)
Jeszcze przed dwudziestoma laty przerni naukowcy i pisarze science fiction prognozowali, e w XXI wieku na Ziemi bdzie tyle ludzi, i przestaniemy si na niej mieci. Wzrastajcy poziom ycia, coraz wiksza rednia jego dugo, osignicia medycyny w walce z nieuleczalnymi dotd chorobami - to wszystko wskazywao, e bdzie nam si yo coraz lepiej, coraz duej i coraz „gciej”. W Polsce miao y wkrtce 40 milionw ludzi. Teraz Gwny Urzd Statystyczny podaje, e za 25 lat Polakw bdzie 35,6 miliona, czyli o ponad 2,5 miliona mniej ni obecnie! Kolejne niczym nie poparte przepowiednie? Raczej nie.
Dzi na jedno polskie maestwo przypada nieco ponad jedno dziecko (mniej ni w Szwecji, Francji i Wielkiej Brytanii), a przyrost naturalny w naszym kraju jest ujemny. I wcale nie zapowiada si poprawa. Trudnoci ze znalezieniem staej pracy i zapewnieniem przyszej rodzinie wasnego mieszkania sprawiaj, e modzi ludzie coraz rzadziej zawieraj maestwa, a jeli ju, to decyzj o dziecku odkadaj na bliej nieokrelon przyszo (decyzj o jednym dziecku, bo rodziny z wiksz ich liczb coraz rzadziej si spotyka). W 2003 roku przyszo na wiat prawie dwa razy mniej dzieci ni w wyowym 1980 roku. Polityka prorodzinna nie dziaa i ni demograficzny zaczyna straszy coraz bardziej. Jaki to bdzie miao wpyw na edukacj? Ju teraz likwiduje si klasy w szkoach niszego szczebla, a zwolnienie z pracy grozi wielu nauczycielom.
Na razie uczelnie nie narzekaj na brak chtnych, ale za kilka lat moe si zacz prawdziwa walka o studenta. Potencjalnych kandydatw bdzie mniej nie tylko z powodu niu demograficznego, ale rwnie dlatego, e zwiksz si moliwoci studiowania za granic. Z drugiej jednak strony, otwarcie granic moe spowodowa przypyw studentw z Zachodu, skuszonych niszymi kosztami studiw w Polsce, oraz chtnych zza wschodniej granicy, ktrzy u nas szukaj dobrobytu i przejaww zachodniej cywilizacji. W rozwaaniach na temat przyszej liczby studentw naley uwzgldni take to, e coraz mniej ludzi starszych ni przecitny student bdzie si doksztaca. Zrobili to ju wczeniej, wic wkrtce na studia bd szli przede wszystkim absolwenci szk rednich. To wszystko prawdopodobnie sprawi, e wiele szk wyszych zostanie zlikwidowanych. Szacuje si, e spord 270 prywatnych uczelni upadnie okoo 100.
- Z stron niu jest sam fakt zwizanego z nim starzenia si spoeczestwa - mwi profesor Marian Miek, rektor Pastwowej Wyszej Szkoy Zawodowej w Sulechowie. - Z drugiej jednak strony, zwikszy si konkurencja wrd uczelni, a studenci bd mieli wiksze szanse na indywidualne kontakty z nauczycielami akademickimi. To daje moliwo odtworzenia zanikajcej teraz relacji mistrz - ucze.
Due szkoy pastwowe nie musz obawia si upadku. Przez lata wyrobiy sobie renom i miejsce na rynku edukacyjnym. Dopki edukacja w nich bdzie bezpatna, zawsze znajd si chtni do studiowania. Szkoy pastwowe ju opracowuj strategi na nadejcie niu. Na posiedzeniu Senackiej Komisji do spraw Organizacji i Rozwoju Uniwersytetu Warszawskiego ustalono, e „antidotum na spodziewany ni demograficzny i uszczuplenie finansw z czesnego” moe by wiksza elastyczno w zakresie tworzenia nowych kierunkw i rozbudowanie ksztacenia podyplomowego w ramach nauczania ustawicznego. Uczelnia planuje przej na nowe formy ksztacenia, na przykad nauczania na odlego. Chce skupi si na ksztaceniu kadr na wyszym poziomie. Sposobem na wygranie konkurencji z innymi uczelniami miaoby by te skupienie w UW wartociowej kadry naukowej. „Naley zatem dy do ustanowienia poziomu wynagrodzenia adekwatnego do wysiku woonego w rozwj kariery naukowej oraz osignitej pozycji spoecznej” - czytamy w materiaach z posiedzenia Komisji. - „rodowisko nie wykazuje w tym zakresie odpowiednio wysokiej determinacji”. W tym samym rdle znajdziemy jeszcze jedno ciekawe zdanie: „Uniwersytet powinien by nie tylko zarzdzany sprawnie, ale zarzdzany i zorganizowany w taki sposb, by studenci i doktoranci, a take kandydaci na studia mieli poczucie tego, e Uniwersytet jest dla nich, a nie odwrotnie”.
Wyglda na to, e UW powanie bierze si za walk o studenta. Przynajmniej w deklaracjach. Podobnie jest w Uniwersytecie Jagielloskim, ktry take opracowa plan rozwoju. Bierze w nim pod uwag konieczno dostosowania funkcjonowania uniwersytetu w zwizku z takimi czynnikami, jak wejcie Polski do Unii Europejskiej, zaoenia Procesu Boloskiego, zmiana ustawy o szkolnictwie wyszym, pogbiajcy si kryzys finansw publicznych i oczywicie - nadejcie niu demograficznego i zwizane z tym prawdopodobne zmniejszenie liczby kandydatw na studia. Podkrela si, e program rozwoju uczelni powinien by na tyle elastyczny, by w por uwzgldni zachodzce w otoczeniu zmiany.
Niu nie obawiaj si nie tylko due uczelnie pastwowe, ale take szkoy, ktre stawiaj na rozwj. Tak jest Wysza Szkoa Zarzdzania w Kwidzynie. - Planujemy otwarcie nowych kierunkw na Wydziale Nauk o Zdrowiu - mwi rektor uczelni, profesor Jacek Petrusewicz. - Na pocztek stworzymy fizjoterapi z dwiema specjalnociami - terapi ruchow i odnow biologiczn. W zalenoci od zapotrzebowania w regionie na specjalistw, rozwija si bdzie take Wydzia Zarzdzania. Nie obawiamy si niu, bo wielu modych ludzi nadal bdzie wolao studiowa u nas. Profesor Petrusewicz tumaczy, e studia w wikszych orodkach uniwersyteckich s drogie, a due uczelnie bywaj czsto niedofinansowane. Brakuje sal, pomocy dydaktycznych, wyposaenia laboratoriw. Jeeli nie zmieni si sposb finansowania, take uczelnie pastwowe mog traci kandydatw na studia.
Niu nie boi si take rektor PWSZ w Sulechowie, Marian Miek: - Obecne zawirowanie w szkolnictwie wyszym sprawia, e modzie maturalna jest troch zdezorientowana, nie wie, jak uczelni wybra. Modne kierunki w duej czci produkuj teraz bezrobotnych. Dlatego modzi ludzie bd wybierali studia, ktre w przyszoci dadz wiksze szanse na znalezienie pracy.
Profesor Miek sdzi, e pastwowe wysze szkoy zawodowe maj przewag nad innymi wanie dziki duej liczbie godzin przeznaczonych na praktyczn nauk. W programach tego typu szk na praktyki przewidziano 15 tygodni, a studenci odbywaj je czsto u swoich przyszych pracodawcw. - W yciu zawodowym liczy si nie tylko wiedza, ale i umiejtnoci. Dlatego przede wszystkim stawiamy na rozwj bazy uczelnianej - tworzymy ogrd botaniczny i orodek jedziecki. Studenci kierunku ksztatowanie terenw zielonych hoduj w naszych laboratoriach roliny in vitro. Na technologii ywienia buki pieczone s ze zrobionej przez studentw w ramach zaj mki z rnych zb.
Trwa walka o studenta i wyranie wida to w prowadzonych akcjach promocyjnych. Uczelnie ogaszaj w prasie konkursy o indeks i organizuj drzwi otwarte. Przedstawiciele kadry dydaktycznej lub samorzdu studentw spotykaj si z uczniami szk rednich i opowiadaj, jak wspaniale studiowa w ich szkole. Na stronach internetowych i w ulotkach informacyjnych szk wyszych mona zapozna si z ofert ksztacenia. Uczelnie najchtniej powouj si na wysokie miejsca w rankingach. A rankingw tych jest sporo, wic wystarczy wybra ten, w ktrym szkoa jest na najwyszym miejscu. Jeli nawet to miejsce jest oglnie do sabe, zawsze mona napisa, e jest si w pierwszej trjce wrd szk w danym miecie (choby nawet w tym miecie byy tylko trzy szkoy, „pierwsza trjka” na ulotce informacyjnej zawsze imponujco wyglda). Podczas akcji promocyjnych podkrela si du liczb kierunkw ksztacenia i zwraca uwag na te, ktre otrzymay akredytacj od PKA. Przytacza si te nazwiska znanych naukowcw, ktrzy pracuj w uczelni.
Wiele szk chwali si baz dydaktyczn - bibliotekami, wyposaeniem pracowni, dostpem do Internetu, przez ktry wykadowcy przesyaj na przykad materiay do egzaminw i skrypty z zaj. Atutem niewtpliwie jest moliwo odbycia czci studiw za granic lub - w przypadku szk ksztaccych tylko na poziomie licencjatu - powoanie si na umowy z uczelniami, w ktrych bdzie mona kontynuowa nauk. Coraz modniejsza, zwaszcza w szkoach prywatnych, jest indywidualizacja procesu nauczania. Uczelnie niepastwowe, chcc skuteczniej konkurowa z publicznymi, oferuj take zwolnienie z opat za dobre wyniki w nauce. „Szkoa z przyszoci!”, „Nie ksztacimy bezrobotnych!”, „Wspaniae ycie studenckie”, „Bogaty wybr jzykw obcych!” - to tylko niektre z hase majcych zachci do wyboru placwki. Czytajc je zastanawiam si, co waciwie jest standardem, a co ju „dodatkiem luksusowym”. Czy naprawd w tych ofertach trzeba pisa, e szkoa zapewnia „udzia w regulaminowych zajciach dydaktycznych, opiek merytoryczn przy realizacji pracy dyplomowej oraz plany studiw i specjalnoci zgodne ze standardami MENiS”? Chyba trzeba, bo przecie zdarza si czsto, e zajcia si nie odbywaj, promotor hurtowo sprawdza dziesitki prac, a studenci ucz si czego zupenie innego ni wynikaoby z nazwy przedmiotu. To moe dodawa te, e na zajciach profesor ma moliwo pisania na tablicy?
W ostatnich latach utworzono duo kiepskich szk. Dobrze, e cz z nich upadnie. Na pewno nie wszystkie, bo zawsze znajd si ludzie, ktrzy bd chcieli studiowa w przechowalniach i atwo zdoby dyplom, choby sabej szkoy. Oby tylko dobre uczelnie nie zaczy obnia kryteriw przyj, by zdoby studenta. Walka o uczniw moe pj przecie nie w stron podnoszenia jakoci ksztacenia, ale zdobycia jak najwikszej liczby „klientw”.
Ale moe i te obawy oka si przedwczesne? Moe przez kilka lat rzeczywicie bdzie mniejsza liczba studentw, a potem wszystko wrci do normy? Ju przecie sycha gosy, e bogate rodziny z Zachodu wracaj do wielodzietnego modelu. Moe za kilka lat i u nas wszystko si zmieni i w kocu kto stworzy skuteczn polityk prorodzinn i bdzie nas wicej?
Pomarzy mona...