W symbiozie z naturą

Prof. Piotr Kowalik jest absolwentem Wydziału Budownictwa Wodnego Politechniki Gdańskiej. Kieruje obecnie tamtejszą Katedrą Inżynierii Sanitarnej na Wydziale Inżynierii Lądowej i Ochrony Środowiska. Jest specjalistą hydrologii, gospodarki wodnej, inżynierii sanitarnej, inżynierii środowiska, inżynierii ekologicznej, ekohydrologii, fizyki gleby i fizyki gruntów. Przed 12 laty został laureatem Światowej Nagrody Edukacji Ekologicznej. Jest ekspertem Unii Europejskiej w dziedzinie odnawialnych źródeł energii oraz ochrony środowiska. Wykształcił czternastu doktorantów, z których wielu posiada już tytuł doktora habilitowanego lub profesora. Wykłada gościnnie w znanych uniwersytetach europejskich, m.in. w: Uppsali, Helsinkach, Kopenhadze, Berlinie, Dreźnie, Cardiff i Grenoble.

Królewska Szwedzka Akademia Nauk Rolniczych i Leśnych przyznała profesorowi Piotrowi Kowalikowi, kierownikowi Katedry Inżynierii Sanitarnej w Politechnice Gdańskiej, Nagrodę Bertebosa, zwaną „Noblem Rolniczym”. To prestiżowe wyróżnienie, przyznawane co dwa lata, począwszy od 1996, jest uznaniem dla polskiego naukowca za jego „wybitne interdyscyplinarne badania naukowe, dotyczące gospodarowania wodą w rolnictwie, za pionierskie badania i wdrożenia dotyczące oczyszczania ścieków na złożach trzcinowych, a także za energetyczne wykorzystanie plantacji wierzbowych jako odnawialnych źródeł energii”.

O poczynaniach prof. Kowalika, wskazujących na niemały szacunek dla natury, wiadomo już od lat. Tego pełnego energii twórczej pracownika naukowo-dydaktycznego gdańskiej uczelni technicznej cenią przedstawiciele samorządów lokalnych, a także sami rolnicy, którzy w latach 90. z niemałym entuzjazmem przysłuchiwali się jego wykładom na temat innowacyjnych metod ochrony jezior oraz innych, niedużych zbiorników wodnych, przed zanieczyszczeniem ściekami. Ponadto, pod wpływem szefa Katedry Inżynierii Sanitarnej PG stale przybywa rolników, którzy chętnie ogrzewają swoje gospodarstwa wikliną, zamiast węglem, przyczyniając się w ten sposób do ograniczenia zanieczyszczeń powietrza. Niewielu naukowców może poszczycić się tak szerokim wykorzystaniem w praktyce wyników swoich prac badawczych.

Szansę miało wielu?

Nagrodą Bertebosa honoruje się wybitnych naukowców z renomowanych ośrodków akademickich, głównie w Europie.

- Przyznanie mi Nagrody Bertebosa wynika z określonych preferencji - wyjaśnia profesor Kowalik. - Ambicją Królewskiej Szwedzkiej Akademii Nauk Rolniczych i Leśnych jest nagradzanie prac naukowych dotyczących bardzo szeroko rozumianego rolnictwa, od genów, wirusów i bakterii poczynając, a na zdrowotności przemysłu spożywczego kończąc. Tym razem postanowiono przyznać nagrodę komuś, kto zajmuje się badaniami na rzecz czystości wody w rolnictwie. Stosowne informacje na temat możliwości ubiegania się o nagrodę rozesłane zostały w ubiegłym roku między innymi do polskich członków Szwedzkiej Akademii Nauk i za ich pośrednictwem trafiły do Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie, a stamtąd dotarły również i do mnie. Władze mojej uczelni zasugerowały, że powinienem spróbować ubiegać się o Nagrodę Bertebosa. Przygotowano zatem odpowiedni wniosek, w którym wyszczególniony został cały mój dorobek w wiadomym zakresie. Wniosek ten trafił do Sztokholmu i rozpoczęło się cierpliwe czekanie.

O nagrodę SKAN ubiegało się kilkudziesięciu pracowników naukowych z różnych ośrodków akademickich w Europie i świecie. Komisja, która decydowała o przyznaniu Nagrody Bertebosa uczonemu z Gdańska, wzięła pod uwagę trzy podstawowe kierunki jego działalności: badania nad dynamiką wody w glebie i w roślinach, prace związane z oczyszczaniem ścieków z udziałem roślin oraz badania prowadzące do stosowania plantacji wiklinowych w celach energetycznych.

Szacunek do roślin

- Bardzo lubię świat roślin, a zwłaszcza drzewa - zwierza się profesor Kowalik. - Spośród swoich prac naukowych najbardziej cenię te, które dotyczą diagnostyki drzew, a zatem mają na celu ustalenie, czy drzewo jest zdrowe, czy też chore. Rozpoznanie jest podobne, jak w przypadku dolegliwości u człowieka. Ustala się bowiem, czy drzewo nie ma podwyższonej temperatury, zbyt niskiego ciśnienia wody lub zaburzonego pulsu. Mierzy się więc puls i ciśnienie, a także temperaturę. Kiedy obumierają - na przykład - świerki w Górach Izerskich albo dęby w Puszczy Białowieskiej, wtedy należy ustalić, czy chore drzewa nie mają zbyt wysokiej temperatury w ciągu dnia, albo czy nie mają tak zwanego stresu wodnego, polegającego na nader niskim ciśnieniu wody. Istotne, by ustalić, czy woda przepływa z korzeni do liści bez zaburzeń. Oczywiście, niezbędna jest specjalistyczna aparatura do dokonywania takich pomiarów.

Laureat prestiżowej szwedzkiej nagrody zajmował się bardzo różnymi przedstawicielami świata flory. - Najpierw zainteresowałem się roślinami uprawnymi - opowiada. - Działo się to w Instytucie Mechaniki Środowiska w stanie Canberra (Australia), gdzie przebywałem na półrocznym stypendium Australijskiej Akademii Nauk w 1977 roku. Zafascynowały mnie pomiary zawartości wody w roślinach i w glebie.

Pomiary wody w glebie są stosunkowo proste. Najłatwiejsza jest metoda suszarkowa. Najpierw waży się pobraną próbkę gleby, a następnie suszy ją i znów waży. Łatwo wtedy obliczyć, ile wody ubyło. Obecnie pomiarów wilgotności dokonuje się metodą „radarową” (time domain reflectometry), wykorzystującą elektrody, które umieszcza się w glebie.

- Australijczycy byli bardzo zaawansowani pod względem teoretycznym - stwierdza uczony. - Zajmują się oni fizyką matematyczną, którą bardzo cenię. Pracowali wówczas nad pewnymi rozwiązaniami analitycznymi, dotyczącymi ruchu wody w glebie. Okazało się, że nie byli w stanie opracować równań matematycznych, związanych z ruchem wody w glebie. Postanowiłem wówczas zastosować rozwiązania numeryczne, komputerowe, które okazały się znacznie skuteczniejsze niż australijskie metody analityczne. Doszło zatem wtedy do osobliwej konfrontacji dwóch różnych szkół myślenia. Wymiernym efektem tego przedsięwzięcia było opublikowanie w 1978 roku w Holandii monografii, napisanej wspólnie z holenderskimi naukowcami, na temat dynamiki uwilgotnienia gleby i hodowli roślin. Popularność tej książki była tak duża, że jeszcze i dziś można ją znaleźć w księgarniach naukowych. Stała się zresztą obowiązującym podręcznikiem akademickim.

Zdaniem profesora, wspomniana książka, a także inna znacząca monografia, napisana wspólnie ze szwedzkimi pracownikami naukowymi z Uppsali dziesięć lat później, poświęcona plantacjom wiklinowym, mogła mieć wpływ na wysoką ocenę, jaką wystawiła komisja, która zdecydowała o przyznaniu nagrody Bertebosa. Do tego należałoby jeszcze dorzucić kilka książek opublikowanych w PG, poświęconych wykorzystaniu trzcin do oczyszczania ścieków. Dorobek książkowy profesora jest więc znaczący.

Nie ma powodów do kompleksów

Według profesora Kowalika, nie mamy powodów do kompleksów, mimo iż od lat słyszy się, że w Polsce bardzo zanieczyszczone są wody, gleba i powietrze. Tymczasem Polacy imponują w świecie pod wieloma względami.

- Polska jest jedynym miejscem na świecie, gdzie można doskonale nauczyć się matematyki - argumentuje. - Nasza szkoła matematyczna oraz kultura uprawiania tej dziedziny wiedzy są unikatem na miarę światową. Nasz kraj jest największym eksporterem matematyków. Niemal w każdym ośrodku komputerowym na świecie pracuje polski matematyk. Wszystko to pokazuje, że także i w innych dziedzinach nie powinniśmy mieć kompleksów. Polskie lasy, stanowiące jedną trzecią ogólnej powierzchni kraju, zaliczane są do najlepszych w Europie. Wdrożony został system ich ekologicznego eksploatowania. Linia graniczna między lasem a polami uprawnymi jest ustabilizowana. Wysoko ceniona jest wiedza polskich leśników - podkreśla.

Jeśli natomiast chodzi o jakość gleby i zanieczyszczenia żywności, doskonale pamiętamy, że w latach 80. głośno było w Europie, iż Polska jest jednym z krajów, które potrzebują natychmiastowej pomocy. Zdaniem profesora, nadmiernie wówczas akcentowano stan zanieczyszczeń. - Dokonywano wtedy pomiarów w najbardziej zanieczyszczonych rejonach w Polsce i posługiwano się uogólnieniami - mówi. - Tymczasem okazuje się, że w naszym kraju istnieje bardzo dużo terenów zupełnie nieskażonych. Przykładem obszar północno-wschodniej Polski, zwany zielonymi płucami, czyli tereny Mazur, Białostocczyzny i Podlasia, gdzie gleby są niemal dziewicze i tam właśnie żywność jest najczystsza w Europie. Bardzo źle natomiast jest z wodą - zaznacza. - Jest ona wciąż zanieczyszczana ściekami komunalnymi, ponieważ buduje się za mało oczyszczalni.

Wiklinowe plantacje energetyczne

Prawdziwym dobrodziejstwem stały się plantacje wiklinowe, sprzyjające ochronie powietrza przed nadmiernym zanieczyszczeniem. Kwestii tej profesor Kowalik poświęcił niemało energii. Dzięki jego staraniom, na Powiślu Sztumskim, w okolicach Kwidzyna, istnieją już dziesiątki hektarów plantacji wiklinowych. Rolnicy chętnie w nie inwestują, a energetycy drewno wiklinowe kupują i przetwarzają na energię elektryczną.

- Tona zrębków drewna wiklinowego jest w stanie zastąpić pół tony węgla - tłumaczy uczony. - W trakcie spalania węgla mamy do czynienia z siarką i dużą ilością pyłu. Tymczasem podczas spalania drewna nie ma emisji siarki ani pyłów. Warto zatem stosować drewno wiklinowe po to, by eliminować te składniki, które decydują o kwaśnych deszczach i globalnych zmianach klimatycznych.

Według obowiązujących przepisów oraz rozporządzeń ministra energetyki, w 2010 roku powinno być w Polsce 7,5 procent odnawialnych źródeł energii. Aby możliwe było urzeczywistnienie tego planu, należałoby przeznaczyć 1 procent areału Polski pod uprawy wikliny. Obecnie trudno jest dokładnie oszacować wielkość upraw wiklinowych. Wiadomo natomiast, że głównie w północnych regionach kraju istnieją przedsiębiorcy, którzy posiadają setki hektarów takich upraw. Prognozy są więc obiecujące. Co więcej, każdy może kupić w okolicach Kwidzyna lub Elbląga wiklinę na opał. Wikliną, pociętą na małe kawałki, można też palić w tak bardzo modnych obecnie kominkach.

Trzcinowe poletka

Trzciny, rosnące na żwirze w pobliżu niedużych zbiorników wodnych, to doskonałe antidotum na ścieki komunalne. Kwestią tą zajmował się profesor Kowalik od lat, korzystając ze współpracy z naukowcami z krajów skandynawskich.

- Ścieki, przepływające przez strefę korzeniową trzcin, ulegają oczyszczeniu - tłumaczy profesor. Trzcinie to pomaga, ponieważ w ściekach zawarte są składniki pokarmowe. Rośliny działają jak filtr. Sporo trzcinowych poletek istnieje w północnych rejonach kraju, w tym także na malowniczych Kaszubach, gdzie latem gości mnóstwo turystów. Ekologiczne poletka trzcinowe doskonale zdają egzamin w miejscowościach, gdzie zamieszkuje lub okresowo przebywa około 2 tysiące mieszkańców. Dotyczy to głównie wsi albo ośrodków wczasowych lub rekreacyjnych, gdzie są jeziora, strumyki bądź inne, nieduże zbiorniki wodne. Poletka trzcinowe usytuowane są przed jeziorem, strumykiem lub stawem, filtrują ścieki, dzięki czemu woda w tych zbiornikach jest czysta.

- Zazwyczaj samorządy gminne same występują z inicjatywą tworzenia poletek trzcinowych - mówi profesor. Bywa, że interesują się nimi także leśniczówki, którym zależy na czystości lasów. Nie są to rozwiązania kosztowne i być może stąd ich popularność, ponieważ nie ma na czym zarobić. Najdroższa oczyszczalnia kosztowała 1 milion złotych.

Przyszłość Żuław wiślanych

Najbliższe plany profesor Kowalik wiąże z badaniami i pracami wdrożeniowymi, dotyczącymi wiślanych Żuław. Opublikował już na ten temat niemało prac. Istnieją stosowne porozumienia marszałków sejmików samorządowych regionu pomorskiego oraz mazursko-warmińskiego, związane z robotami wdrożeniowymi. Do prac badawczych i ekspertyz włączono nie tylko Politechnikę Gdańską, ale również Uniwersytet Gdański i Uniwersytet Warmińsko-Mazurski. Utworzono specjalne konsorcjum, któremu prezesuje gdański laureat Nagrody Bertebosa.

- Należałoby pójść tropem Holandii, gdzie wszystkie kanały na polderach obsługują setki tysięcy turystów wodnych - oświadcza profesor Kowalik. - Na holenderskich kanałach widuje się mnóstwo kajaków i łódek, a wokół nich - domki rekreacyjne. Tymczasem na Żuławach pojawia się rocznie zaledwie około pięćdziesiąt tysięcy turystów wodnych oraz prawie pięć tysięcy wędkarzy. Uważam, że każdy mieszkaniec Trójmiasta powinien kupić sobie na Żuławach niedużą połać nabrzeża i kajak oraz spędzać na tym urokliwym terenie całe lato.

Rolnicy urodzajnych Żuław mieliby wówczas świetny zbyt dla swojej produkcji rolnej.

Troska o Żuławy w okresie PRL stanowiła temat wstydliwy. Traktowano je jako miejsce degradacji społecznej pewnych grup ludzi, ponieważ na terenie tym zawsze było błoto, sprzyjające ubóstwu. Władze PRL składały obietnice bez pokrycia. A sytuację można diametralnie odmienić, inwestując w turystykę przybrzeżną. Na Żuławach nie brak obecnie ludzi młodych i ambitnych, gotowych inwestować. Zadaniem naukowców będzie opracowanie najkorzystniejszych planów zagospodarowania przestrzennego Żuław. - Naszą rolą będzie wskazanie, w jaki sposób należałoby podzielić przestrzeń Żuław, aby panował tam ład - powiada pracownik naukowy PG. - Będziemy również mogli przewidywać przyszłość. Naszą główną rolą jest odpowiednie prognozowanie przyszłości, co pomoże władzom samorządowym w podejmowaniu decyzji. Uważam, że Żuławy zawsze powinny być terenem zasobnym w wodę, co na pewno będzie sprzyjać intensywnemu rozwojowi turystyki. Tamtejsze gleby będą rodzić plony najbogatsze w kraju.

Wszystko jest na dobrej drodze. Do 11 marca bieżącego roku marszałek województwa pomorskiego miał wystąpić razem z marszałkiem warmińsko-mazurskim o grant Unii Europejskiej, wartości kilkudziesięciu tysięcy euro, w związku z planowanymi badaniami regionów wiejskich. Jeśli grant zostanie przyznany, w bieżącym roku powstanie konkretny program strategii rozwoju Żuław. Będzie to opracowanie w formie książkowej, przygotowane przez specjalistów z PG, UG i UMW, stanowiące pomoc władzom samorządowym w podejmowaniu istotnych decyzji, związanych z rozwojem wspomnianego, pięknego terenu. Dodatkowe pieniądze na realizację tego przedsięwzięcia pochodzić będą z wojewódzkich funduszy ochrony środowiska w Gdańsku i Olsztynie.

Nagroda Bertebosa wynosi 300 tysięcy szwedzkich koron, co stanowi ekwiwalent około 30 tysięcy euro. - To niewielka kwota - żartuje laureat i zaznacza, że nie przywiązuje szczególnej wagi do pieniędzy. Nie będzie szukał sposobów pomnożenia pieniędzy, jakie otrzymał od Szwedów. Choć nie ma jeszcze konkretnych planów, zapowiada, że większość sumy przeznaczy na wymarzone podróże po Europie z żoną. Dokładnie zwiedzi Paryż, Londyn, Amsterdam oraz inne stolice europejskie. Fascynują go te piękne miasta i tamtejsze muzea.

Najnowszy numere-wydanie

Błąd 404 - Strona o podanym adresie nie istnieje

   Wróć na stronę główną