)
Akademickie dyskusje maj - podobnie jak oracje i konwersacje - rn rang, rny przebieg i rne efekty. W kadym jednak przypadku z zaoenia ich cel jest podobny, to znaczy - nie chodzi w nich jedynie, jak w oracjach, o pochwa kogo lub czego, ani te, jak w konwersacjach, o sam wymian zda, lecz generalnie rzecz biorc - o dojcie do wsplnego stanowiska lub przynajmniej ustalenie rnicy stanowisk. Od tych dyskusji, ktre suy maj rozwojowi ludzi nauki i samej nauce, oczekuje si, e po pierwsze bd one miay charakter naukowy, a po drugie akademicki. A zatem po kolei.
Dyskusje naukowe mog pojawi si oczywicie w rnych miejscach zwizanych z yciem akademickim - zarwno na jakim spotkaniu naukowym, jak i korytarzowym. To, gdzie si odbywaj, ma jednak istotne znaczenie dla ich przebiegu i efektw. Do osignicia bowiem wymienionych wyej generalnych celw potrzeba nie tylko tgich i otwartych gw, ale take dostojnego audytorium, ktre swoj obecnoci mobilizuje te gowy do intensywnego wysiku i skania do starannego waenia sw i argumentw. Potrzebna jest rwnie odpowiednia atmosfera i oprawa - taka na przykad, jak maj tchnce dostojnoci i powag mury starych uczelni europejskich. Najwaniejsi s jednak uczestnicy tych dyskusji.
Musz o tym pamita organizatorzy uczelnianych kongresw i konferencji naukowych. Aby na takich spotkaniach mogo dochodzi do dyskusji naukowych, a nie towarzyskich pogawdek czy prawienia sobie wycznie komplementw, powinni do nich zaprosi nie tylko osoby znane i uznawane w swojej dyscyplinie za autorytety, ale take takie, ktre nie bd obawiay si naraenia na szwank swojego nazwiska wygaszajc kontrowersyjne pogldy. Wskazane jest rwnie, aby wzio w nich udzia troch naukowego „narybku”, to znaczy osb nie majcych ani specjalnego autorytetu, ani nawet bardzo oryginalnych przekona, majcych jednak tyle osobistej odwagi, aby stawia kopotliwe pytania i „przypiera do muru” zarwno autorytety, jak i „oryginaw”. Taka mieszanka rutyny z modziecz wieoci, dowiadczenia z pewn niefrasobliwoci, wywaenia rnych racji ze skonnoci do postawienia wszystkiego na „jedn racj”, przynajmniej teoretycznie powinna przynie korzyci wszystkim stronom. „Rutyniarzy” moe skoni do ponownego przejrzenia „inwentarza” argumentw (i dokonania korekt), „oryginaw” do zastanowienia si nad sab stron swojego odkrycia, natomiast „narybek” moe albo utwierdzi w przekonaniu, e w nauce zawsze mona i naley pyta, albo te wyprowadzi go z przekonania, e kade pytanie ma sens lub przynajmniej mona oczekiwa, i znajdzie na nie sensowne odpowiedzi.
W praktyce jest z tym oczywicie rnie. Nie jest bynajmniej czym wyjtkowym, e autorytety s ju zmczone lub znudzone czstym udziaem w dyskusjach i albo nie znajduj siy, albo te chci do podejmowania w nich wanych i naukowo powanych tematw. Niekoniecznie musi to oznacza, e zastpuj je opowiadaniem anegdot lub wasnej biografii (bywa, e interesujcej i dajcej sporo do mylenia), jednak prawie zawsze oznacza to, e sytuuj si mniej lub bardziej poza generalnym tematem takiego spotkania. Od czasu do czasu zdarza si, e ich wystpienia s w ogle poza tematem. W swoich licznych konferencyjnych „wdrwkach” syszaem takie wystpienia, ktre sprawiay wraenie jakby byy przygotowane na zupenie inne spotkanie. Nie mona zreszt wykluczy, e na tym innym spotkaniu byy przedstawione, a tutaj jedynie zostay powtrzone. Spotykaem na nich rwnie takich naukowych oryginaw, ktrzy z uporem maniaka powtarzali od wielu lat te same tezy, mimo e ju dosy dawno wykazano, i albo nie s one zbyt „oryginalne”, albo te posiadaj zbyt wiele sabych stron, by znale naukowe uznanie. Z kolei z naukow modzie na spotkaniach tych bywa tak, e albo jest ona oniemielona obecnoci „rutyniarzy” i „oryginaw” i milczy jak zaklta, albo te zaczyna swoje wystpienia od zwrotw w rodzaju: „jak pan profesor powiedzia”, „jeli mona zapyta”, „zgadzam si z twierdzeniem pana profesora i chciabym doda” itp.
W takich dyskusjach sporo zaley rwnie od ich tematu. Tematy bahe lub okazjonalne, na przykad „rocznicowe”, raczej nie sprzyjaj dyskusjom naukowym. Jednak nie jest to regu, zdarza si bowiem, e temat „taki sobie”, ale uczestnicy dyskusji nie bior go zbyt dosownie lub te tak go zinterpretuj, i dyskusja jest i na poziomie, i do rzeczy. Lepiej jednak nie zmusza dyskutantw do takiej gimnastyki i po prostu zaproponowa im temat dopasowany nie do okazji, lecz do aktualnych problemw badawczych. Generalnie rzecz biorc, nie powinien on by sformuowany zbyt oglnikowo, bo moe by odczytany na tak rne sposoby, e kady z dyskutantw bdzie mwi o czym innym. Nie powinien by jednak zbyt szczegowy, bo bdzie trudno znale do dyskusji autentycznych specjalistw, rzecz jasna, poza gronem swoich najbliszych kolegw i wsppracownikw. Nie powinien by rwnie tematem „wielokrotnego uycia”, bo tyle razy ju by dyskutowany, e kompetentne grono osb jest nim znuone lub te na tyle dobrze zorientowane w tym, co maj w nim do powiedzenia ich przyjaciele, koledzy i adwersarze, i nie da si ich namwi do udziau w takiej dyskusji. Na pytanie: jaki zatem on powinien by? - nie ma, niestety, jednej dobrej odpowiedzi. Z ca pewnoci powinien on by poczeniem oglnoci i szczegowoci, tradycyjnoci i oryginalnoci, i w kadym przypadku organizator naukowego spotkania musi dopasowa swoje siy do zamiarw. S to jednak oczywistoci.
Zamy, e organizatorom spotkania udao si speni wszystkie warunki zapewniajce naukowo prowadzonych na nim dyskusji i jej uczestnikom pozostaje ju tylko zadba o to, aby byy one akademickie. Wbrew obiegowym opiniom nie oznacza to, e jest to dyskusja na jaki wydumany lub - co na jedno wychodzi - oderwany od rzeczywistoci problem. Nie oznacza to rwnie, a przynajmniej nie powinno oznacza, e jest to dyskusja osb mwicych hermetycznym jzykiem, zrozumiaym zaledwie dla kilku „wtajemniczonych” osb. Oznacza to natomiast, e ma ona swj porzdek, by nie powiedzie - rytua, swoich pierwszo- i drugoplanowych bohaterw, a nawet swoj terminologi, niekoniecznie zrozumia dla postronnych obserwatorw akademickiego ycia. I tak, prowadzcy j nazywany jest - w zalenoci od rangi dyskusji - moderatorem (z ac. ten, kto powciga) lub przewodniczcym, a jej uczestnicy zwyczajowo zwracaj si do niego: „panie przewodniczcy”. Z kolei grupa dyskutantw nazywana jest panelem lub sekcj. Pierwsza z nich sytuowana jest wyej w akademickiej hierarchii ni druga. Dla kogo nieobytego z realiami akademickimi moe to si wydawa niepotrzebnym komplikowaniem sprawy. Dopiero wzicie udziau w takiej akademickiej dyskusji przekonuje, e okrelenia te s jak najbardziej na miejscu. Na przykad moderator to nie tylko osoba, ktra - jak przewodniczcy - dba gwnie o to, by wszyscy zapisani w programie spotkania mogli powiedzie to, z czym zgosili si do dyskusji, ale take osoba, ktra w odpowiednim momencie odbiera gos tym, ktrzy chcieliby powiedzie duo wicej, ale niekoniecznie na dyskutowany temat. Dla porzdku dodam, e angielski termin „panel” oznacza grup specjalistw prowadzcych publiczn dyskusj.
Trzymajc si akademickiego porzdku takiej dyskusji, jej prowadzcy mwi zwykle kilka miych sw pod adresem organizatorw lub uczestnikw, a niejednokrotnie jednych i drugich - oczywicie, e znamienici, wybitni, e zechc wnie co istotnego do problemu itp. Jeli wprowadzeniem do dyskusji bdzie referat, to rzecz jasna szczeglnie mie sowa kieruje on pod adresem jego autora, chyba e jest to osoba tak wybitna, ceniona i powszechnie znana, e przypominanie jej zasug byoby nietaktem. W udzielaniu gosu uczestnikom takiej dyskusji obowizuje rwnie akademicka kolejno, a wic najpierw profesorowie - szanowni gocie, pniej profesorowie miejscowi, jeszcze pniej doktorzy itd. Zreszt dyskutanci zwykle j znaj i przestrzegaj, a wyrwanie si kogo przed szereg stawia pod znakiem zapytania akademickie obycie takiej osoby.
Zabierajcy gos w tej dyskusji czasami rwnie mwi mie sowa pod adresem organizatorw spotkania. Przechodzc do meritum zwykle staraj si mwi „na temat”, co oczywicie nie wyklucza „wycieczek” poza temat oraz odwoa do osigni wasnych lub wsppracownikw i kolegw. U znanego i uznanego profesora niekiedy tych drugich jest nawet wicej ni pierwszych, ze zrozumiaych dla pozostaych uczestnikw tego spotkania wzgldw. Taki profesor moe rwnie mwi dosy prostym jzykiem, a przynajmniej na tyle zrozumiaym, e nie potrzeba go tumaczy specjalistom z dziedzin pokrewnych. Sprawa jest duo bardziej zoona wwczas, gdy zaczynaj nim mwi osoby na tak zwanym dorobku naukowym. Ich nieskomplikowany jzyk moe bowiem rodzi podejrzenie, e maj rwnie niezbyt skomplikowane myli lub, co gorsze, lekcewa kompetencje jzykowe pozostaych uczestnikw dyskusji. W komplikowaniu swojego jzyka nie powinny one jednak przesadza, bo to z kolei moe rodzi przypuszczenie, i nie tylko niejasno mwi, ale i niejasno myl.
W dyskusjach takich nie naley oczywicie mwi rzeczy banalnych lub powszechnie znanych, a jeli ju o tych ostatnich trzeba z jakich wzgldw powiedzie, to koniecznie powinno to by poprzedzone zwrotami w rodzaju: „jak powszechnie wiadomo”, „jak pastwo doskonale si orientuj” itp. Mona natomiast, a nawet naley, tonowa apodyktyczno formuowanych tez, wnioskw i ocen. Przydatne tutaj s zwaszcza takie zwroty, jak: „moim zdaniem”, „w moim przekonaniu”, „z punktu widzenia” itp. Spraw dyskusyjn jest uywanie zwrotw w rodzaju: „wydaje si”, „by moe”, „mam wraenie” itp. Mog ich oczywicie uywa osoby nie majce ugruntowanej pozycji naukowej. Nie jest jednak ju takie pewne, czy ma na nie rodowiskowe przyzwolenie znany i uznany profesor, bo w kocu kto powinien co wiedzie na pewno w danej dziedzinie wiedzy?
W finalnej czci prowadzcy dyskusje zwykle podkrelaj, e byy one konstruktywne (chociaby tylko sprowadzay si do jeszcze wyraniejszego zarysowania rnicy stanowisk), dziki nim nauka si wzbogacia (chociaby tylko o kolejne pytania i wtpliwoci), a modzie akademicka moga si z nich sporo nauczy (chociaby tylko sztuki uwanego suchania i notowania tego, co maj do powiedzenia ich profesorowie). Tak przynajmniej wyglda i wyglda powinna klasyczna dyskusja akademicka.
Od dyskusji klasycznej odrni naley dyskusj polemiczn, te oczywicie akademick, ale rzdzc si innymi reguami i przebiegajc w odmiennej atmosferze. Przede wszystkim jednak jej uczestnikami musz by osoby o sporym temperamencie polemicznym, ale niekoniecznie dbajce o akademickie konwenanse i uprzejmoci. Nie oznacza to, e swojego wystpienia nie mog zacz od jakich konwencjonalnych zwrotw i grzecznoci, w rodzaju: „szanowny przedmwca”, „jak askawie zechcia powiedzie pan profesor” itp. Zwykle dosy szybko jednak przechodz do rzeczy, czyli prby wykazania, e w tym, co przedmwca powiedzia, nie ma zbyt wiele logiki, racji, cisoci, a czasami nawet pospolitego zdrowego rozsdku. Trzeba jednak doda, e ostatni z tych zarzutw pojawia si rzadko i to zwykle w postaci mocno zawoalowanej, bo mao kto chciaby uchodzi za impertynenta.
Temperatura takich dyskusji jest niejednokrotnie wysoka, a gowy ich uczestnikw rozpalone do przysowiowej „czerwonoci”. Jednak uczelnia to nie karczma czy parlament i mao kiedy taka dyskusja przeradza si w pospolit awantur, z tak charakterystycznymi dla niej epitetami, ublianiem oponentom, czy te traktowaniem ich tak, jakby z ich poczytalnoci byo co nie w porzdku. Nawet wwczas, gdy w akademickiej dyskusji polemicznej antagonici „bior si za gowy”, to nie robi tego dosownie, lecz za pomoc sw, ktre ich adwersarz powinien dugo pamita (i „przeuwa” je w samotnoci).
Jakie to s sowa? Rzecz jasna, nie podam tutaj ich zestawu. Mog jedynie powiedzie, e w kadym przypadku zale one nie tylko od rodowiskowych zwyczajw, ale take od tego, na co s wraliwi konkretni oponenci. Jednemu wystarczy powiedzie, e nie mona z nim prowadzi powanej dyskusji, innemu natomiast trzeba wykaza, e ani nie potrafi dyskutowa, ani te nie warto z nim dyskutowa.
Wedug jednych „na szczcie”, wedug innych „caa szkoda”, e w rodowisku akademickim takie ostre polemiczne dyskusje s rzadkoci. Czste natomiast s dyskusje grzecznociowe. Wbrew opiniom „polemistw z urodzenia” (w spoecznoci akademickiej wystpuje taka kategoria osb), nie s one zwyk strat czasu, lecz daj wymierne efekty - takie chociaby, jak pogbianie akademickiej integracji czy lepsze poznanie si uczestnikw tych dyskusji. Ich tematyka nie jest a tak istotna, z gry bowiem wiadomo, kto i co w niej moe i powinien powiedzie. Jeli zatem okazj do takiej dyskusji jest wystpienie profesora, to rzecz jasna jego najblisi wsppracownicy nie powiedz, e byo interesujce, bo mogoby to rodzi podejrzenie, e byo nudne. A tym bardziej nie powiedz, e byo na poziomie, bo byoby to tak, jakby aba podstawiaa nog tam, gdzie kuj konie. Mog natomiast miao powiedzie, e byo inspirujce, a jeszcze lepiej, e sporo si z niego nauczyli, bo od inspirowania i nauczania jest wanie ich profesor. W adnym przypadku nie powinni przy tym dawa do zrozumienia, e to, co im profesor powiedzia, ju kilkakrotnie syszeli albo te mogli przeczyta w dziele jakiego innego profesora. Nie powinni te milcze, bo mogoby to rodzi podejrzenie, e albo niczego nie zrozumieli, albo odwrotnie, dobrze wszystko zrozumieli, ale cakowicie si z tym nie zgadzaj.
Zupenie inaczej to wyglda, gdy okazj do grzecznociowych dyskusji jest wystpienie ktrego z modszych kolegw doktora. Moe on oczywicie wwczas powiedzie, e nie wszystko mu si w tym wystpieniu podobao, ale raczej nie powinien sugerowa, e generalnie „kolega magister” nie jest na poziomie, bo jako modszy ma prawo by na niszym poziomie. Szczeglnie jednak powanym zgrzytem byoby sugerowanie mu, e cae jego wystpienie jest jednym wielkim nieporozumieniem, bo nie tylko przekrelaoby to szanse na w miar poprawne stosunki z dzisiaj jeszcze „koleg magistrem”, a w przyszoci by moe panem profesorem, ale take stawiaoby to w dwuznacznej sytuacji gwnego organizatora dyskusji, a przynajmniej zmuszaoby go do tumaczenia si, dlaczego dopuci do takiego wystpienia. Poza tym, od generalnych ocen jest oczywicie profesor, a nie doktor, czy tym bardziej magister. Natomiast miao moe doktor podkreli zoono podjtego przez „koleg magistra” tematu, zasugerowa mu inn moliwo jego ujcia, wskaza na trudnoci ze znalezieniem do niego odpowiedniej literatury, a nawet odesa go do opracowania, ktrego najwyraniej tamten nie mia w rku, albo te mia, ale z nim si nie zapozna - w przeciwnym razie nie wygaszaby takich niedorzecznoci. T ostatni uwag powinien jednak zachowa dla siebie, jeli dyskusja grzecznociowa nie ma przerodzi si w polemiczn.
Od wszystkich wymienionych wyej typw akademickich dyskusji odrni trzeba dyskusje pozorne. Ich cech charakterystyczn jest to, e nie daj korzyci nikomu. Pojawia si w tej sytuacji pytanie: dlaczego s prowadzone? Gdybym zna w miar bezdyskusyjn odpowied na nie, moje ycie akademickie byoby z ca pewnoci duo atwiejsze. Zamiast zatem gowi si nad okolicznociami, ktre sprawiaj, e dyskusje takie miay, maj i zapewne jeszcze dugo bd miay miejsce w uczelniach, chciabym par zda powiedzie na temat ich uczestnikw.
Bez wtpienia, ich podpor s osoby, ktre posiadaj wybitne uzdolnienia do wygaszania mw na kady temat, niekoniecznie jednak musz zna si na ktrymkolwiek z nich. Nie bez znaczenia jest rwnie to, e s one odporne na mniej lub bardziej otwarcie okazywane oznaki znuenia, na przykad w formie ziewania, zniecierpliwienia (spogldanie na zegarek), czy irytacji (nerwowe ruchy) ze strony pozostaych uczestnikw takich dyskusji. Bardzo pomocna w sztuce mwienia dla mwienia jest umiejtno wczenia si do dyskusji w momencie, gdy inni jej uczestnicy albo nie zdyli si jeszcze przygotowa, albo te jeszcze si nie zdecydowali na zabranie gosu. Moment taki pojawia si prawie na kadym seminarium czy konferencji. Wie o tym dobrze „elazny dyskutant” i zaczyna swoje wystpienie zanim cokolwiek powiedz inni, a odebranie mu gosu wymaga prawdziwej sztuki konwersacji; jeli w ogle mona nazwa konwersacj rozmow z kim, kto nie reaguje na to, co si do niego mwi. Jeli jeszcze do tego dyskutant jest profesorem lub przynajmniej opanowa „profesorski” sposb mwienia ani „w temacie”, ani „obok tematu”, to albo nie wypada mu odbiera gosu, albo te nie wiadomo, czy ju naleaoby mu go odebra. Jest to zreszt sytuacja jeszcze w miar komfortowa i stosunkowo atwa do wybrnicia dla pozostaych uczestnikw spotkania. Mog oni bowiem w tym czasie zaj si czym zupenie innym ni wysuchiwanie „elaznego dyskutanta”.
Jednak takie demonstracje, jak ostentacyjne czytanie gazety podczas parlamentarnych dyskusji, w uczelni raczej nie s dobrze widziane. W znacznie trudniejszej sytuacji znajduj si oni wwczas, gdy w gronie dyskutantw nie ma nikogo, kto chciaby i potrafi mwi tak, aby w gruncie rzeczy niczego nie powiedzie „na temat”, a jednak powiedzie, co trzeba, bo po to wanie dyskutanci si zebrali, aby co „przedyskutowa” - na przykad rozpraw na stopie naukowy, ktra z nauk nie ma za wiele wsplnego, ale za to ma promotora, z ktrym trzeba si liczy. Co mog wwczas powiedzie? Gdybym na to pytanie odpowiedzia jasno i jednoznacznie, to by moe nie zostabym jeszcze objty rodowiskow anatem, ale raczej nie przysuybym si prestiowi rodowiska. Powiem zatem krtko i oglnie: prawie u kadego kandydata do awansu naukowego mona znale „okolicznoci agodzce” i jeli ju nie mona podj merytorycznej dyskusji nad jego osigniciami naukowymi, to zawsze mona porozmawia o tych okolicznociach.
Prof. dr hab. Zbigniew Drozdowicz, historyk filozofii, pracuje w Instytucie Filozofii UAM w Poznaniu.
Pierwsza wersja tego tekstu zamieszczona zostaa w monografii autora Excellentia Universitas. Szkice o Uniwersytecie, Pozna 1995.