)
W ostatnich latach powstay liczne deklaracje, projekty dokumentw i przepisw tworzce fundamenty Open Access Publishing. Podstawowe dokumenty powstay jako rezultat trzech konferencji i od nich nosz nazw: Budapeszteskiej - Open Access Initiative (BOAI, 2001, http://www.soros.org/openaccess/), Deklaracji Berliskiej (2003, http://www.zim. mpg.de/openaccess-berlin/berlindeclaration.html) i Bethesda Statement on Open Access Publishing (2003, http://www.earlham.edu/~peters/fos/bethesda.htm). Od tego czasu dziesitki instytucji naukowych, uniwersytetw, bibliotek doczyo do porozumie, podpisujc jedn z powyszych deklaracji. Deklaracj BOAI podpisao jak dotd 19 osb i instytucji z Polski. Niestety, adna instytucja do koca 2004 roku nie podpisaa Deklaracji Berliskiej. Lista inicjatyw podobnych do trzech wymienionych w zakresie OA znajduje si na stronie http://www.soros.org/openaccess/ initiatives.shtml. Niektre instytucje, ktre przystpiy do porozumie, wspieraj te badania nad open access, jest wrd nich Open Society Institute (http://www. soros. org/openaccess/grants-awarded. shtml).
Od pocztku, z oczywistych powodw, zaangaowane byy w ruch OA biblioteki naukowe. W 1997 roku z inicjatywy Stowarzyszenia Bibliotek Naukowych powstaa SPARC (Scholarly Publishing and Academic Resources Coalition http://www.arl.org/ sparc/about/faq.html), porozumienie bdce „reakcj na niedobre zjawiska na obszarze komunikacji naukowej, hamujce upowszechnianie nauki i okaleczajce zasoby i usugi bibliotek naukowych”. Inicjatywa zostaa poparta przez wiele liczcych si instytucji, midzy innymi: Association of American Universities, Association of American University Press, Canadian Association of Research Libraries, Joint Information Systems Committee (UK). Koalicja wydaje „SPARC Open Access Newsletter”, ktry na bieco informuje o rozwoju problemu (http://www. earlham. edu/~peters/fos/newsletter/archive. htm).
Na warunki OA przystaje coraz wicej czasopism medycznych, w tym te z czowki rankingu wpywu. Na przykad „Cancer Journal for Clinicians” (IF 35,9), „Journal of Clinical Investigation” (IF 14,1), „British Medical Journal” (IF 4,9) bezwarunkowo udostpniaj zawarto swoich zeszytw na swoich stronach w Internecie. Wiele innych robi to pod pewnymi warunkami, a list czasopism, ktre s bezpatnie dostpne w Internecie, mona znale pod adresem http://freemedicaljournals.com/.
Take na polskim gruncie wiele czasopism medycznych (ponad 30) bezpatnie udostpnia pen zawarto lub (ponad 20) peny tekst wybranych artykuw (za: List czasopism dostpnych w Internecie opracowan przez E. Kraszewsk z Biblioteki AM w Gdasku, aktualizacja 7.12.2004). Jest to jednak na og zawarto numerw archiwalnych. Niestety, zasady, na jakich subskrybowane czasopisma udostpniaj pene teksty swoich artykuw, s nie do koca przejrzyste. A poniewa istnieje wiele moliwoci, jeli idzie o warunki udostpniania, czsto nie wiemy, czy mamy do czynienia z czasopismem prawdziwie „otwartym”, czy z rozwizaniem poowicznym. Aby da wyobraenie o tym, jakie mog by formy „otwarcia”, wymieni kilka z nich. Artykuy mog by bezpatnie dostpne od razu albo dopiero po okrelonym czasie od opublikowania, mog by dostpne w ten sposb tylko na wyrane yczenie autorw, redakcja czasopisma moe zezwoli na udostpnianie zrecenzowanych prac tylko w archiwach indywidualnych lub take w dziedzinowych, moe zezwoli na umieszczanie preprintw w archiwach. Autor moe zachowa pene lub tylko niektre prawa autorskie, subskrybenci, na przykad biblioteki, mog zachowywa lub nie prawa do archiwalnych zeszytw czasopisma po wyganiciu subskrypcji, maj lub nie maj prawa do zmiany formatu plikw, jeeli wymaga tego na przykad umieszczenie artykuu w okrelonej bazie. To tylko kilka z moliwoci. Zwolennicy ruchu OA domagaj si, aby zasady udostpniania byy otwarcie i jasno wyraane przez wydawc, co, niestety, na razie rzadko jest przestrzegane.
Coraz wicej jednak redakcji (okoo 87 procent) zezwala na self archiving postprintw (za: S. Harnad, Cologne Summit on Open Access Publishing, Dec. 2004, http://www.zbmed. de/summit/). Niektre wprawdzie wymagaj kadorazowo skierowania do nich proby o takie zezwolenie, ale coraz czciej moliwe jest to automatycznie po upywie okrelonego czasu (zwykle po szeciu miesicach od opublikowania). W 2004 roku tak zasad przyjy midzy innymi: Elsevier, Springer i SAGE. Tylko 5 procent czasopism zezwala na archiwizowanie preprintw, czyli artykuw przyjtych do publikacji, ale jeszcze nie opublikowanych. Wydawcy, ktrzy pozwalaj na archiwizowanie postprintw (a czasem i preprintw), nosz nazw Green Publishers (nazwa oznacza, e „dali zielone wiato” otwartemu archiwizowaniu publikacji naukowych). S midzy nimi: Oxford University Press, Proceedings of NY Academy of Science, American Physiological Society (pen list mona znale pod adresem http://romeo.eprints. org/publishers.html, a list wydawcw amerykaskich not for profit na stronie Washington D. C. Principles for free Access to Science http://www.dcprinciples.org/index.htm).
Niektrzy wydawcy, jak Nature czy Springer, ostroniej eksperymentuj z open access, sprawdzajc dopiero rozmaite modele finansowania i organizacji.
Poniewa wydawcy niektrych czasopism udostpniaj bezpatnie jedynie cz ich zawartoci, powstaj bazy organizujce atwy dostp tylko do tych publikacji. Przykadem jest HighWire Library of the Sciences and Medicine Uniwersytetu Stanforda, ktra zawiera 600 tysicy penych tekstw takich artykuw (http://highwire. stanford. edu/).
Powstaj nowe oficyny wydawnicze, ju wycznie internetowe i bezpatne. Przykadem w dziedzinie medycyny jest BioMed Central (www. biomedcentral. com), ktra publikuje w Internecie ponad 100 tytuw recenzowanych czasopism, oferujc take wiele baz, usug i narzdzi, w tym na przykad czasopisma suce stworzeniu wasnego open access.
Innym przykadem jest The Public Library of Science - ufundowana w 2000 roku przez noblist i byego dyrektora NIH Harolda Varmusa - organizacja zrzeszajca naukowcw, ktrzy przyjli sobie za cel „bezpatne publikowanie wysokiej jakoci prac naukowych i udowodnienie, e nie tylko jest to moliwe z ekonomicznego punktu widzenia, ale i e suy lepszemu wykorzystaniu pienidzy przeznaczanych na badania naukowe”. W padzierniku 2004 PLoS 2004 opublikowaa pierwszy numer recenzowanej „PLoS Medicine” (http://plosmedicine. org/). I jeszcze jeden przykad: amerykaski wydawca internetowy Internet Scientific Publication, ktry wydaje 62 tytuy recenzowanych czasopism medycznych (http://www. ispub. com/).
Coraz liczniejsze s te bezpatnie dostpne archiwa uniwersyteckie uczelni, ktre podpisay deklaracje popierajce open access (na przykad Deklaracj Berlisk czy Budapesztesk). Pierwszym, ktry stworzy otwarte archiwum i zaleci naukowcom umieszczanie w nim swoich prac, by Queensland University of Technology (2003), ale pierwszym uniwersytetem, ktry nakaza swoim pracownikom i studentom deponowanie opracowa naukowych w powszechnie dostpnym archiwum uniwersyteckim, jest University of Minho w Portugalii (od biecego roku). Wiele innych instytucji zobowizao si do tworzenia powszechnie dostpnych archiww (w grudniu 2004 istniao 2007 Eprint Archiww), a w ostatnim czasie Deklaracj Berlisk podpisali rektorzy uczelni w Austrii, we Woszech, w Holandii. Rzdy Australii i Indii zobowizay si do finansowania tworzenia instytucjonalnych repozytoriw.
Aby moliwe byo atwe odszukanie archiww w Internecie i ich przeszukiwanie, konieczne jest, by posugiway si tymi samymi standardami, kodami, protokoami. Zajmuje si tym przede wszystkim organizacja Open Archive Initiative (OAI, http://www. openarchives.org/). Archiwa stosujce kody, standardy i protokoy OIA (na przykad Protocol for M+etadata Harvesting, OAI-PMH) mog tworzy w przyszoci powizan z sob w sposb niewidoczny dla internauty sie wirtualnych archiww penych tekstw, moliwych do przeszukiwania. Katalog Institutional Archive Registry, prowadzony na stronie http://archives.eprints.org/, ktry rejestruje swobodnie dostpne archiwa rozpoznawane przez program Celestial (http://celestial. eprints. org/), liczy 241 archiww. A katalog Directory of Registered Data Provider w grudniu obejmowa 207 archiww stosujcych si do standardw OAI (http://www. openarchives. org/Register/BrowseSites).
O nastpujcych nieuchronnie zmianach w kierunku swobodnego dostpu do publikacji naukowych wiadcz take dziaania zmierzajce midzy innymi do: bezpatnej dostpnoci danych, bezpatnej informacji naukowej przeznaczonej dla pacjentw oraz nowe usugi wyszukiwarek internetowych. Oto kilka przykadw. W 2004 The Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD, www.oecd.org/) ogosia deklaracj dotyczc bezpatnego dostpu do danych uzyskiwanych dziki rodkom publicznym (Declaration on Access to Research Data From Public Funding). W listopadzie 2004 Google udostpnia opcj wyszukiwania wycznie tekstw naukowych Google Scholar (http://scholar. google. com/). Opcja ta istnieje dziki porozumieniu midzy Google a wydawcami. Najnowszym zamierzeniem Google jest ogoszony w grudniu plan digitalizacji okoo 15 milionw ksiek z bibliotek uniwersytetw Harvarda, Stanforda, University of Michigan, Oxfordu i New York Public Library (http:// www.google.com/press/pressrel/ print_library. html). Dziki temu moliwe bdzie przeszukiwanie tekstu tych ksiek.
Jeszcze dalej (cho skromniej, jeeli bra pod uwag liczb pozycji) idzie projekt Internet Archive, w ramach ktrego bezpatnie dostpny ma by peny tekst okoo miliona ksiek z bibliotek naukowych z piciu krajw (http://www. archive. org/iathreads/post-view. php? id=25361).
Jeeli doda si do tego, e zdarza si, i nawet producenci lekw prowadzcy badania przyjmuj zasady OA, jak choby firma farmaceutyczna Novartis, ktra finansuje badania dotyczce cukrzycy i ktra rezultaty tych bada postanowia powszechnie bezpatnie udostpni, wydaje si, e nastpujce w komunikacji naukowej zmiany s nieodwracalne.
Dla peni obrazu trzeba jednak powiedzie, e pojawiaj si gosy mniej entuzjastycznie nastawione do sprawy OAP, nie mwic ju o oczywistym sprzeciwie i aktywnym lobbingu ze strony wielu wydawcw, ktrzy nie chc atwo zrezygnowa ze swojej wadzy i profitw. Prawd jest te, e z okoo 23 500 czasopism naukowych tylko okoo 5 procent to czasopisma z open access, z czego wikszo jest wydawana przez towarzystwa naukowe (S. Harnad, Wystpienie na Cologne Summit on Open Access Publishing, grudzie 2004). Baza Medline indeksuje blisko 5000 recenzowanych czasopism medycznych (nie rejestrujc przy tym wielkiej liczby czasopism lokalnych), podczas gdy Directory of Open Access Journals, zawierajcy 1379 tytuw czasopism (12 polskich) ze wszystkich dziedzin nauki, w grudniu 2004 wykazywa 242 tytuy z dziedziny medycyny i nauk pokrewnych, w tym 4 tytuy polskie („Contemporary Oncology”, „J. of Physiology and Pharmacology”, „Polish Heart Journal” i „Polish Journal of Pharmacology” - http://www.doaj.org/). Pomimo wic wielkiego poruszenia, jest to wci pocztek procesu.
A oto podstawowe zarzuty i argumenty wysuwane przeciw OAP. Pierwszy argument wie si z tym, e wiele czasopism naukowych wydaj towarzystwa naukowe lub uczelnie, ktre dziaaj na zasadzie not for profit, a wszelkie ich dochody su misji upowszechniania nauki. Dla tych wydawcw koncepcja OAP nie zmienia wic nic w ich zadaniu stymulowania rozwoju nauki, a rezygnacja z dochodw generowanych przez czasopisma pozbawia je rodkw na inne sfery dziaalnoci. Istniej te obawy, e zmiany mog niebezpiecznie zaburzy tworzony przez wieki porzdek upowszechniania wiedzy, e zostanie zniszczona ustabilizowana renoma i ranking czasopism, rozchwianiu ulegn wskaniki jakoci, wiarygodno recenzji. Pojawia si te pytanie, czy w wyniku zlikwidowania barier w publikowaniu nie obniy si istotnie jako samych publikacji naukowych. Oponenci OAP twierdz, e pacenie za publikowanie przez autorw moe spowodowa jeszcze wiksze ni dotd nierwnoci. Waciciel maego grantu albo pracownik uboszej instytucji bdzie mia prawdopodobnie znacznie wiksze trudnoci z zapaceniem za recenzje i umieszczenie swojej pracy w Internecie ni jego koledzy z potnych instytucji naukowych, dysponujcy ogromnymi rodkami na badania i ich upowszechnianie. Czy OAP tak naprawd nie zaszkodzi wic racjonalnemu finansowaniu rodowiska naukowego? To z grantw badawczych wszak pacone bd koszty publikowania (za co dotd paci czytelnik), wic naukowcy bd mieli de facto mniej pienidzy na samo badanie. Opaty za recenzje mog za by wysokie, a nawet specjalnie zawyane przez czasopisma o wielkiej renomie. Sceptycy pytaj te, czy istotnie ley w interesie rodowiska naukowego udostpnianie za darmo wynikw bada przemysowi i komercji, a take czy czytelnictwo naukowych publikacji wzronie przez to, e artykuy bd bezpatnie dostpne?
Pytania nie s bezzasadne, ale te - wydaje si - nie podwaaj zasadniczej idei OAP. Co najwyej powoduj konieczno ostronego planowania dziaa, precyzyjnej kalkulacji kosztw, a przede wszystkim tak przemylanej organizacji nowego modelu komunikacji naukowej, by bya korzystna dla rozwoju nauki i dla naukowcw. Wydaje si, e odwrotu od OAP i OAA nie ma, moliwe s najwyej rozmaite drogi realizacji tej idei.
Dr Barbara Niedwiedzka pracuje w Zakadzie Informacji Naukowej Instytutu Zdrowia Publicznego Collegium Medicum Uniwersytetu Jagielloskiego w Krakowie.
mxniedzw@cyf-kr.edu.pl