w swoje rce, jest niewielu. I to w kraju, gdzie funkcjonuje osiem AWF-w.
Liposki nie przecenia zbytnio roli tradycyjnych sportw i gier w kulturze narodowej. Nawouje jedynie, by obok wielkiego nurtu sportw midzynarodowych szanowa choby wsz, ale wasn struk tradycji rodzinnych.
Jeli kto, skuszony tytuem, oczekiwa bdzie gbokiej rozprawy na temat rochwista i palanta, powinien mile si rozczarowa. To jedynie sowa-klucze, nie stanowice podstawy merytorycznej. Autor nie skupia na nich caej uwagi. Prowadzi za to do wnikliw analiz rozwoju i zaniku regionalnych gier, nawizujc te do oryginalnoci jzyka sportu, bliskiego religii stadionowego rytuau, wreszcie do folkloru kibicw. Koczy wanym przesaniem do „si spoecznych i centrw politycznych”, by cho z czci jego sugestii skorzystay, jeli maj na wzgldzie tworzenie regionalnego dziedzictwa kulturowego w zjednoczonej Europie.
(karma)
Wojciech Liposki, Rochwist i palant. Studium etnologiczne dawnych polskich sportw i gier ruchowych na tle tradycji europejskiej, Wydawnictwo Akademii Wychowania Fizycznego w Poznaniu, Pozna 2004, seria: Monografie.