)
Ludzie musz mwi, niektrzy te pisa, za wszelk cen. Jeli nie mwi (albo nie pisz), wydaje im si, e nie istniej. Nieraz skania ich do tego sytuacja, na przykad konieczno zgromadzenia odpowiedniej liczby prac (bo promotor naciska) albo udzia w dyskusji (bo wszyscy co mwi, tylko nie oni). Trzeba si wykazywa, trzeba istnie. Czasem s to okolicznoci dramatyczne. Pamitam dziesity dzie wojny w Iraku i nocn relacj w TVN-24, niby na ywo, w rzeczywistoci na podstawie przekazw amerykaskiej stacji CNN. Zmczony dziennikarz z wielkim wysikiem utrzymywa powieki otwarte, a e jego zewntrzna powoka nie moga spa na oczach telewidzw, wewntrznie mzg ju zdecydowanie drzema. Czwarta nad ranem. Biedny chopak mechanicznie biega wzrokiem po podsunitej przez kamerzyst depeszy Reutera, usta automatycznie mu si poruszay, krta drgaa, a w eter szy sowa. W ten sposb czterokrotnie przeczyta ten sam tekst: „Tak wic w pobliu granicy z Kuwejtem nie napotkano adnego oporu wojsk Saddama Husajna”. To nie wystarczyo. Dziennikarz odoy notatk i jeszcze raz powtrzy to, co powiedzia przed chwil, ale ju wasnymi sowami: „A wic, jak pastwo usyszelicie, w pobliu granicy Saddama Husajna wojska nie natrafiy na aden opr z Kuwejtem, dodam amerykaskie”. Zwrciem na to uwag i zapamitaem dziki owemu „pastwo usyszelicie”, bo wol form „pastwo usyszeli”.
Takie potknicia mona jeszcze zrozumie. Mzg niewyspany to mzg nieczynny. Im dusze niewyspanie, tym wiksze dziury w rozumie. Czowiek dziaa wtedy instynktownie, myli miniami. Gorzej, kiedy gowa nie chce pracowa, mimo e jest jak najbardziej wyspana. Nie trzeba chyba dowodzi, e skoro nie pracuje, to nie jest w stanie ocenia samej siebie. Dlatego czasem si mwi, e gupcy s szczliwi, bo nie wiedz, e s gupi. W nauce mona znale wiele przykadw gupoty, a co roku s za ni przyznawane nagrody zwane antynoblami. Szkoda, e do laurw wybiera si prace ewidentnie nonsensowne. Przydaoby si czasem uhonorowa co bardziej subtelnego ni dowd na pasko Ziemi czy pomiary dugoci palca serdecznego u osb skonnych do dubania w nosie. Nawiasem mwic, ta ostatnia praca badawcza, bogato udokumentowana materiaem modzieowym pci obojga, zostaa zgoszona do kapituy z licznymi rekomendacjami, ale ku rozgoryczeniu wielbicieli autora przegraa wycig na rzecz porwnawczych bada ksztatu sedesu w krajach o redniej rocznej temperaturze 15 stopni Celsjusza. Przepady z kretesem takie dziea, jak oszacowanie cakowitej powierzchni indyjskich soni, badania asymetrii mosznowej u mczyzn i w przedstawiajcych ich antycznych rzebach, obserwacja zalotw strusi wobec ludzi w brytyjskich hodowlach drobiu.
Wyrafinowane prace tego rodzaju spotykamy na co dzie w naszej prasie naukowej. Nie jestem specem od typologii nauki, ale kilka rodzajw bzdur wyowiem, wic podaj do publicznej wiadomoci. Oto bior do rki czasopismo jzykoznawcze i czytam rozprawk o pewnym terminie, to znaczy „prb jego definicji”, jak to nazywa autor dla zakamuflowania istoty rzeczy. Badacz bez wahania przeistacza si w mentora i dyktuje, czego dotyczy omawiane pojcie, o ktrym ju tyle razy pisano. Jego zdaniem czego innego. Cytuje znanych uczonych, ale e ich zdanie mu nie odpowiada, robi to niezbyt dokadnie, to i owo przekrciwszy, po czym spokojnie trudnym jzykiem dywaguje na kilkunastu stronach czasopisma. Niestety, przez kilka nastpnych lat na t prac bd si powoyway setki ludzi, zwaszcza modych. Mona wywaa otwarte drzwi, owszem, czasem jest to poznawczo wartociowe, bo klamka bya nie ta albo zawiasy nienasmarowane. Tyle e cao tego wywodu jest oparta na spekulacjach, nie adnych badaniach. Ten typ bzdury, czsto spotykany w humanistyce, prof. Marian Mazur (1903-1983), wielki znawca metodologii naukowej, nazywa „semantyzacj problemw”, snuciem rozwaa w poszukiwaniu odpowiedzi na pytania „co to jest X?”, mimo e w nauce takie pytania s bezprzedmiotowe i nie wolno ich stawia.
Albo czasopismo medyczne. Poniewa wiecznie zaspani autorzy wietnie zdaj sobie spraw z tego, e z wielkimi osigniciami trudno si na tym wiecie przebi, staraj si osiga mao. Artyku opowiada o steniu jonw kobaltu w komrce wtrobowej szczura w pitym dniu ciy, poddanego stresowi godu w hodowli wieloosobnikowej.
Podobnie postpuje caa grupa piochw w jednym z czasopism inynierskich i pisze rozpraw o skutecznoci dziaania ultrasonograficznego detektora defektw, przed dwoma laty otrzymanego od holenderskiej firmy elektronicznej w dowd wdzicznoci za dokonania w zakresie standaryzacji czujnika wibracji w warunkach grawitacji ziemskiej, a cao podaje na przykadzie wykrywania mikropkni mostu o konstrukcji stalowej w okolicach Warszawy (dla pewnoci dodam: stolicy Polski), ale nie wiadomo, na ktrej rzece.
Domylam si, e badacze ci pewnego dnia wezm si do pracy nad perpetuum mobile, ktre na ziemi nie chce dziaa. To znaczy wtedy, kiedy si znajd w warunkach niewakoci, wysani na ksiyc.
e-mail: pmuldner@mp.pl