Budynek, cho przeznaczony od pocztku na siedzib towarzystwa, budowaa spka komercyjna pod szyldem „Muzeum - Hotel”. Inaczej nie uzyskano by zgody wadz pruskich - profesor Andrzej Woszczyk, prezes TNT, tumaczy mi zawi histori polskiej nauki na Pomorzu. Istniao ju wwczas w Toruniu niemieckie stowarzyszenie naukowe Copernicus Verein, ktre miao wykaza prusko ziem pomorskich. TNT byo odpowiedzi na te denia.
Statut towarzystwa, zatwierdzony przez wadze pruskie, nie pozwala na prowadzenie inwestycji budowlanej na cele kulturalne. Stworzono zatem przedsibiorstwo, ktre mogo podj inwestycj „komercyjn”. - Prusy byy pastwem prawa - podkrela prof. Woszczyk - i to pozwolio zaoy niekomercyjne stowarzyszenie naukowe, a rwnoczenie prowadzi budow pod szyldem instytucji komercyjnej. Prezes podkrela te, e ziemiastwo pomorskie nie byo tak zamone, jak wielkopolskie, i nikogo nie byo sta na przekazanie gotowego budynku towarzystwu. Skarbnikiem TNT, ktry nie tylko organizowa inwestycj, ale take w znacznym stopniu j dofinansowa, by ziemianin Szczepan Szczaniecki. Dziak kupiono w dzielnicy zwanej wwczas Nowym Toruniem, przy ulicy Cycownikw, dzi - Wysokiej, i w 1881 roku rozpoczto budow, zakoczon rok pniej. Obiekt mia si wkrtce sta nie tylko siedzib TNT i orodkiem polskiego ycia naukowego, ale take zalkiem i pierwsz siedzib Ksinicy Miejskiej (obecnie Ksinicy Kopernikaskiej).
) |
| Budynek, cho przeznaczony od pocztku na siedzib towarzystwa, budowaa spka komercyjna pod szyldem „Muzeum - Hotel”. |
Na cianach gabinetu prezesa TNT wisz portrety jego poprzednikw, dokumentujce tradycje towarzystwa. 16 grudnia 1875 spotkao si kilkunastu ziemian, duchownych i lekarzy, by utworzy Towarzystwo Naukowe w Toruniu. W grupie zaoycieli stowarzyszenia znaleli si midzy innymi: synny chirurg Ludwik Rydygier, Zygmunt Dziaowski - spiritus movens utworzenia TNT, ktry nigdy nie zosta prezesem (by przewodniczcym Wydziau Historyczno-Archeologicznego), ale w zasadzie w pierwszych latach w znacznym stopniu finansowa jego dziaalno, oraz ksidz Stanisaw Kujot - skromny proboszcz wiejskiej parafii pod Toruniem, wyrniony pniej za swe badania historyczne doktoratem honoris causa Uniwersytetu Jagielloskiego, wieloletni i bardzo zasuony prezes TNT. Pierwszym prezesem towarzystwa zosta Ignacy yskowski. Wkrtce, w 1880, towarzystwo skupiao ju 136 czonkw.
Przed I wojn wiatow tworzyli i ton dziaalnoci TNT nadawali gwnie duchowni i ziemianie, cho lekarze grali niepoledni rol. Zasadnicz zmian sytuacji TNT spowodowao odzyskanie niepodlegoci. Oprcz ziemiastwa i duchowiestwa, w szeregi towarzystwa zacza licznie wstpowa toruska inteligencja: nauczyciele, prawnicy, lekarze. Nadal jednak najznamienitszym prezesem okresu midzywojennego by duchowny - ks. Alfons Makowski (zgin w obozie koncentracyjnym w Stutthof).
Kolejny przeom stanowia II wojna wiatowa. W 1945 towarzystwo wznowio dziaalno, a prezesem zosta ks. Pawe Czaplewski. Rwnoczenie w Toruniu powsta uniwersytet - notabene, utworzenie szkoy wyszej byo jednym z gwnych celw dziaalnoci TNT. Od 1946 towarzystwo zaczo przeksztaca si w korporacj uczonych. Zgodnie z nowym statutem, czonkami wydziaw mogli zosta tylko samodzielni pracownicy uniwersytetu. W 1948 prezesem TNT zosta przybyy z Wilna wybitny historyk literatury profesor Konrad Grski. Wkrtce, wskutek nacisku wadz komunistycznych, utraci to stanowisko na kilka lat - wtedy zarzdza towarzystwem astronom, profesor Wadysaw Dziewulski - by od 1957 a do 1983 ponownie peni funkcj prezesa TNT. Bezporednio przed profesorem Woszczykiem prezesem TNT by profesor Marian Biskup.
) |
| Profesor Woszczyk z dum prezentuje unikalnej urody sal na 80-90 miejsc. |
Struktur TNT tworzyy od pocztku wydziay: Historyczno-Archeologiczny, Teologiczny oraz Lekarsko-Przyrodniczy. Odzwierciedlaa ona zarwno status czonkw, jak i ich zainteresowania badawcze. Towarzystwo do konserwatywnie podchodzio do zmian organizacyjnych i nie rozbudowywao ponad miar swej struktury. Dzi tworz j cztery wydziay: Nauk Historycznych, Filologiczno-Filozoficzny, Matematyczno-Przyrodniczy oraz Nauk Prawnych, Spoecznych i Ekonomicznych. Dziaaj przy nich komisje oraz redakcje i komitety wydawnicze czasopism i serii. Struktura odzwierciedla zainteresowania czonkw TNT oraz aktywno badawcz UMK.
Obecnie towarzystwo zachowuje czciowo akademicki charakter. Czonkowie wydziaw musz mie status akademicki. Czonkiem zwyczajnymi moe by kady, kto zajmuje si dziaalnoci badawcz czy regionaln. Towarzystwo przyznao take kilku osobom tytu czonka honorowego, a Fundacja na rzecz Nauki Polskiej uzyskaa status czonka wspierajcego. Roczna skadka czonka wydziau to 40 zotych, za czonka zwyczajnego - 20 zotych. - Pacenie skadek traktujemy jako obowizek - mwi profesor Woszczyk. A Jan Pronobis, dyrektor TNT, dodaje: - Staramy si eliminowa martwe dusze. Takie stanowcze podejcie nie jest typowe dla stowarzysze regionalnych, nawet jeli maj akademicki charakter. Towarzystwo liczy okoo 500 czonkw. W tym roku przybyo 16 nowych. Postawa zarzdu TNT oraz liczba czonkw wiadcz o tym, e w pewnych rodowiskach nadal przynaleno do stowarzyszenia nobilituje i jest ceniona.
Zaczem od budynku, gdy jego rola w yciu stowarzyszenia jest niebanalna. Podczas mojej wizyty profesor Woszczyk z dum prezentuje unikalnej urody sal na 80-90 miejsc. Tu organizowane s konferencje i spotkania. Ponadtrzydziestoletni tradycj maj na przykad konferencje „Ordines Militares”, dotyczce zakonw rycerskich. Tutaj odbywaj si cykliczne „Toruskie spotkania z nauk”. Dwukrotnie zorganizowano tu wane konferencje kopernikaskie. W gmachu TNT odbywaj si niektre imprezy Toruskiego Festiwalu Nauki i Sztuki. Obiekt ma te znaczenie gospodarcze. Wynajem pomieszcze - Staramy si wynajmowa je tylko szacownym instytucjom, podkrela prezes - jest rdem dochodu, ktry pozwala na biec dziaalno TNT. Prowadzona jest ona bardzo skromnymi rodkami. Zatrudnienie wynosi tylko 2,5 etatu.
Zabytkowy obiekt take kosztuje - na szczcie do utrzymania substancji zabytkowej przyczyniaj si finansowo wadze miasta. - O ile z wodarzami Torunia wsppracuje si nam bardzo dobrze, to nie mog tego powiedzie o wadzach wojewdztwa - komentuje profesor Woszczyk. Finansowanie towarzystwa to dzi trudna sprawa. Skoczy si mecenat spoeczny (w okresie zaborw) i pastwowy (okres II RP i powojenny). Teraz nawet KBN, ktry pocztkowo dokada nieco grosza do towarzystw regionalnych, z braku rodkw ogranicza finansowanie takich instytucji.
Wan rol w dziaalnoci TNT peni wydawnictwa. Ju w 1878 roku ukaza si pierwszy tom „Rocznikw TNT”. Do 1939 opublikowano 42 tomy tego periodyku. Jeszcze w XIX stuleciu zapocztkowano seri „Fontes”. Od 1908 roku ukazuj si „Zapiski TNT”, ktre obecnie - pod tytuem „Zapiski Historyczne” - s wanym oglnopolskim kwartalnikiem naukowym. Pojawiy si te kolejne serie wydawnicze. Wiele wanych pozycji, na przykad wielotomowa Historia Torunia czy Historia Pomorza, ukazuje si poza seriami. Swego czasu powodzeniem cieszya si Biblioteczka Kopernikaska (wyniki wieloletnich prac TNT nad yciem i dzieem synnego astronoma) oraz Zabytki Polski Pnocnej. Towarzystwo wydaje te monografie toruskich kociow. Ukazay si opracowania dziejw kilku miast regionu, midzy innymi Nieszawy i Inowrocawia. Specjalnoci towarzystwa jest wydawanie rde do dziejw miasta i regionu. Rocznie TNT publikuje kilkanacie tytuw o objtoci ponad 200 arkuszy.
Istotn czci dziaalnoci TNT w pocztkowym okresie byo gromadzenie zbiorw. Ju w 1876 powstao mae muzeum archeologiczne i zacztki ksigozbioru. Z czasem zgromadzono pokan bibliotek oraz kolekcj zabytkw archeologicznych, bdcych w sporej czci wynikiem aktywnoci badawczej czonkw TNT. W gmachu towarzystwa powstaa Ksinica Miejska w Toruniu. W 1923 roku TNT przekazao jej w depozyt swj ksigozbir. Dzi w zasobach ksinicy znajduje si ponad 120 tysicy woluminw ze zbiorw TNT, w tym czternastotysiczny specjalistyczny zbir Konrada Grskiego. Zbiory muzealne towarzystwa wzbogaciy zasoby Muzeum Miejskiego - zoone w depozyt w 1930 roku. Czonkowie TNT aktywnie uczestniczyli w tworzeniu Archiwum Miejskiego w Toruniu.
Towarzystwo nie zawsze byo gospodarzem swojego budynku. Zbiory Ksinicy Miejskiej zajy z czasem cay budynek, a TNT zmienio siedzib. Gdy ksinica uzyskaa now siedzib, budynek przy ulicy Wysokiej wrci do TNT. Podczas przeprowadzanego wwczas gruntownego remontu natrafiono na parterze na metalow tub z aktem erekcyjnym gmachu. Czonkowie towarzystwa wzywaj w nim tych, ktrzy odnajd dokument w niepodlegej Polsce, aby o t wolno dbali i bronili jej.
Na wiey siedziby TNT widnieje napis „Sciaetie” oraz lad drugiego, ktry zosta zdrapany. Na zdjciach sprzed paru lat zauwayem, e brzmia on: „Nauce”. Ten zdrapany napis nabra dla mnie nieco symbolicznego znaczenia - odzwierciedla kopoty, z jakimi borykaj si obecnie regionalne stowarzyszenia naukowe. Gdybym uy tego okrelenia w stosunku do towarzystwa w Toruniu w obecnoci profesora Woszczyka, zareagowaby on - nie bez racji - sowami, e cho towarzystwo mieci si w Toruniu, to z pewnoci jest nie tylko stowarzyszeniem regionalnym. Badania naukowe i publikacje zwizane z regionem pomorskim, firmowane przez TNT, maj bowiem znaczenie uniwersalne.