Studencki oręż

Dyskutując o jakości polskiego szkolnictwa wyższego, trzeba spojrzeć na sprawę nie tylko z punktu widzenia profesorów narzekających na brak pieniędzy, spierających się o konieczność habilitacji i liczbę etatów, na których może pracować nauczyciel akademicki. Warto wziąć też pod uwagę opinie studentów - w końcu to ich kształcą uczelnie i choć młodzi to są przecież dorośli. Ich głosy krytyki to nie zawsze atak na uczelnię, mający pokryć lenistwo i brak chęci do nauki. To niekoniecznie jedynie odwieczna chęć walki z autorytetami. Również im zależy na wysokim poziomie nauczania w Polsce. Jednak mało kto naprawdę liczy się z ich zdaniem.

Nie jest dobrze

Bywa, że student w ciągu roku akademickiego dowiaduje się, iż za niektóre zajęcia musi zapłacić. Bywa, że zajęcia w ogóle się nie odbywają, a profesor tylko przychodzi wpisać zaliczenie na koniec semestru. Nieraz likwiduje się specjalizację, choć wiele osób dla niej właśnie wybrało określony kierunek. W ramach przedmiotu z planu, odbywają się zupełnie inne zajęcia, bo nie było odpowiedniego nauczyciela, a innemu brakowało do pensum. Czasem egzaminator, bez istotnych przyczyn i uprzedzenia, nie zjawia się na egzaminie, a promotor przeciąga w nieskończoność sprawdzenie pracy. To tylko niewielka część problemów, o których opowiadają studenci. Co mogą zrobić? Często w ogóle nie zdają sobie sprawy, że ich prawa są łamane. Uczelnie to pewnego rodzaju instytucje zaufania publicznego, mówi Marcin Chałupka, szef Biura Rzecznika Praw Studenta. Studentowi trudno uwierzyć, że profesor może postępować nieuczciwie. Nie wie, do kogo się zwrócić. To walka z wiatrakami, w której spodziewa się przegranej i obawia wyrzucenia ze studiów. Adwokatury i samorządy uczelniane niewiele mogą zrobić, przecież nie będą się narażać, bo same mają dużo do stracenia.

Potrzebny był ktoś z zewnątrz, dlatego w zeszłym roku Parlament Studentów Rzeczpospolitej Polskiej powołał stanowisko rzecznika praw studenta. Został nim Robert Pawłowski. Do jego biura trafia dziennie kilkanaście skarg studentów. Po roku działalności rzecznika, ukazał się raport na temat łamania praw studenta w polskich szkołach wyższych.

Wiedzieliśmy, że może być źle i chcieliśmy sprawdzić, czy bardzo. I okazało się, że bardzo, komentuje raport Marcin Chałupka.

Akcja - reakcja

Interwencja rzecznika polega najczęściej na wysłaniu do uczelni pisma, w którym powiadamia się o skargach studentów i wskazuje, że postępując w określony sposób, uczelnia złamała prawo. Czasem prosi się o wskazanie podstawy prawnej, która pozwoliła na działania uczelni budzące sprzeciw studentów. Zdaniem Chałupki, często samo złożenie w dziekanacie pisma z prośbą o potwierdzenie odbioru, już jest walką o swoje prawa.

Reakcje na interwencje Biura Rzecznika są różne. Niektóre uczelnie długo ignorują przychodzące pisma. Trzeba wysłać kilka, by otrzymać odpowiedź lub wymusić reakcję. Wielu przedstawicieli szkół wyższych złości się, że ktoś śmiał podważyć ich autorytet i niezawisłość. Inne od razu odpisują i, jeśli działały nieprawnie, zmieniają postępowanie. Nie wszędzie rzecznik praw studenta traktowany jest jako burzyciel spokoju. Są takie uczelnie, jak Białostocka Wyższa Szkoła Administracji Publicznej, których rektorzy sami wychodzą z inicjatywą spotkania z rzecznikiem, pytają, na co skarżą się studenci i podpisują umowy współpracy.

Ściśle tajna

Brak jasnej pisemnej umowy to jedna z przyczyn trudności w egzekwowaniu praw studenta w uczelniach niepaństwowych. Umowa powinna być świadomym oświadczeniem woli obu stron, podkreśla Marcin Chałupka, a nie podsuniętą dziewiętnastolatkowi do podpisu w najmniej oczekiwanym momencie karteczką papieru, na której małym drukiem jest zapisane to, co potem się okazuje najważniejsze. Istniejące umowy często są niezgodne z prawem i zawierają klauzule korzystne jedynie dla uczelni. A przecież powinny obejmować także przepisy o zobowiązaniach szkoły wobec studentów i regulamin związany z odpłatnym kształceniem lub odpłatnym świadczeniem dodatkowych usług. Dokumentacja przebiegu studiów często jest albo niekompletna, albo student nie ma do niej dostępu i nieraz nie wie, ile w rzeczywistości będą kosztowały płatne studia.

Uczelnia nie może wykorzystywać tego, że student nie zna skomplikowanego prawa szkolnictwa wyższego. Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów zbadał umowy, regulaminy, statuty i taryfikatory w ponad połowie uczelni prywatnych. Okazało się, że 80 procent umów tych placówek zawierało niedozwolone klauzule, na przykład: możliwość jednostronnej zmiany umowy, prawo do interpretacji nieprecyzyjnych punktów regulaminu przyznane tylko uczelni albo bardzo wysokie odsetki za opóźnienia w opłatach czesnego. Normalną praktyką w wielu uczelniach jest to, że student nie ma prawa wpływać na treść umowy, może ją tylko zaakceptować lub odrzucić. UOKiK badał umowy, RPS zajmuje się konkretnymi przypadkami.

Płać i płacz

Wiele skarg wpływających do Biura RPS dotyczy sposobu naliczania dodatkowych opłat przez uczelnie. Student już w roku akademickim dowiaduje się, że na przykład za lektorat języka trzeba dodatkowo płacić, że płatna jest specjalizacja czy zajęcia, o których wcześniej nie było mowy. Uczelnie znacznie podwyższają też czesne i to w momencie, kiedy student jest już na tyle związany z uczelnią, że nie bardzo może z niej zrezygnować. Zdarzyło się też, że studenci byli kierowani na płatne egzaminy poprawkowe, mimo że pierwszy egzamin wcale się nie odbył i to z winy egzaminującego. Jeśli rezygnuje ze studiów, nie są mu zwracane pieniądze z czesnego, a jeszcze musi płacić za kilka kolejnych miesięcy, mimo że już studentem nie jest.

Czasem Biuro RPS dostaje 20-30 listów różnych studentów z prośbami o interwencję w jednej sprawie. Niedawno jeden z uniwersytetów zatrzymał wypłatę pomocy materialnej studentom, którzy spóźniali się z opłatą czesnego. Zgodnie ze stanowiskiem ministerstwa, jest to niedopuszczalne. Ta opinia została przesłana władzom uczelni, które uchyliły nieprawny przepis. RPS interweniował też raz w odniesieniu do całej uczelni - Szkoły Wyższej Rzemiosł Artystycznych w Warszawie. W związku z wieloma skargami studentów, dotyczącymi jakości i warunków nauczania, zwrócił się z prośbą do Państwowej Komisji Akredytacyjnej o kompleksową ocenę jakości kształcenia w tej szkoły. Okazało się, że mimo wysokich opłat, zajęcia są prowadzone w zniszczonych pomieszczeniach (a nie w obiecywanych marmurowych salach Pałacu Kultury i Nauki), znani profesorowie zrezygnowali z uczenia (choć nadal uczelnia podaje ich nazwiska w folderach), a studentom, którzy przerwali naukę, naliczane są nieprawnie olbrzymie kary finansowe. Sprawę tę niedawno opisała „Gazeta Wyborcza” (2005-02-11).

Co wolno wojewodzie

Raport RPS mówi też o przypadkach naruszania godności osobistej studentów przez kadrę i administrację uczelni. Jak można w nim przeczytać: „kierownik akademika jest w swej zagrodzie co najmniej równy wojewodzie”, pracownice dziekanatów są tak pewne swojej pozycji, że mogą z byle powodu stosować strajk włoski i rozliczać indeksy całymi tygodniami. Student nie może niemal nic, nawet nie udostępnia mu się jego świadectwa maturalnego. Wpisy legitymacyjne uzależniane są od innych czynników niż posiadanie statusu studenta, na przykład od wnoszenia dodatkowych opłat. W przypadku opóźnienia wpłaty, zatrzymywane jest stypendium. Ze zdziwieniem reaguje się na prośbę studenta o potwierdzenie złożenia pisma do dziekanatu. Ma cierpliwie czekać, czy dostanie odpowiedź. Odmowy pozytywnego rozpatrzenia pisma też są ustne. To wszystko jest niezgodne z prawem.

Największą przeszkodą skuteczności interwencji rzecznika jest czas. Często bardzo długo trzeba czekać na decyzję z ministerstwa i odpowiedź, czy postępowanie danej uczelni jest zgodne z prawem. Również uczelnie długo nie reagują na pisma rzecznika. A dla studenta każdy dzień jest ważny, bo może przesądzić o straconym roku czy nawet kilku latach. Poza tym czekanie na decyzję kosztuje i nie są to tylko koszty finansowe, ale również psychiczne.

Dla poprawy jakości

Ponad 75 procent spośród osób wypowiadających się na stronie internetowej Parlamentu Studentów RP było za tym, by rzecznik praw studenta opublikował przed kolejną rekrutacją listę uczelni i problemów, na jakie skarżą się ich studenci. To byłby element działania prewencyjnego, ponieważ Biuro Rzecznika nie jest w stanie szybko odpowiedzieć na wszystkie skargi studentów. Częścią tej prewencji jest także propagowanie dobrych wzorów. W październiku 2004 roku siedem uczelni uhonorowano nagrodami „Uczelnia Przyjazna Studentom”. Brano pod uwagę między innymi: „transparentność” finansowania studiów, konkurencyjność ofert edukacyjnych, wysoką jakość „obsługi” studenta, nastawienie na rozwój podmiotowości studentów. Uczelnie wybierali studenci. Zadaniem rzecznika praw studenta jest także wpłynięcie na to, by z głosem studentów zaczęto bardziej się liczyć. Postuluje więc zwiększenie do 20 procent udziału samorządów w organach kolegialnych uczelni i wprowadzenie przedstawicieli lub obserwatorów studenckich do PKA. Należytej wagi miałyby też nabrać ankiety oceniające jakość zajęć.

Spraw tych dotyczyła lutowa konferencja Parlamentu Studentów RP z udziałem prof. Tadeusza Szulca, wiceministra edukacji, prof. Jerzego Woźnickiego, prezesa FRP i byłego przewodniczącego KRASP oraz prof. Stefana Mieszalskiego z PKA. Rozmawiano o tym, jak wnioski z raportu przełożyć na działania naprawcze. Dobrym sposobem byłoby wprowadzenie do ustawy obowiązku ankietowej oceny jakości kształcenia dokonywanej przez studentów. Trzeba jednak sprecyzować kryteria ocen i znaleźć sposób wykorzystania wyników. Teraz studenci nie traktują ankiet poważnie, bo nie przynoszą one żadnych efektów. Słabi wykładowcy nadal uczą tak samo, dobrzy i cenieni przez studentów są nieraz niedoceniani przez współpracowników.

Przeciwnicy wykorzystywania ankiet mówią, że na ich podstawie zwalniano by wymagających nauczycieli akademickich, a zostawiano takich, którzy nigdy nie postawili złej oceny. Przestrzegają, by ankiety, zamiast narzędziem oceny, nie stały się bronią studentów przeciwko organom uczelni. Ale właśnie dlatego system ankiet powinien być potraktowany poważnie i dokładnie opracowany.

Najnowszy numere-wydanie

Błąd 404 - Strona o podanym adresie nie istnieje

   Wróć na stronę główną