Traktuj ludzi tak, jakby byli tym, czym powinni si sta, a pomoesz im sta si tym, czym powinni by.
(Johann W. Goethe)
)
Poprzednio („FA” nr 3/05) zajem si spraw habilitacji w kontekcie reformy szkolnictwa i nauki. Naley zauway, e na og przemilczane lub uniewaniane s racje innych grup uczestniczcych w nauczaniu, to jest studentw i niehabilitowanych pracownikw dydaktycznych. Wydaje si, e dyskusja nad ich problemami posza gdzie „gr”.
Mam wraenie, e na relacje midzy uczcymi i nauczanymi wpywaj sprawy, o ktrych nie mamy odwagi lub czasu wsplnie dyskutowa. W punkcie wyjcia chodzi o strukturaln nierwno midzy nauczanymi i nauczajcymi. W istocie chodzi o stosunki wadzy w uczelni. Nacechowane s one nasz przewag, ktra odbija si na procesie dydaktycznym. Dziki temu moemy sobie pozwala na ignorowanie istotnych potrzeb. Oczywicie, mamy wiele na swoje usprawiedliwienie.
Co tak naprawd wiemy o kapitale, w jaki wyposaamy naszych absolwentw? To znaczy: jak ich uksztatowalimy? A jak powinni by przygotowani? Do jakiego stopnia ponosimy odpowiedzialno za ich przygotowanie do pracy zawodowej? Nie chodzi tu o to, by bra za kogokolwiek odpowiedzialno, nie mwic ju o wyrczaniu go w podejmowaniu decyzji co do obieranych kierunkw i przedmiotw. Czy robimy jednak naleycie to, co do nas naley? Mam na myli tworzenie takich warunkw, w ktrych studenci (wychowankowie) bd „podcigani” w celu odkrycia i rozwoju ich moliwoci.
A zatem, na czym powinno polega minimum naszej spolegliwoci jako „opiekunw biograficznych” modziey akademickiej? Czy jednakowa opieka i uwaga naley si wszystkim, czy tylko najlepszym, czy tym, ktrych lubimy za ich zainteresowanie dla naszych przedmiotw lub podzielanie naszego punktu widzenia? Mniej natomiast przysuguje buntownikom, ludziom przypadkowym oraz takim, co to chc wysiedzie swoje zaliczenia?
Spraw relacji midzy nauczajcymi i ich instytucjami a nauczanymi mona postawi zasadniczo. Po pierwsze, w dobie szybkiej zmiany nie wiemy, przed jakimi zadaniami stan nasi absolwenci tu po studiach. Po drugie, nie do nas naley stwierdzanie, co jest dla nich dobre. Po trzecie, nawet w przypadku posiadania dostatecznej wiedzy o przyszym dobru i sposobach jego osigania nie sposb do jego uzyskania doprowadzi. Co wic pozostaje? Najblisze jest mi stanowisko, e naley wsplnie - przy najlepszej wiedzy i woli - poszukiwa rozwiza adekwatnych do antycypowanej sytuacji.
Zacznijmy od znanych sobie faktw. Po zatwierdzeniu programu nauczania (przedmioty „kanoniczne”, specjalizacyjne i do wyboru) rusza nasza fabryka. W optymalnym przypadku programy uoone s wedug moliwoci finansowych i kadrowych, na podstawie najnowszej wiedzy i z jak najlepsz wol. Nabr uwzgldnia „hity” zawodowe, ktre zd si zdezaktualizowa do czasu wypuszczenia absolwentw. Ju ta okoliczno wskazuje, e dziaamy wedug zasady ograniczonej racjonalnoci. Pomin milczeniem oferty bez pokrycia.
Nasza przewaga przejawia si midzy innymi w tym, e nie istnieje mechanizm, za pomoc ktrego uczelnia musiaaby ponosi odpowiedzialno za „produkt”, jaki wypuszcza. Skada si na niego wiedza, kompetencje zawodowe oraz kapita kulturalny i moralny. Uczelnia daje sposobno nabycia owego wyposaenia. Za wynik (przygotowanie do jak najlepszego znalezienia si na rynku pracy) odpowiedzialno ponosz take studenci oraz liczne instytucje. Nadal odpowiedzi domaga si pytanie, czy w uczelniach robimy to, co do nas naley? Odpowiedzi udzielam w poniszej bajce.
Wiemy, e nadmiar empatii wobec studentw moe by nie na miejscu, gwnie z uwagi na warunki, w jakich przychodzi nam pracowa. Bywa, e w cigu semestru adiunkt wyrabia ponad 125 procent rocznego pensum dydaktycznego (jest niemile widziane, jeli nie wyraa zgody na takie „przepensowanie”). W nastpnych semestrach czeka go to samo. Nie do, e ma na czas zrobi habilitacj, to jeszcze powinien by twrczym badaczem, publikowa w dobrze punktowanych wydawnictwach, by dobrym wychowawc. Najlepiej, gdyby pracownik by wierny uczelni macierzystej i nie rozdrabnia si dorabiajc w innych. Pobrzmiewa w tym lad feudalnego panowania.
Nierzadko pracownik dydaktyczny dowiaduje si na tydzie przed pocztkiem semestru (niekiedy dopiero po jego rozpoczciu), e ma poprowadzi jeden lub dwa nowe przedmioty. Nie ma bynajmniej gwarancji, e bdzie mg je kontynuowa w nastpnym roku akademickim.
Czy o warunkach pracy zblionych do tamy produkcyjnej wiedz autorzy projektw ustaw o szkolnictwie wyszym? Jeli nie, to czego moemy si spodziewa po ustawie o szkolnictwie w zakresie humanizacji pracy dydaktycznej w uczelniach? By moe ich autorzy przykadaj si do pracy tak, jak zostali przygotowani do zaj umysowych w swoich uczelniach.
Od kilku lat pracownicy s oceniani przez studentw i przeoonych. Jako nie praktykuje si oceniania warunkw pracy przez pracownikw oraz oceny postpowania ich przeoonych. Poza wystawieniem ocen pracownik nie ma sposobnoci wypowiedzie si, kogo przyszo mu naucza i na jakie problemy natrafia. Dyrekcje moe si tym zainteresuj, gdy „fala” mocniej wejdzie na uczelnie.
Mimo dokuczliwych mankamentw nkajcych szkolnictwo, pod pewnymi wzgldami jestem uprzywilejowany. Pracuj w instytucie, ktry, wedug komisji akredytacyjnej, naley do pierwszej trjki lub czwrki w kraju. Nasz wydzia liczy si jako najprniejszy w uczelni. Pod opiek pracownikw naukowych dziaa dobre studenckie koo naukowe, studenci wydaj biuletyn naukowy, organizuj odczyty i imprezy rozrywkowe. Otrzymuj prestiowe nagrody za wyrnione prace. Kierownictwo dba o integracj studentw pierwszego roku i egna si elegancko z absolwentami. Ale i tak jest wiele do zrobienia.
Nie sposb dociec, dlaczego w cigu 10 lat pracy nie doszo z inicjatywy moich studentw do dyskusji nad wizj dobrego uniwersytetu. Temat zosta podsunity, lecz nie podjty. By moe jest to konsekwencja pewnego treningu instytucjonalnego, braku wiary w skuteczno inicjatyw, a take przejaw wygodnictwa. Syszy si natomiast narzekania pojedynczych osb na usterki w obsudze administracyjnej.
Kiedy przez kilka semestrw zachcaem studentw do zarysowania wizji idealnego uniwersytetu, natrafiaem zwykle na zdumienie i niedowierzanie. Dyskusja ruszya z miejsca dopiero po tym, jak odczytaem tekst Alexandra von Humboldta o uniwersytecie jako wsplnocie uczcych si i nauczajcych. To zabrzmiao jak przekaz z innego wiata. Prywatnie dali mi do zrozumienia, e wedug nich uniwersytet to przede wszystkim miejsce pracy pracownikw i obsugi administracyjnej. Na drugim miejscu jest dbao o jako ich studiowania.
Mamy oczywicie organizacje studenckie, niektre zbudowane na wzr zachodni. Jak si zdaje, ich czonkowie raczej krzewi oportunizm i naladuj establishment w urzdzaniu si w systemie ni angauj si w przemian struktur.
Widoczna bierno bez wtpienia silnie koreluje z nieobecnoci studentw w dyskusji nad projektami ustaw o szkolnictwie wyszym. Jeli zostan oni pominici jako partnerzy w uczelniach, to jest mao prawdopodobne, aby zechcieli si w uczelni angaowa. Wtedy braknie w ich biografiach podstawowych dowiadcze spoecznych.
W kocu karnawau w niektrych krajach ludzie przebieraj si w kolorowe stroje i odgrywaj niedostpne dla siebie na co dzie role. Ze wzgldu na ad spoeczny trwa to do krtko. Widok jest niebyway: funkcjonariusze z magistratu rozdaj akocie i obsuguj lud. Przedsibiorcy gawdz z zaogami. Bacz jednak, by ten czy w si z nimi zbytnio nie spoufali. Wkrtce wszystko wraca w utarte tory panowania i podporzdkowania. A gdyby tak chocia raz w roku, najlepiej podczas juwenaliw, odgrywa socjodram „Uniwersytet jaki lubi, w jakim chciabym studiowa”? To byoby dla samych studentw ciekawsze ni rytualne popijanie przy oskocie serwowanym przez DJ.
Pora, aby w konwencji bajki opowiedzie o takiej szkole wyszej, w ktrej ziciyby si rne pozytywne yczenia, na czele z ustanowieniem miejsca i warunkw do kooperatywnego konkurowania wszystkich grup interesu. W mojej bajce studenci, we wsppracy z opiekunami, decyduj o sprawach programowych i kadrowych. Powouj wadze uczelni na zasadzie konkursu. Rektorem zostaje niedawny absolwent, najlepiej po studium w renomowanym uniwersytecie zagranicznym, znajcy si na zarzdzaniu edukacj i wadajcy jzykami obcymi. Znajomo zarzdzania edukacj u modego rektora bierze si std, e prodziekanami s studenci starszych lat studiw. Przygldaj si oni pracy dojrzaych dziekanw i wicz si w dobrym rzdzeniu. W senacie dominuj modsi pracownicy naukowi i studenci. W kocu to oni w najwikszym stopniu ponosz skutki strukturalnego niedostosowania uczelni i jej otoczenia. Do senatu dopuszcza si take pracownikw z habilitacjami. Wszak obowizuje zasada niedyskryminowania establishmentu i spoytkowania mdroci.
Jak wiemy, dotychczas programy dydaktyczne i badawcze ukada uczelniana starszyzna. Jednak establishment nie ponosi konsekwencji ich stosowania. W mojej bajce rwnie o tych programach wspdecyduj studenci. Zatrudnia si ich przy badaniach. Wybieraj przedmioty i ukadaj tok studiw. Studiuj to, czego potrzebuj i tyle, ile potrzebuj. Jeli trzeba, to wracaj bez przeszkd formalnych na uczelni i douczaj si. Cykle ksztacenia s podporzdkowane gwnie ich potrzebom. Unika si zasad, ktre sprawdzaj si przy tamie produkcyjnej czy w instytucjach totalitarnych.
W uczelni buduje si elastyczne struktury organizacyjne, dostosowane do okolicznoci yciowych studentw, na przykad pracujcych i sprawujcych opiek nad dziemi bd innymi czonkami rodziny. Nowoczesne technologie informatyczne i medialne usprawniaj prace dziekanatw, umoliwiaj uczenie na odlego i odbywanie telekonferencji.
Podstawowy okres studiowania wyznaczony jest bonem edukacyjnym, ktry mona prolongowa osobom wybitnie pracowitym i dokumentujcym osignicia na nastpne studia licencjackie lub magisterskie. Na treci nauczania i nabywane kompetencje w wikszym stopniu wpywaj „odbiorcy” absolwenta, czyli gospodarka, administracja, owiata czy sfera kultury ni struktury urzdnicze w uczelniach i w centrum. Uwzgldnia si kryteria decydujce o monoci studiowania za granic i przyjmowaniu studentw zagranicznych. W tym celu wspiera si samoksztacenie swoich pracownikw.
Skoczya si take epoka nudzcych si prymusw oraz niepoprawnych leni. Ambitni i przygotowani studenci wicz si w prowadzeniu zaj, wyrczajc wykadowcw. Pomagaj pracownikom w przygotowaniu prowadzenia zaj i bada. Wsppracuj przy ukadaniu programw dydaktycznych.
Pracownicy naukowi w wikszym stopniu kieruj samoksztaceniem studentw. Wicej czasu powicaj studentom na konsultacjach, seminariach oraz przygotowujc materiay do nauczania na odlego. Daj si pozna jako mdrzy wychowawcy. Uczelnia wspiera pracownikw w osiganiu tego, czego od nich wymaga.
W uczelni koczy si pobaanie dla obibokw, ktrzy chcieliby sobie urozmaici modo na koszt podatnika. Czas studiw magisterskich skraca si do dziewiciu semestrw. Zaoszczdzony semestr powica si midzy innymi na budow nowych programw i doksztacanie pracownikw. Zmniejsza si ich obcienie, gdy dobrze zarzdzane uczelnie sta na zmniejszenie grup wiczeniowych i konwersatoryjnych do pitnastu osb. Wyegzekwowali to sami studenci.
Popularne stay si rwnolege studia na dwch kierunkach. Dziki temu studenci nie nudz si po drugim roku i najpniej od trzeciego roku zdobywaj drugi zawd. Jest to cieka popularna wrd licencjatw, ktrzy zdobywaj dwa dyplomy w cigu piciu lat studiw zawodowych. To okazuje si lepsze ni jedno nietrafione magisterium.
Moja bajka trzyma si ziemi, gdy na wniosek studentw zatrudnia si nagminnie specjalistw bez cenzusu naukowego. O ile dawniej wikszo pracownikw bya zatrudniona na etacie, to obecnie preferuje si zatrudnianie na umowy. Dziki pracownikom kontraktowym (w tym specjalistom z praktyk), maleje obcienie pracownikw etatowych. Powicaj oni wicej czasu dydaktyce, opiece naukowej oraz koordynacji pracy pracownikw najemnych. S przy tym wspierani przez studentw starszych lat. Ci ostatni zarabiaj na siebie penic funkcje administracyjne i pomocnicze funkcje dydaktyczne. To oni dbaj o dobre kontakty z potencjalnymi pracodawcami i stowarzyszeniami absolwentw.
W mojej bajce pomylnie zaatwiono problem finansowania studiw. Studenci mniej zamoni pac za swoje studia bonem edukacyjnym. Wielu otrzymuje stypendia od przyszych zakadw pracy, z ktrymi zawarli umowy przedwstpne. Pracuj w tych firmach przez miesic w okresie urlopowym, dziki czemu zaogi mog odpocz. Reszt dugu odrabiaj po studiach.
Fiskus idzie obu stronom na rk i stosuje niewielk stawk podatku od wynagrodze wypacanych studentom. Dziki pomysowoci studentw kwitn usugi do niedawna nieznane lub zaniedbane. Dodajmy, e popularne s wakacyjne wyjazdy zarobkowe do zamonych krajw.
Wybitni i pracowici studenci korzystaj ze stypendiw wypacanych ze rodkw wypracowanych w uczelni. Stypendia s zwrotne. Odpracowuje si je w uczelni. Stanowiska pracy do odrabiania stypendiw i zarabiania utworzone s w stowce, bibliotece, dziekanatach, w portierni, zakadzie poligraficznym, w transporcie, mediach, przy produkcji pomocy naukowych i utrzymywaniu czystoci itd.
Nowoci jest fundowanie stypendiw przez fundusze emerytalne. Inwestuj one w swoj przysz podpor. Moni sponsorzy dbaj o warunki zdrowotne stypendystw, a wic rozwijaj baz sportowo-rekreacyjn w uczelni (myl do tego akapitu podsuna mi zainteresowana studentka U, pani J. G.).
Jeszcze podczas studiw poznaje si rda bogactwa narodw. Zarabianie w uczelni i odrabianie stypendium maj bogosawione skutki dla poszanowania mienia i oszczdnego uytkowania mediw. Daje o sobie zna niewidzialna rka Adama Smitha.
Dobrze ukada si zasilanie finansowe szk wyszych. Zarzdzany przez studentw uniwersytet stara si o zasilanie finansowe, rzeczowe oraz o organizacyjne know-how z gospodarki. Studiujcym zaley na tym, by uniezaleni si od regulacji centralnych. Kiedy ju sami wystpuj jako pracodawcy i donatorzy, wymagaj dostosowania nauczania i bada w szkoach wyszych do zapotrzebowania swoich firm.
Mecenasem uczelni jest w coraz wikszym stopniu gospodarka i instytucje niebiznesowe. Ludzie biznesu wiedz ju, e jeli nie dadz pienidzy na uczelnie, to one nie dostarcz wykwalifikowanych pracownikw.
Tu przed wejciem mojej bajki w ycie zredukowano podatki i zachcono przedsibiorstwa do sponsorowania szkolnictwa. Dziki temu, e strumie pienidzy z podatkw przechodzi poza kontrol administracji centralnej, udaje si zmniejszy obcienia podatkowe donatorw (osb fizycznych i firm). Jednym i drugim prawo gwarantuje swobod dokonywania zapisw na rzecz uczelni oraz przekazywania czci podatkw na uczelnie, niezalenie od typu ich wasnoci. Te przywileje nasze centrum mogoby oczywicie wspaniaomylnie rozszerzy. Przecie deklaruje wizj spoeczestwa obywatelskiego, otwartego, uczcego si.
W uczelniach dziaa spdzielczo pracy. Modzi specjalici wicz si przy pomocy opiekunw w wykonywaniu prac zleconych. Rodzi si wsplnota losu i wi midzypokoleniowa. W gestii studentw znajduj si sprawy wynagrodze pracowniczych oraz stypendiw. Przy obsadzaniu stanowisk licz si oceny okresowe otrzymywane przez pracownikw. Dotyczy to take personelu administracyjnego. Z uczelni znikaj nieuyteczne i niepoprawne bufony. Chtni do doskonalenia korzystaj ze wsparcia doradcw rnych specjalnoci.
O naborze pracownikw do dydaktyki wspdecyduj w moim bajkowym uniwersytecie studenci. Wiedz, e jeli wybior le, to tego poauj. Nie opaci si im wybiera na przykad pracownikw atwych w obejciu, przyjemnych czy doskonaych gwnie w sztuce autoprezentacji. Prawdopodobnie zaczn stawia na wymagajcych i kompetentnych, bo po co fundowa sobie atwe, lecz nieprzydatne studia? Uprawnienie do zatrudniania personelu przy udziale samorzdu studenckiego jest zagwarantowane ustawowo oraz zakotwiczone w regulaminach szk. Sprawiedliwoci staje si zado: studenci wsprzdz, gdy pokrywaj znaczn cz kosztw swojego studium. Zmuszeni do odpowiedzialnoci - ucz si egzekwowa j od uczelni. Na tym jednak bajka si nie koczy. Studenci ukadaj take statuty i regulaminy. wicz odpowiedzialno budujc programy dydaktyczne i badawcze, poszukuj te adekwatnych rozwiza organizacyjnych. Praktykuj zasad learning by doing at home.
W dyskusji o szkolnictwie wyszym praktycznie pomija si spraw optymalnego wykorzystania tych pracownikw, ktrym nie w gowie ani habilitacja, ani nawet doktoraty. I to nie dlatego, aby brako im zdolnoci, lecz z racji upodoba, temperamentu i okolicznoci yciowych. Chodzi o osoby, ktrych pasj jest by znakomitym wykadowc lub asystentem. Obecnie s oni przymuszani do pokonywania szczebli kariery niezalenie od talentw i w oderwaniu od okolicznoci yciowych. W mojej bajce powinni oni mc pozosta tam, gdzie chc, pod warunkiem, e doskonal si, s twrczy i speniaj wymogi zgoszone przez gwnych zainteresowanych, czyli studentw, a nie przez administracyjny establishment.
Zgodnie ze sztuk zarzdzania zasobami ludzkimi, osoby preferujce kariery poziome, jako nastpstwo rozwoju osobistego, otrzymuj silne wsparcie organizacyjne. Dziki niemu znajduj swoje miejsce i stanowi cenny kapita w swoich instytucjach. Nie grozi im wepchnicie na ciek wiodc do utknicia na szczycie niekompetencji.
W ramach polityki kadrowej mieci si ocena dydaktyki dokonywana co semestr przez studentw. Ocena nie jest podstaw wyroku, lecz cenn wskazwk dla doskonalenia si pracownika, ulepszenia procedur i struktur. Zakadamy, e do takiej orientacji wymagane jest zdrowie psychiczne i kompetencja moralna. Postulat ten moe budzi sprzeciw psychopatw i cynikw.
Pracownik ma sposobno ocenienia swojego szefa i przeoonych wyszego szczebla oraz warunkw pracy i obsugi administracyjnej. Du rang ma praca wychowawcza ze studentami. Wobec zwiastunw „fali” w uczelniach, przeciwdziaa si jej za pomoc skoordynowanych dziaa. Cz tej fali, a przynajmniej brudnej piany, wytwarzaj sami pracownicy.
W mojej bajce prbowaem udzieli sobie odpowiedzi na podstawowe pytania: dla kogo uczelnia? jak ma by urzdzona? jak rol maj odgrywa w niej poszczeglne grupy i kategorie zawodowe? Na co licz, odsaniajc swoj hierarchi wartoci? Oczywicie nie na reprymend, lecz na odzew ze strony ludzi odwanych, rozwanych, dobrej woli i modych duchem. Chciabym usysze o ich pomysach na uczelni, w ktrej chciaoby si studiowa i pracowa. By moe z kolektywnego ukadania bajki wynikn zmiany. Trzeba odwagi, aby odrzuci mistyfikacje, ktre sprawiaj, e wyobcowujemy si w panujcych strukturach, pracujemy w zych warunkach i niezbyt efektywnie.
Szansa pojawia si w otwarciu na kooperacyjne wspzawodnictwo z Europ. Zwiksza ono swobod, ale nie usuwa bariery narzuconej przez biurokratyczne centralne zarzdzanie. Znawcy zagadnienia pisz, e jest ono mocno zakorzenione w ideologii nadwilaskiego etatyzmu przeniknitego socjalizmem. Nie jest pewne, czy dobrze nam posuy etatyzm brukselski. Na razie zachca si nas do zgaszania projektw do Narodowego Planu Rozwoju na lata 2007-14. Wemy politykw za sowo, e licz si odwane i przemylane inicjatywy. Zafundujmy sobie rewolucj, a nie grzeczne poprawki w niewydolnym i jaowym systemie.
Jest okazja do zbudowania dobrej narodowej marki poprzez postawienie na edukacj i badania. Szkolnictwo i badania jako produkt sztandarowy, to dobre uzupenienie innych skadowych naszej nowoczesnej tosamoci. Nie gorsze ni ubrwka, muzyka Chopina, uzbrojenie czy zdrowa ywno. Zaproszeni guru (jak Wally Olins) ka nam budowa now tosamo w nawizaniu do chlubnych tradycji. Nic mi nie przychodzi na myl z dorobku PRL, ale za wzr mogaby suy determinacja i jako pracy Komisji Edukacji Narodowej, a take - mutatis mutandis - budowniczych Centralnego Okrgu Przemysowego.
Dr Marian Chojnacki pracuje w Katedrze Socjologii Organizacji i Zarzdzania Instytutu Socjologii Uniwersytetu dzkiego.