) |
| Uniwersytet Wileski |
Postp naukowy i dydaktyczny wymaga krytycznego przegldu systemu szkolnictwa wyszego, istniejcego w nim stanu rzeczy i poszukiwa nowych, lepszych rozwiza. Praktyka pokazuje jednak, e owe lepsze rozwizania s czsto tylko pozornie lepsze, e mamy do czynienia jedynie z komplikowaniem rzeczywistoci.
Ostatnio mona odnotowa w tygodnikach politycznych, w prasie codziennej, a take w „Forum Akademickim”, ubolewania nad zym stanem nauki i szkolnictwa wyszego w Polsce. Zo upatruje si w niedofinansowaniu, w niedostatecznym nakreleniu praw i obowizkw kadry naukowo-dydaktycznej, w wieloetatowoci, w nadmiernym przecieniu zwizanym z masowoci ksztacenia. S te tacy, ktrzy korzenie za widz w nadmiernej autonomii, w braku ingerencji pastwa czy stosownego resortu, rnych powoanych przez pastwo komisji, komitetw i rad. Jeszcze inni krytykuj z kolei nadmiern ingerencj owych gremiw, bdcych czsto tworami mao kompetentnymi, a nawet politycznie czy ukadowo skorumpowanymi.
Czsto te do przyszych rozwiza przejmujemy obce wzorce. Szczeglny, czsto bezkrytyczny zachwyt budz w nas wzorce amerykaskie. Z nich to wyjmujemy rne „rodzynki”, szczytowe osignicia, sdzc, e cae szkolnictwo amerykaskie jest wspaniae, a nasze byle jakie. Ciekawi tylko to, e liczni w Polsce wyksztaceni fachowcy dobrze od lat sprawdzaj si w Stanach Zjednoczonych. Ceni si tam naszych naukowcw, lekarzy, inynierw. W XIX wieku, do rewolucji, czoowe miejsce nauki rosyjskiej w wiecie byo niepodwaalne. Ilu to obcych uczonych osiedlao si i wykadao na przykad w Petersburgu. W XX wieku podobnie czyniy i czyni Stany Zjednoczone. Nauka polska jest biedna, nie moe powiela na szerok skal owych wzorw, a wszelkie wspaniaoci ulepszajce musi wprowadza z rozwag, by nie przyjy one postaci zwykego kiczu. W owym przenoszeniu obcych wzorcw celowalimy po II wojnie w zakresie biologii (ysenkizm - eliminujcy z uniwersytetw psychologi, socjologi, genetyk). Obecnie nam to nie grozi, ale czsto zapdzamy si w naladownictwie zbyt daleko.
Przy okazji wydaje si nam, e naprawianie zej rzeczywistoci jest czym nowym. Natomiast dyskusja na podobne tematy ma dug tradycj. Zapominamy czsto o tym, e wiele nauk opiera si na siganiu wstecz. Jako antropolog wiem, e wane s nie tylko ostatnie wyniki bada, w badaniach antropogenezy, problemw etnogenezy i ontogenezy licz si rda i dane archiwalne. One to midzy innymi mwi o tym, jak dalece czowiek zmienia si w XX wieku. Historia zmaga o polsk nauk i szkolnictwo wysze moe i powinna wnie nieco argumentw do toczcych si na ten temat dyskusji.
W odrodzonej po I wojnie wiatowej Polsce nauka i szkolnictwo wysze byy bardzo sabe. Nike wiano wnis zabr pruski, nieco bardziej znaczce - Warszawa, Wilno - zabr rosyjski, a najistotniejsze zabr austriacki - Krakw i Lww byy ju liczcymi si centrami akademickimi. Jzef Dietl w wykadzie inaugurujcym z 1861 roku stwierdza, e samowadztwo absolutnego pastwa owadno uniwersytety, zmieniajc je w instytucje rzdowe pozbawione autonomii. Mwi: „Ksztaci si w nich nie tyle ludzi wiatych, ile miernych”. A jednak w tej nowej Polsce szkolnictwo wysze odrodzio si szybko, powstaway liczce si w wiecie szkoy naukowe, centra uniwersyteckie i badawcze.
W organizacji nauki polskiej wielce zasuy si profesor Adam Wrzosek, patolog, historyk medycyny, antropolog. Przyczyni si on midzy innymi do wskrzeszenia Uniwersytetu Wileskiego, zorganizowania Wydziau Lekarskiego Uniwersytetu Poznaskiego i - w czasie II wojny i okupacji - Tajnego Uniwersytetu Ziem Zachodnich. Zdaniem poznaskiego internisty profesora Jana Hasika, „jedna z najlepszych polskich ustaw o szkoach akademickich XX wieku to rwnie dzieo Wrzoska”. Wpyna ona na szybki wzrost poziomu naukowego polskich uczelni, na rozwj rodzimej twrczoci naukowej i kultury narodowej. Ju w 1919 roku wyda on w Poznaniu Myli o reformie studiw lekarskich, w 1922 pisa O obowizkach profesorw uniwersyteckich, a w 1928, w dziesiciolecie Polski Odrodzonej, wyda ksik Szkolnictwo wysze - Uniwersytety.
Wrzosek uwaa, e uniwersytety nie mog by instytucjami oderwanymi od ycia, e musz suy potrzebom narodu. Motorem postpu nauki jest wolno akademicka, ktra nie moe jednak prowadzi do warcholstwa. Cytujc myli Wadysawa Biegaskiego, pisa: Ksztacenie myli bez ksztacenia uczu czyni czowieka jednostronnie spaczonym. Profesor winien by jednoczenie uczonym, nauczycielem i wychowawc.
Wrzosek by przeciwnikiem dodatkowej staej pracy profesorw, zwaszcza prywatnej praktyki profesorw medycyny. By zwolennikiem szybkiego awansu naukowego (habilitacja do okoo 33. roku ycia). Habilitacja winna wynika z pracy opartej na gruntownych badaniach wasnych, w ktrej przejawia si oryginalno i indywidualno autora. Ocena dorobku habilitanta powinna si opiera nie na liczbie, lecz jakoci prac. Profesorowie winni mie trzy-cztery godziny wykadw tygodniowo, a zasueni zwyczajni - nawet dwie. Ich zarobki powinny wystarcza do ycia na odpowiednim poziomie, by mogli si odda cakowicie pracy naukowej i nauczycielskiej. Postulowa wybory na stanowiska kierownicze poczwszy od kierownikw katedr, kadencyjno funkcji, okresowe oceny pracy rwnie profesorw.
Po przewrocie majowym nowa ustawa ministra Jdrzejewicza ograniczya autonomi uczelni. Szykany dotkny profesorw o orientacji narodowo-demokratycznej i lewicowej, czego przykadem w Poznaniu byli Jaxa-Bykowski, Stojanowski czy Paczoski. Sytuacj t obrazuje tekst Senat Baczno!
„Cyrulik Warszawski” tak sobie wyobraa „majora Jdrzejewicza”, ministra WRiOP, i jego inauguracyjne przemwienie do profesorw w dniu wejcia w ycie nowej ustawy akademickiej:
Senat zbirka! Baczno! Zwrot!
Szeregami stan w lot!
Odlicz! Padnij! Powsta! wicz!
le-Kutrzeba, sabo-Nitsch!!
Brckner - nie tak. Czerny zuch!
Kostanecki - schowa brzuch!
H? - Zdziechowski szepce co?
Do raportu pan si zgo!
Co? - Estreicher gada te?
Czy pan i do paki chcesz?
Plutonowy! ywo no,
Odkomenderowa go!
Baczno! Naprzd! W lewo zwrot!
Zmieni nog, panie Kot.
Lewa, prawa, lewa, stj!
wietnie, wietnie. Waku mj!
Kleiner mi przynosi wstyd:
Znowu tyek wypi zbyt!
Wojna i okupacja hitlerowska byy pogromem nauki i naukowcw, a poniesione straty odrabiano po wojnie z wielkim trudem. Ideologizacja nauki i ksztacenia, dopyw kadr czsto przypadkowych zaciyy na caym okresie PRL. Po 1957 nastpio pewne odrodzenie niezalenej myli naukowej, ale wydarzenia 1968 roku doprowadziy do emigracji licznych twrcw nauki i kultury pochodzenia ydowskiego. Przemiany z pocztkw lat 80. to zerwanie z odgrnym sterowaniem uczelniami na rzecz ich penej autonomii. Ten czas licznych dyskusji, zerwanie z jedynie susznym obrazem wiata, wprowadzenie pluralizmu przerwa jednak stan wojenny. W jego wyniku wyjechaa z Polski znaczna cz modych zdolnych pracownikw nauki. Powstanie w 1989 roku Trzeciej RP nie przywrcio jednak peni demokracji i autonomii rodowisk naukowych. Rne instytucje kontrolne nie podniosy poziomu nauki i dydaktyki, nie uatwiay awansu naukowego, sformalizoway skorumpowane czsto struktury, co odstraszyo znaczn cz zdolnej modziey od powicenia si karierze naukowej.
Sdz, e wszyscy ci, ktrzy tocz dzi dyskusj wok tych problemw, winni pozna dorobek tej myli, ktra rodzia si tak niedawno w okresie solidarnociowej odnowy. Dla mnie wzorem by profesor Janusz Zikowski, znakomity rektor Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Wtedy wanie, przez krtki czas jego rektorstwa, mona byo si przekona, jakie walory prezentowaa autonomia akademicka oparta na demokratycznym sposobie zarzdzania. Ten znakomity poznaski socjolog, pniej szef Kancelarii Prezydenta RP, napisa w ksice To by serdeczny przymus (1997) interesujce opracowania O idei Uniwersytetu oraz Uniwersytet jako zwizek czowieczestwa z prawd. Lektura tych opracowa, tak jak wczeniejszych Wrzoska, moe sprowadzi dyskutantw na tor wiodcy ku coraz lepszej organizacji szkolnictwa wyszego i nauki w Polsce, na tor uwzgldniajcy nasz polski niemay dorobek.
Prof. dr hab. Andrzej Malinowski, antropolog, pracownik Katedry Wychowania Fizycznego na Wydziale Nauk Pedagogicznych i Spoecznych Uniwersytetu Zielonogrskiego, pracuje take w UAM i U.