)
W poprzednim numerze zajmowaem si zagadnieniem cytowalnoci publikacji naukowych, uznawanej za kryterium jakoci czasopism, artykuw naukowych, poszczeglnych autorw prac, a take instytucji naukowych tych naukowcw zatrudniajcych. W zarzdzaniu nauk impact factor (IF), w oryginale bd w jakiej odmianie, sta si w wielu miejscach na wiecie fetyszem, zwalniajcym jak uwaaj niektrzy decydentw od mylenia w kwestiach finansowania bada czy polityki kadrowej. Midzy innymi z tego wzgldu, niezalenie od wszelkich zastrzee na temat adekwatnoci tej prostej miary do oceniania jakoci pracy naukowej, w praktyce wikszo naukowcw na wiecie zmuszona jest do zabiegania o uzyskanie moliwie duej liczby publikacji oraz cytowalnoci.
Mimo e analizy bdw w cytowaniach, zrelacjonowane przed miesicem, wskazuj, i w wielu przypadkach cz spisw referencji w publikacjach powstaje przez kopiowanie odnonikw z innych publikacji bez zagldania do przywoywanych prac, wymiana informacji naukowej poprzez publikacje jednak funkcjonuje, cho moe nie w tym samym stopniu we wszystkich dziedzinach wiedzy. Na szczcie nie doszo chyba jeszcze do tego, e publikowanych prac nikt nie czyta, a jeli ju, to na pewno nie w caoci co najwyej tytu, streszczenie, a czasem jeszcze wnioski i spis literatury (eby skopiowa to i owo). Z obserwacji kolegw i wasnego dowiadczenia mog stwierdzi, e tu i wdzie w polskiej nauce pracuj jeszcze tacy, ktrzy interesujce ich (a pniej cytowane w publikacjach) prace czytaj od deski do deski. Moe to kwestia wychowania do ycia naukowego wedle dawniejszych wzorcw, coraz trudniejszych do zachowania w czasach natoku nowoci i zmian? Wspomniani koledzy i ja sam nie zaliczamy si ju raczej do naukowej „modziey”.
W kontekcie autora czytajcego to, do czego odnonik moe potem umieci wrd cytowanej literatury, warunkiem koniecznym zacytowania jakiej pracy jest dostp do niej. Zaleno midzy dostpnoci pracy a liczb odwoa do niej w pracach innych, jej indywidualnym IF, jest intuicyjnie zrozumiaa. Trudno si przecie spodziewa duej liczby cytowa pracy, ktr mao kto moe przeczyta. A ogromna obecnie „produkcja” naukowa, wyraajca si stale rosnc liczb publikacji, sprawia, e w wikszoci specjalnoci nie sposb ledzi na bieco caej publikowanej literatury przedmiotu. Choby z racji czysto fizycznych ogranicze trzeba ju na wstpie dokonywa selekcji tego, co konieczne do przeczytania, a co musi poczeka na pniej, kiedy znajdzie si troch wolnego czasu (a to bardzo czsto oznacza, e nie zostanie przeczytane w ogle). W orientacji co do jakoci i znaczenia, wic i koniecznoci czytania prac, pomaga w pewnym stopniu ranga czasopisma, w ktrym praca si ukazaa, szczeglnie gdy niewiele mwi czytelnikowi nazwiska autorw. A za ilociow miar rangi czasopisma uchodzi wspomniany IF. Wszelako due znaczenie ma te atwo dotarcia do danej pracy.
W badaniach wpywu dostpnoci publikacji na liczb ich cytowa prbowano ustali na przykad wspzaleno midzy liczb cytowa a nieograniczonym udostpnieniem penego tekstu pracy w Internecie. J. Pringle, zwizany z Instytutem Informacji Naukowej (ISI), analizujcym i publikujcym corocznie wartoci IF czasopism, stwierdza (Nature Web Focus, 2004, www.nature.com/nature/focus/accessdebate/19.html), e nie ma istotnych rnic w cytowaniach midzy czasopismami dostpnymi za darmo w Internecie i porwnywalnymi, ktre nie s dostpne w ten sposb jedne i drugie maj zbliony IF. Na tej podstawie Pringle sugeruje, e dla autorw, ktrym zaley na cytowalnoci, darmowa internetowa dostpno czasopisma jest czynnikiem zupenie nieistotnym przy wyborze miejsca publikacji, jako e „czytalno” czasopism nie zaley od istnienia bd nieistnienia takiego dostpu.
S. Harnad i T. Brody (D-Lib Magazine, 2004; www.dlib.org/dlib/june04/harnad/06harnad.html) zauwaaj, e to dobra wiadomo, i wspczynniki IF prawie dwustu indeksowanych przez ISI czasopism o wolnym dostpie internetowym s podobne, jak porwnywalnych (spord ponad 8500) czasopism patnych. Ale to troch tak, jak porwnywa jabka z pomaraczami. Jako metodologicznie lepsze podejcie proponuj porwnywanie cytowalnoci nie caych czasopism, lecz poszczeglnych artykuw opublikowanych w czasopismach patnych, ktre to prace zostay nastpnie udostpnione przez autorw w Internecie, z cytowalnoci prac nie udostpnionych darmowo w Sieci. Analiz takich dokonano w odniesieniu do prac z trzech dziedzin nauk komputerowych, fizyki i astronomii. Ich wyniki wskazuj, e darmowe udostpnienie artykuw w Internecie podnosi ich cytowalno w stosunku do prac opublikowanych jedynie w ramach dostpu ograniczonego (patnego) o czynnik 2,5-5,8.
Jak zauwaaj wspomniani autorzy, wolny dostp internetowy nie jest warunkiem wystarczajcym wysokiej cytowalnoci pracy, ale jest jej warunkiem koniecznym. Darmowy dostp internetowy znaczco zwiksza bowiem liczb potencjalnych czytelnikw, zwaszcza spord tych, ktrzy nie maj moliwoci dotarcia do patnych rde literaturowych. A wiksza liczba czytelnikw to take wzrost liczby potencjalnych cytowa. Jak bowiem wskazuj badania przeprowadzone na materiale bibliograficznym w dziedzinie astronomii, astrofizyki i matematyki, liczba cytowa jest wyranie dodatnio skorelowana z liczb pobra tych publikacji z darmowych repozytoriw internetowych.
Z wolnym dostpem do prac naukowych sprawa nie jest tak oczywista, jak by si na pierwszy rzut oka mogo wydawa. Z jednej strony ide rzdzc publikowaniem prac naukowych jest rozpowszechnianie wiedzy uzyskanej w trakcie docieka naukowych. Naturalne wydaje si wic, e naukowcy, publikujc swoje prace, nie tylko nie czyni tego dla pienidzy, w sensie uzyskania honorariw, lecz pro publico bono po to, „by prawda si bardziej krzewia”. Tradycja takiego podejcia do publikowania artykuw naukowych siga pocztkw pimiennictwa naukowego drugiej poowy XVII w. Praktyka ycia naukowego sprawia wszelako, e naukowcy publikuj dla wykazania si produktywnoci i znaczeniem swoich dokona, czyli by mie jak najwicej publikacji i uzyska jak najwyszy indywidualny IF.
Z drugiej strony, wydawanie czasopism naukowych wymaga nakadw finansowych, a dla wielu wydawcw jest to po prostu biznes, ktry ma przynosi dochd. Ale nawet gdy wydawca wydaje pismo na zasadzie dziaalnoci niedochodowej, i tak musi mie pienidze na pokrycie rozmaitych kosztw edycji. Zalenie od stosowanego „modelu biznesowego”, fundusze te s uzyskiwane ze rde zewntrznych (z pienidzy publicznych, fundacji czy od sponsorw), ze sprzeday czasopisma bd od autorw. W wielu przypadkach stosowane s rwnoczenie rne rda, a ich „skuteczno” i stabilno bywa rna. Rne s te skutki ich stosowania. Na przykad w cigu ostatniego wierwiecza ceny prenumeraty czasopism naukowych rosy rednio znacznie szybciej ni inflacja (w krajach rozwinitych), a to oznacza automatyczne ograniczenie dostpnoci literatury naukowej, bo niewiele bibliotek, zwaszcza w biedniejszej czci globu, sta na prenumerowanie duej (i wci rosncej) liczby czasopism. Z kolei, obcianie kosztami autorw, stanowi czsto przeszkod uniemoliwiajc opublikowanie artykuu w danym czasopimie. Instytucja zatrudniajca danego autora nie zawsze jest skonna paci za umoliwienie mu publikacji. Bariery finansowe mog wic ogranicza dostp z obu stron czytelnikw i autorw.
Kryzys dostpu, od strony czytelniczej wzmocniony jeszcze szybkim przyrostem liczby czasopism i liczby publikowanych w nich prac, zbieg si w czasie z rozwojem Internetu. Medium to przynioso nadziej na pokonanie wielu trudnoci, o ktrych mowa powyej. Zrodziy si inicjatywy, ktrych celem jest doprowadzenie do realizacji szczytnych idei rozpowszechniania wiedzy w sposb rwnie dostpny dla wszystkich uczonych, niezalenie od miejsca, w ktrym przyszo im pracowa (z dokadnoci do dostpu do Sieci). Na przykad tzw. Inicjatywa Budapeszteska na rzecz otwartego dostpu w deklaracji, wydanej w lutym 2002 r., okrela Internet jako rodek techniczny umoliwiajcy realizacj w skali oglnowiatowej dobra publicznego, jakim jest darmowy i nieograniczony dostp do recenzowanych prac naukowych dla wszystkich uczonych, naukowcw, nauczycieli, studentw, uczniw i in. Podkrela si przy tym wyranie, e chodzi o niczym nieskrpowany dostp internetowy do penych tekstw publikacji, nie za np. tylko do danych bibliograficznych lub streszcze.
Deklaracja Inicjatywy Budapeszteskiej mwi o dwch drogach prowadzcych do darmowego rozpowszechniania publikacji naukowych: czasopismach o otwartym dostpie oraz samodzielnym archiwizowaniu prac w Internecie przez autorw. Naley tu podkreli, e mowa wci wycznie o czasopismach recenzowanych i o dostpie do penych tekstw publikacji. W literaturze przedmiotu czasopisma realizujce t pierwsz drog nosz zaszczytne miano „zotych”. Jak pisz S. Harnad i in. (Nature Web Focus, 2004, www.nature.com/nature/focus/accessdebate/21.html), na wiecie ukazuje si ok. 24 tys. recenzowanych czasopism, publikujcych rocznie ok. 2,5 miliona artykuw. adna biblioteka nie jest w stanie prenumerowa wszystkiego, a na dobr spraw nawet reprezentatywnej prbki caoci, zwaszcza przy rosncych cenach prenumerat. Tym samym dostp do publikacji za porednictwem bibliotek jest coraz bardziej ograniczony. Spord tych 24 tys. czasopism jedynie okoo tysica zalicza si do grupy „zotych”. Jak ju wspomniano, wrd prawie 9 tys. czasopism indeksowanych przez ISI, „zotych” jest niespena 200. I cho liczby te rwnie wykazuj tendencj wzrostow, trudno spodziewa si istotnych zmian proporcji w najbliszej przyszoci. Naley tu doda, e wiele spord owych „zotych” czasopism kosztami publikacji obcia autorw.
Warto jednak zwrci uwag, i wolny dostp do publikacji nie jest rwnoznaczny wycznie z darmow dostpnoci on-line zawartoci caych czasopism (a takiego utosamienia dokonuje przywoany wczeniej Pringle). Druga droga, wskazana przez Inicjatyw Budapesztesk, wiedzie przez samodzielne internetowe udostpnianie przez autorw prac publikowanych w czasopismach. Oczywicie, istnieje problem prawomocnoci takiego postpowania. Wiele czasopism naukowych, przyjmujc prace do druku, przejmuje jednoczenie prawa wydawnicze. Opublikowanie pracy w Internecie wymaga wic zazwyczaj uzyskania od wydawcy czasopisma pozwolenia.
Czasopisma, ktre owej zgody w takiej czy innej formie udzielaj, zaliczane s do grupy „zielonych”. Te, ktre si na t praktyk nie godz, co oznacza, e publikowane w nich artykuy (czy to w wersji papierowej, czy elektronicznej) s dostpne wycznie za opat, stanowi grup „szarych”. Wedug Harnada i in. obecnie do grupy „zielonych” naley okoo 80 proc. czasopism, cho wrd nich mona jeszcze wskaza na istotne rnice w udzielaniu pozwolenia na upowszechnienie tekstu w Sieci przez autora, zwizane np. z tym, czy obejmuje ono wycznie preprint, czy te wersj kocow.
Z przytoczonych wczeniej wynikw bada wskazujcych, e cytowalno publikacji jest dodatnio skorelowana z jej darmow dostpnoci w sieci, pyn pewne wnioski praktyczne. I tak, poniewa yciem naukowym rodowisk akademickich niemal powszechnie rzdzi zasada „publikuj lub gi”, a dokadniej, przy ocenianiu wynikw pracy naukowej bierze si zwykle pod uwag take cytowalno (traktowan jako bezporedni miar jakoci), autorzy powinni stara si publikowa swoje prace w czasopismach nalecych do grupy „zielonych” lub „zotych”, a w przypadku tych pierwszych pamita o zapewnieniu dostpnoci artykuu w Internecie. W zalenoci od reprezentowanej specjalnoci, mona w tym celu znale odpowiednie internetowe archiwum, jak np. arxiv.org (przyjmujce prace z dziedziny fizyki, matematyki, „nauk nieliniowych”, a od niedawna take „biologii ilociowej”). Najlepiej jednak, gdy poszczeglne instytucje naukowe ze swej strony umoliwiaj i uatwiaj udostpnianie publikacji swoich pracownikw, np. przez tworzenie lokalnych elektronicznych repozytoriw, zgodnych z pewnymi ustalonymi standardami. Standardy te i odpowiednie oprogramowanie s dostpne za darmo w Internecie. Realizacja takiego elektronicznego repozytorium jest wic gwnie kwesti chci (decyzji) i znikomych kosztw. A warto, bo darmowe udostpnienie publikacji pracownikw w Sieci powinno zaprocentowa podniesieniem wskanikw jakoci pracy naukowcw, a poprzez to - zatrudniajcej ich jednostki.
Dr Pawe Misiak jest pracownikiem Akademii Rolniczej we Wrocawiu.