)
Dawno, dawno temu kierunki medyczne istniay przy uniwersytetach. Pierwszego dnia roku 1950 ukazao si rozporzdzenie Rady Ministrw (z 24 padziernika 1949) w sprawie zaoenia Akademii lekarskich w Warszawie, Krakowie, Poznaniu, Lublinie, odzi i Wrocawiu. Trzy miesice pniej ich nazwy zmieniono na akademie medyczne. Oczywicie, uczelnie te nie powstay z niczego, ale najczciej z wyczenia wydziaw lekarskich ze struktur istniejcych ju uniwersytetw. I odtd przyszli medycy mogli ksztaci si we wasnych uczelniach - akademiach. Akademiach? Ale dlaczego „tylko akademiach”?
Akademia to takie nie wiadomo co. Kojarzy si przede wszystkim z uczelniami rolniczymi, artystycznymi, wojskowymi, wychowania fizycznego. Przecie na Zachodzie nikt nie bdzie wiedzia, czym s te nasze akademie - woali senatorowie w sierpniu 2002 roku na 23. posiedzeniu Senatu RP, podczas ktrego rozpatrywano midzy innymi spraw poczenia dwch dzkich uczelni: Akademii Medycznej i Wojskowej Akademii Medycznej. Najwiksze emocje wzbudzio wanie nadanie nowemu tworowi nazwy Uniwersytet Medyczny. Dyskusja bya zaarta - jedni mwili, e sowo „uniwersytet” niesie ze sob co bardziej prestiowego ni „akademia” i domagali si w nazwie uniwersytetu. Inni, e uniwersytet jest kojarzony z ksztaceniem na wielu kierunkach studiw i prowadzeniem bada w wielu dziedzinach, dlatego nie moe istnie uniwersytet medyczny. Pojawiay si gosy, e na Zachodzie (do ktrego wci tak usilnie dymy) nazwa „akademia” bdzie nieczytelna. Zaprzeczano mwic, e przecie nawet w znanym na caym wiecie hymnie Gaudeamus piewamy: Vivat Academia. A poza tym statuty uczelni mog obejmowa take przekad nazwy szkoy, tak jak to jest w przypadku nazwy Politechniki Warszawskiej, ktra w jzyku angielskim brzmi: Warsaw Institute of Technology, czy Politechniki Gdaskiej - Technical University of Gdansk. Mimo rnic zda, 1 padziernika 2002 roku rozpocz dziaalno Uniwersytet Medyczny w odzi. Jak dotd, jest to jedyny uniwersytet medyczny w Polsce. Ale by moe nie ostatni, bo przecie lepiej by uniwersytetem ni akademi, uniwersytetem technicznym ni „zwyk” politechnik.
Tymczasem projekt ustawy z grudnia 2004 roku mwi: Wyraz „uniwersytet” moe by uywany w nazwie uczelni, ktrej podstawowe jednostki organizacyjne posiadaj uprawnienia do nadawania stopnia naukowego doktora w co najmniej dwunastu dyscyplinach, w tym przynajmniej po dwa w dziedzinach nauk: humanistycznych lub spoecznych, matematycznych lub fizycznych, lub technicznych, biologicznych lub chemicznych oraz prawnych lub ekonomicznych. Wedug tego zapisu, trudno byoby tworzy uniwersytety medyczne. Ale jest jeszcze dalsza cz: Wyraz „uniwersytet” uzupeniony innym przymiotnikiem lub przymiotnikami w celu okrelenia profilu uczelni moe by uywany w nazwie uczelni, ktrej podstawowe jednostki organizacyjne posiadaj co najmniej sze uprawnie do nadawania stopnia naukowego doktora, w tym co najmniej cztery w zakresie nauk objtych profilem uczelni. Na tym jednak nie koniec przewidzianych wariantw uniwersytetu: Wyrazy „uniwersytet techniczny” mog by uywane w nazwie uczelni, ktrej podstawowe jednostki organizacyjne posiadaj uprawnienia do nadawania stopnia naukowego doktora w co najmniej dwunastu dyscyplinach, w tym co najmniej osiem w zakresie nauk technicznych.
Czy po wejciu w ycie tej ustawy jak grzyby po deszczu zaczn nam si mnoy uniwersytety? Do zmiany nazwy przymierzaj si niektre akademie medyczne, cho przed wieloma jeszcze duga droga. Najpierw trzeba stworzy odpowiedni liczb wydziaw, zdoby prawo do nadawania jeszcze kilku stopni doktora i doktora habilitowanego. Najwikszej w tym momencie w kraju uczelni medycznej, lskiej Akademii Medycznej, jeszcze troch brakuje. W roku akademickim 2002/03 powstay w niej dwa nowe wydziay, ktrych jest obecnie sze, ale nadal uprawnienia do nadawania stopnia naukowego maj tylko trzy wydziay, a stopnia naukowego doktora habilitowanego - dwa.
Ale jest jeszcze jeden sposb, by akademia staa si uniwersytetem. W 1994 roku do Uniwersytetu Jagielloskiego, dziki poczeniu si z Akademi Medyczn, jako Collegium Medicum wrci wydzia medyczny. Uczelnia dziki temu odzyskaa sw dawn form wszechnicy, w ktrej ksztaci si zarwno w zakresie nauk humanistycznych, cisych, przyrodniczych, jak i medycznych. Podobnie zrobiy Uniwersytet Mikoaja Kopernika w Toruniu i Akademia Medyczna im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy, ktra w 2004 roku zostaa wczona do UMK jako Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera. Teraz przede wszystkim due uczelnie maj moliwo wygra konkurencj na rynku edukacyjnym, ktra zwikszya si po wejciu do Unii Europejskiej.
Wracamy wic do przeszoci. Zamierzchej przeszoci, bo w ostatnim pwieczu wicej si dzielio ni czyo. W podobny sposb, z wyczania wydziaw ze struktur uniwersytetw, tworzyy si take inne uczelnie. Dobrze wida to na przykadzie UJ. W 1950 roku, oprcz Wydziau Lekarskiego, wyczono z tego najstarszego polskiego uniwersytetu Studium Wychowania Fizycznego i stworzono Wysz Szko Wychowania Fizycznego. Trzy lata pniej oddzielono Wydzia Rolniczy i Leny i utworzono Wysz Szko Rolnicz, a po roku od tego wydarzenia, oddzielono Wydzia Teologiczny i wczono do tworzonej w Warszawie Akademii Teologii Katolickiej. Podobnie dziao si w wielu uczelniach.
A dzi waciwie nie ma reguy: jedni cz, inni dziel, jeszcze inni tworz.
Mimo e nie tak atwo zaoy now uczelni, tworzy si ich sporo - bardzo czsto z poczenia kilku innych mniejszych szk wyszych. W 1999 roku powsta Uniwersytet Warmisko-Mazurski z trzech olsztyskich szk: Akademii Rolniczo-Technicznej im. Michaa Oczapowskiego, Wyszej Szkoy Pedagogicznej oraz Warmiskiego Instytutu Teologicznego. Dwa lata pniej z Wyszej Szkoy Pedagogicznej w Rzeszowie, rzeszowskiej filii Uniwersytetu Marii Curie-Skodowskiej w Lublinie oraz Wydziau Akademii Rolniczej im. Hugona Kotaja w Krakowie utworzono Uniwersytet Rzeszowski. Plany czenia i tworzenia pojawiy si ju dawno. Na pocztku lat 90. ubiegego wieku rozwaano fuzj Wyszej Szkoy Pedagogicznej z Politechnik Rzeszowsk, ale odrzucono ten projekt w zwizku z tym, e uczeni z politechniki nie chcieli tego poczenia. Jednak w Zielonej Grze uczelnia techniczna wesza w skad nowego uniwersytetu - wraz z Wysz Szko Pedagogiczn im. T. Kotarbiskiego tamtejsza politechnika utworzya Uniwersytet Zielonogrski. Obawiano si nieco humanizacji kierunkw technicznych po wczeniu ich do uniwersytetu, ale to saby argument, jeli wzi pod uwag to, jak wzrasta presti uczelni po staniu si uniwersytetem. Poza tym wczesny minister edukacji profesor Mirosaw Handke wspiera czenie mniejszych uczelni w uniwersytety, a wsparcie w ministerstwie to due uatwienie przy takich przedsiwziciach. Dziki poczeniu powstaa uczelnia, majca obecnie dziewi uprawnie do nadawania stopnia naukowego doktora i trzy uprawnienia do habilitacji. Poczenie si mniejszych uczelni pozwala zwikszy liczb publikacji w prestiowych czasopismach, skupi dobr kadr dydaktyczno-naukow i tym samym poprawi miejsce uczelni w rankingach.
I tak powstaj uniwersytety. Wysza szkoa x + wydzia y + filia z = uniwersytet. Akademia x + wysza szkoa y + instytut z = uniwersytet. Politechnika x + wysza szkoa y = uniwersytet. Kombinacji jest sporo.
Dzielenie i wydzielanie to domena wydziaw. To normalne - w pewnym momencie na wydziale jest ju tyle rnorakich kierunkw, e mona zrobi z niego dwa, trzy inne. Uniwersytet Gdaski wzbogaci si o now jednostk, gdy biologia odczya si od Wydziau Biologii, Geografii i Oceanologii. W UJ Wydzia Matematyki, Fizyki i Informatyki zosta podzielony na dwa: w jednym znalaza si fizyka, astronomia i informatyka stosowana, w drugim matematyka i informatyka. W roku 2001 Wydzia Biologii i Nauk o Ziemi Uniwersytetu dzkiego midzy dwa nowe rozdzieli nauki geograficzne oraz biologi i ochron rodowiska. W UMCS planuje si powstanie czterech nowych wydziaw: Komunikacji Spoecznej i Psychologii, Biologii i Biotechnologii oraz oddzielny - Nauk o Ziemi, a take Wydzia Neofilologiczny. Ten ostatni przejby cz kierunkw obecnego Wydziau Humanistycznego, midzy innymi anglistyk, germanistyk i filologie sowiaskie. Archeologia, historia, bibliotekoznawstwo, filologia polska i kulturoznawstwo zostayby przy Wydziale Humanistycznym. Skd pomys podziau? - Obecny Wydzia Humanistyczny jest bardzo duy, ma najwiksz w uczelni Rad Wydziau, ktra liczy ponad 100 samodzielnych pracownikw - mwi profesor Stanisaw Grabias, dziekan Wydziau Humanistycznego.
Zwikszenie liczby wydziaw to kolejny sposb na podniesienie rangi uniwersytetu, ktry, jak tumaczy rektor UMCS profesor Marian Harasimiuk, oceniany jest midzy innymi poprzez liczb jednostek organizacyjnych. Jednak aby utworzy silny, samodzielny wydzia, trzeba mie odpowiedni liczb pracownikw naukowych. Jeeli z duego, dobrego wydziau, robi si dwa mniejsze i sabsze, ktre strac moliwo nadawania stopni naukowych, cay proces mija si z celem. Dlatego midzy innymi UMCS wstrzymuje nieco tworzenie nowych wydziaw.
Procesy czenia polskich uczelni rozpoczy si w zwizku z wejciem do Unii Europejskiej. Teraz teoretycznie mona wybra studia w dowolnej uczelni Europy. Aby polskie szkoy wysze mogy skutecznie konkurowa z uczelniami zachodnimi, musz wzmacnia swoj pozycj, zwaszcza e ni demograficzny prawdopodobnie spowoduje upadek wielu sabszych placwek. Sposobem na wzmocnienie jest zrnicowanie oferty edukacyjnej oraz skumulowanie wartociowej kadry, ktra moe zapewni wysok jako ksztacenia i bada naukowych. Szanse na przetrwanie maj przede wszystkim uczelnie due.