)
Postanowiem doczy do grona malkontentw, ktrzy swoje wypowiedzi na temat wychowania fizycznego zwykle rozpoczynaj od sw: „Nie jestem wrogiem sportu, ale...” Wiem, e naraam si niektrym moim chlebodawcom. Trudno, raz kozie mier, zwaszcza e w moim wieku jej perspektywa nie jest znowu tak odlega.
Do zabrania gosu sprowokowaa mnie wypowied jednego z (byych ju) dygnitarzy owiatowo-sportowych, ktry wyjaniajc publicznie przyczyny naszych niepowodze na Igrzyskach Olimpijskich w Atenach wskaza na niski poziom szkolnego wychowania fizycznego. W lad za tym w niektrych krgach sportowych interesw zrodzi si pomys, aby powoa odrbny organ administracji pastwowej do spraw sportu i podporzdkowa mu wysze uczelnie wychowania fizycznego. By moe poziom szkolnego wychowania fizycznego nie jest zbyt wysoki, ale co ma piernik do wiatraka? Czy komukolwiek przyszoby do gowy, eby za to, e tegorocznym laureatem Literackiej Nagrody Nobla nie zosta Polak, wini nauczycieli jzyka polskiego? Albo tumaczy nasze niepowodzenia w piosenkarskich konkursach Eurowizji niskim poziomem wychowania muzycznego?
Sport jako forma aktywnoci jest z natury swej elitarny, poniewa polega na eliminacji sabszych w celu wyonienia najlepszych. Wychowanie fizyczne natomiast - jak ju pisa Jdrzej niadecki - „tak jest powszechne, i adnego nie przypuszcza wyjtku. Nikt si bez niego obej nie moe”.
Sport jako widowisko zawsze by i jest narkotykiem dla mas, tak jak rodki odurzajce dla pojedynczych ludzi. Jedno i drugie daj zudzenie potgi bez udziau wasnej woli, odwagi i powicenia. Wychowanie fizyczne, jak kada dziedzina edukacji, jest procesem przygotowania modych pokole do samodzielnego i odpowiedzialnego ycia. W tym konkretnym przypadku - do wzicia na siebie odpowiedzialnoci za rozwj, sprawno, zdrowie i urod wasnego ciaa.
W sporcie wynik rywalizacji jest celem samym w sobie. W wychowaniu fizycznym rywalizacja sportowa jest rodkiem ksztatowania sprawnoci, umiejtnoci i postaw warunkujcych pniejsze uczestnictwo w kulturze fizycznej.
W sporcie ludzi dobiera si do poszczeglnych konkurencji pod ktem ich predyspozycji w celu zwikszenia szans na uzyskanie sukcesu: wysokich do koszykwki, silnych do dwigania ciarw itp. W wychowaniu fizycznym dyscypliny sportowe dobierane s (a przynajmniej powinny by) do potrzeb wychowankw ze wzgldu na ich ewentualne deficyty w zakresie sprawnoci, wydolnoci, budowy i postawy ciaa.
Mona by jeszcze dugo wymienia rnice midzy wychowaniem fizycznym a sportem, ale nie o to chodzi. Problem w tym, czy nagminne i uporczywe mieszanie tych odmiennych kategorii zjawisk i poj jest dla ich wizerunku spoecznego korzystne. Poziom wychowania fizycznego jest odzwierciedleniem poziomu caego systemu edukacji, w efekcie ktrego nie tylko ponad 90 procent dorosych Polakw nie uczestniczy systematycznie w adnej formie aktywnoci ruchowej, ale take co drugi z nich w ostatnim roku nie przeczyta ani jednej ksiki, ladowy procent by w teatrze, filharmonii lub na wystawie.
Poziom sportu z kolei, z wyjtkiem pastw totalitarnych (o czym za chwil), jest odzwierciedleniem oglnego poziomu rozwoju kraju, jego osigni w pracy, nauce, sztuce. Amerykanie maj nie tylko najwicej medalistw olimpijskich, ale take noblistw. W tym kontekcie odosobnione sukcesy sportowe Kusociskiego, Szewiskiej, Korzeniowskiego s przynajmniej liczbowo porwnywalne z osigniciami Skodowskiej-Curie w nauce czy Szymborskiej i Miosza w literaturze. Z t rnic, e z naszym skromnym wkadem do wiatowej nauki i sztuki jak gdyby pogodzilimy si, a z niepowodze w sporcie robimy narodow tragedi.
Z wystpujcej zalenoci midzy sukcesami w sporcie a osigniciami w innych dziedzinach aktywnoci ludzkiej wyamuj si pastwa totalitarne. Tam sport jest w subie polityki jako rodek propagandy sukcesu i namiastka wyszoci rasowej lub ustrojowej. Tak byo w hitlerowskich Niemczech, a pniej w NRD, w Zwizku Radzieckim i pastwach demokracji ludowej. Tak jest do dzisiaj na Kubie i w Chinach.
wiat nie jest jednak czarno-biay, a politycy, niezalenie od ustroju, maj pewne wsplne cechy. Jedn z nich jest potrzeba wykazania si osigniciami w trakcie wasnej kadencji. Sport doskonale si do tego nadaje. Zwycistwo reprezentantw regionu lub kraju natychmiast dociera do opinii publicznej, przyczyniajc si do polepszenia nastrojw spoecznych i wizerunku wadzy. Dlatego im mniej chleba, tym wiksze zapotrzebowanie politykw na igrzyska. W wychowaniu fizycznym natomiast mona liczy jedynie na odlege skutki w postaci wzrostu poziomu aktywnoci fizycznej spoeczestwa i wiadomoci na temat jej zdrowotnego, estetycznego czy utylitarnego znaczenia. Na polityczne profity z tego tytuu raczej liczy nie mona. Dlatego, mimo transformacji ustrojowej, stosunek naszych wadz do wychowania fizycznego i sportu nie uleg adnej zmianie. W dalszym cigu - parafrazujc sowa rosyjskiego poety - mwi wychowanie fizyczne, a w domyle - sport. Nie mam zdania na temat celowoci powoywania centralnego organu administracji pastwowej do spraw sportu. W podporzdkowaniu akademii wychowania fizycznego temu organowi widz dla powszechnej edukacji i kultury fizycznej istotne zagroenie.
Sport wyczynowy uprawia w Polsce okoo 1 procent populacji. W obowizkowym wychowaniu fizycznym, w ramach powszechnej edukacji, uczestniczy okoo 25 procent, a okoo 15 procent to ludzie niepenosprawni, wymagajcy rehabilitacji. Dla nich i dla bliej nieokrelonej liczby amatorw turystyki i rekreacji rwnie, a nawet przede wszystkim, powinno si prowadzi badania naukowe i ksztaci specjalistw w akademiach wychowania fizycznego. Nie mam nic przeciwko odbytej debacie sejmowej na temat sportu w Polsce, cho zapewne znalazyby si pilniejsze sprawy. Ale po co przy okazji bekota o zdrowiu i kondycji fizycznej narodu, ktre ze wspczesnym sportem nie maj nic wsplnego? W przeciwiestwie do politykw, dziaaczy i dziennikarzy, ktrych kojarzenie sportu ze zdrowiem publicznym dowartociowuje, sami sportowcy nie potrzebuj tego typu nobilitacji. Oni wiedz, e bez tego mog liczy na podziw i uznanie spoeczne, pod warunkiem, e wykonuj swoj robot solidnie i z poszanowaniem zasady fair play.
W wielu przejawach aktywnoci czowiek niewiele rni si od zwierzt. Do nielicznych naley rywalizacja sportowa. Tylko czowiek potrafi powici zdrowie, a nawet ycie, eby siebie lub innych utwierdzi w przekonaniu o wasnej wartoci. W trakcie pisania tego tekstu natknem si na wywiad prasowy z pretendentem do tytuu mistrza wiata w boksie. Jeden z moich przyjaci - mwi John Ruiz - zmar na treningu dwa dni po cikiej walce. Wrciem wtedy do domu i uwiadomiem sobie, e w boksie nie chodzi o pienidze. Oczywicie, musz zapewni moim dwojgu dzieciom utrzymanie, ale czy ryzykowabym ycie, gdyby chodzio tylko o fors? I ja mu wierz. Tak jak wierz w humanistyczny sens sportu, jako przejawu odwiecznych de czowieka - i tylko czowieka - do przekroczenia granic wasnych moliwoci. Ale co to ma wsplnego z powszechnym wychowaniem fizycznym?
Oczywicie, nie wolno pozbawia dzieci i modziey dostpu do rywalizacji sportowej. Jednak ci, ktrzy chc przej za to odpowiedzialno, musz wiedzie, co jest czym i do czego suy. Zarwno wychowanie fizyczne, jak i sport, zasuguj na zainteresowanie politykw i dziaaczy. Rwnoczenie mieszanie tych odmiennych ze wzgldu na intencje, form aktywnoci ludzkiej szkodzi obydwu. Sport nie moe sprosta oczekiwaniom spoecznym w zakresie promocji zdrowia publicznego. Wychowanie fizyczne nie moe zaspokoi spoecznych aspiracji na sukces sportowy. W sporcie rywalizacja ma na celu wyonienie zwycizcy, bez wzgldu na poziom frustracji zwycionych. W wychowaniu fizycznym chodzi o podniesienie wiary we wasne siy wszystkich uczniw, a zwaszcza tych najsabszych. Bez tego nie da si zjedna przecitnych ludzi dla powszechnej kultury fizycznej, rozumianej przez Wadysawa Tatarkiewicza jako „dbao psychiki o ciao”.
Wiem, e trudno to zrozumie i pogodzi si z tym, zwaszcza bdc politykiem, dziaaczem lub kibicem sportowym. Tak jednak wynika z ustale nauk psychologiczno-pedagogicznych i nic na to nie mona poradzi.
Prof. dr hab. Henryk Grabowski, pedeutolog, pedontolog, teoretyk wychowania fizycznego, kieruje Katedr Teorii i Metodyki Wychowania Fizycznego krakowskiej AWF.