)
Nauczanie, w szczeglnoci studentw, nieodcznie zwizane jest ze sprawdzaniem uzyskanej wiedzy. Forma kolokwium czy egzaminu zaley w duej mierze od dziedziny wiedzy, ktrej dotyczy, a dokadniej od tego, czym poddawany prbie student ma si przede wszystkim wykaza: pamiciowym opanowaniem jakich szczegowych danych, umiejtnoci rozwizywania problemw, czy te znajomoci i rozumieniem teorii oraz umiejtnoci ich zastosowania do konkretnych zagadnie.
W naukach cisych - jak fizyka, ktr bd mia na uwadze w dalszym cigu - chodzi gwnie o to ostatnie: umiejtno widzenia zjawisk zachodzcych w wiecie materialnym przez pryzmat adekwatnych poj teoretycznych, co umoliwia jakociowe i ilociowe analizowanie tych zjawisk. W tym te, jak ju w tym miejscu pisaem, upatruj istoty nauczania fizyki. Naturalne wydaje si zatem stosowanie trzech tradycyjnych form zaj: wykadu, wicze rachunkowych i wicze laboratoryjnych.
Celem wykadu jest przedstawienie teoretycznego opisu obiektw i zjawisk fizycznych. Nacisk pooony jest zatem na abstrahowanie najwaniejszych elementw rzeczywistoci, przedstawienie ich w postaci poj formalnych i konstrukcj modelu teoretycznego, odzwierciedlajcego okrelone cechy i zachowanie rozpatrywanej klasy ukadw. wiczenia rachunkowe, polegajce na rozwizywaniu zada, to „poligon”, na ktrym oglne sformuowania teoretyczne s stosowane do konkretnych sytuacji, przedstawionych najczciej w formie „spreparowanej”, czyli w postaci problemu z wyabstrahowanymi cechami, do ktrych naley zastosowa odpowiednie prawa i zalenoci teoretyczne pozwalajce otrzyma rozwizanie. Z kolei w trakcie wicze laboratoryjnych studenci maj okazj „dotkn” fizycznej materii, cilej - analizowa j za pomoc przyrzdw pomiarowych i zastosowa bd sprawdzi definicje, prawa i zasady fizyczne.
Zaliczenie caego kursu fizyki polega na zaliczeniu obydwu rodzajw wicze oraz zdaniu egzaminu. W tym wszystkim chodzi o sprawdzanie iloci i jakoci nabytej wiedzy, jej zrozumienia i umiejtnoci stosowania. Jednym z takich sprawdzianw jest umiejtno rozwizywania konkretnych problemw, na przykad w postaci zada bdcych przedmiotem wicze rachunkowych. O powodzeniu w tej mierze decyduj jednak rwnie dodatkowe czynniki, na przykad umiejtno posugiwania si elementarn matematyk. Do zaliczenia wicze laboratoryjnych konieczne jest wykazanie si znajomoci zagadnie teoretycznych dotyczcych poszczeglnych wicze oraz wykonanie pomiarw bd eksperymentu i opracowanie otrzymanych wynikw. Sprawdzian teoretyczny ma przy tym zwykle charakter wyrywkowy.
Egzamin powinien sprawdza cao wiedzy studenta z wymaganego zakresu tematycznego. Mona wyrni par rnych szk, jeli chodzi o metodyczn stron egzaminowania z fizyki. Jedni preferuj odpytywanie z definicji, zasad i twierdze bdcych wnioskami teoretycznymi, a take oglne opisywanie modeli ukadw czy zjawisk w celu zilustrowania bd dookrelenia poj i praw, przyjmujcych czsto posta formu matematycznych. Pytania maj wtedy zwykle posta hase tematycznych, a egzaminowani staraj si napisa wszystko, co wiedz o danym zagadnieniu. Jest to zatem egzamin typu otwartego, a powodzenie na nim moe zapewni pamiciowe opanowanie odpowiednich fragmentw podrcznika, nawet bez gbszego zrozumienia treci.
W ramach innej metody egzaminowania studenci musz si wykaza przede wszystkim umiejtnoci zastosowania poznanych poj i praw do rozwizywania konkretnych problemw, na przykad poprzez analiz zachowania okrelonych ukadw fizycznych czy zachodzenia zjawisk. Problemy do rozwizania maj tu zazwyczaj charakter nieco oglniejszy ni zadania rachunkowe. Czsto nie wymagaj intensywnego liczenia, a raczej zastosowania ze zrozumieniem okrelonych poj i twierdze do rozpatrywanej sytuacji i wycignicia bardziej jakociowych ni ilociowych wnioskw. Ten rodzaj egzaminu rzadko udaje si zda na podstawie samego tylko „wykucia” treci podrcznikw, cho ich znajomo jest podstaw powodzenia. Potrzebne jest jednak rwnie zrozumienie i umiejtno zastosowania poj i praw w konkretnej sytuacji. Niewtpliwie jest to mniej przez studentw lubiany rodzaj egzaminu, bo oceniany jako trudniejszy. Stosowane s te podejcia porednie, mieszane, w ktrych cz pyta ma charakter „pamiciowy”, a cz „zadaniowy”, z rnie rozoonymi proporcjami.
Od strony technicznej egzamin moe mie form „klasyczn” - cakowicie otwart - swobodnej wypowiedzi ustnej lub pisemnego „wypracowania” na zadane tematy. Egzaminowani, prcz wiedzy, musz si wykaza rwnie umiejtnoci samodzielnego formuowania sensownych wypowiedzi w jzyku specyficznym dla danej dziedziny, co w przypadku fizyki oznacza midzy innymi poprawne posugiwanie si pojciami i formuami matematycznymi. Z kolei ocena tych wypowiedzi wymaga od egzaminatora sporego wysiku. Musi on bowiem oddzieli „ziarno” od „plew”, stwierdzi, w jakim stopniu „delikwent” zna dane zagadnienie i je rozumie. Zwykle, zwaszcza w przypadku „wypracowa”, s to czynnoci bardzo czaso- i pracochonne, cho czasem mona si niele ubawi „humorem zeszytw”.
Drug skrajno stanowi testy z wyborem jednej poprawnej odpowiedzi. Do kadego pytania egzaminowany dostaje gotowe odpowiedzi i musi jedynie rozpozna t waciw. Dobrze przygotowany test tego rodzaju pozwala oceni stopie opanowania wiedzy i umiejtnoci jej zastosowania. Niewtpliw zalet tej formy egzaminowania jest szybko uzyskiwania wynikw, jako e sprawdzanie mona atwo zautomatyzowa, korzystajc na przykad z komputerw. Nie jest to bez znaczenia, gdy w krtkim czasie trzeba przeegzaminowa 200-300 osb. Wszelako, zgodnie z „zasad zachowania trudnoci”, wiele czasu i wysiku pochania przygotowanie testu. Dobry test winien bowiem by jednoznacznie i jasno sformuowany oraz wymaga rzetelnej wiedzy, a nie tylko elementarnej zdolnoci kojarzenia bd pamitania paru sformuowa i wzorw, jak to bywa w telewizyjnych teleturniejach. Zarazem, zdajc testy wyboru, egzaminowany nie musi si wykazywa umiejtnoci samodzielnego formuowania wypowiedzi.
Oczywicie, pomidzy tymi skrajnociami w dziedzinie „technologii egzaminacyjnej” istnieje cae spektrum form porednich. Mona na przykad czy pytania typu otwartego z testowymi lub stosowa testy o rnej liczbie poprawnych odpowiedzi na poszczeglne pytania. Wybr konkretnej formy zaley midzy innymi od zalece i przepisw, przyzwyczaje i preferencji egzaminatora czy uzgodnie midzy nim a studentami. Niemniej, decydujc si na okrelony sposb egzaminowania, naley mie na wzgldzie przede wszystkim jego cel, jakim jest moliwie wszechstronne i rzetelne, a jednoczenie sprawne i efektywne sprawdzenie nabytej wiedzy.
Egzaminowani inaczej podchodz do sprawdzianw otwartych w typie swobodnej wypowiedzi, a inaczej do testw. Moje obserwacje i rozmowy ze studentami wskazuj, e odmienne jest ich nastawienie psychiczne do obu form egzaminu. Wikszo preferuje form otwart, bo - jak mwi - w swobodnej wypowiedzi na temat oglnie sformuowanego pytania zawsze co da si powiedzie. W ich przekonaniu, majcym zapewne rdo we wczeniejszych dowiadczeniach, zwykle wystarczy pisa lub mwi cokolwiek, aby egzamin zaliczy.
Poszczeglnym technikom egzaminacyjnym odpowiadaj nieco inne sposoby zdobywania wiedzy. Mona to nawet prbowa powiza z rnicami kulturowymi pomidzy spoeczestwami, w ktrych funkcjonuj systemy edukacyjne rnice si preferowanymi formami egzaminowania. Wstpn prb analizy tych korelacji podjli C. Raduta i G. Aubrecht w artykule o wpywie rnic kulturowych na sposb odpowiadania na pytania z dziedziny fizyki (preprint ArXiv.org/phys/0503134). Najpierw przedstawiaj zalety i wady ewaluacji wiedzy za pomoc testw wielokrotnego wyboru i stawiaj hipotezy na temat wpywu tego rodzaju technik ewaluacji na obraz uzyskiwanej przez studentw wiedzy. Nastpnie porwnuj sposb odpowiadania na te same pytania, dotyczce jednego z podstawowych zagadnie fizycznych, przez studentw amerykaskich i rumuskich, wyksztaconych w rnych „kulturach edukacyjnych”: „testowej”, o silnym nastawieniu na rozwizywanie problemw, i „otwartej”, zwracajcej uwag rwnie na zagadnienia teoretyczne.
Na podstawie tego eksperymentu autorzy stwierdzaj, e widoczne rnice w jakoci i stylu odpowiedzi s odbiciem odmiennych tradycji kulturowych i edukacyjnych, w jakich wychowali si studenci. U studentw amerykaskich dopatruj si znacznie wikszego stopnia dyskretyzacji (w sensie niecigoci), „poszufladkowania” wiedzy, co ma mie zwizek z oglniejszymi kulturowymi uwarunkowaniami sposobu mylenia i pojmowania wiata. Odnosz si tu do charakterystycznego dla kultury amerykaskiej nastawienia na efektywno poczyna, co ma midzy innymi przejawia si w powszechnym przekonaniu, i wszelkie problemy daj si rozwiza przez podjcie niewielkiej liczby waciwych decyzji. Takie widzenie wiata i ycia przez pryzmat testw - uproszczonych problemw moliwych do rozwizania dziki skoczonej, dyskretnej bazie wiedzy i sdw - jest, zdaniem autorw, szczeglnie przydatne w wiecie biznesowym, polu aktywnoci ludzkiej wysoko cenionym za oceanem. Jeli jednak celem edukacji ma by ksztacenie oglne, a nie tylko przygotowanie do penienia okrelonej roli spoecznej, naley stosowa odpowiednie do tego celu metody ewaluacji wiedzy.
Autorzy zalecaj midzy innymi, by podczas egzaminw pytania testowe „rwnoway” podobn liczb pyta otwartych oraz stawia pytania nie tylko problemowe, lecz take „teoretyczne”, skaniajce do gbszych przemyle i spojrzenia z szerszej perspektywy.
Niebawem sesja egzaminacyjna. Postanowiem od pocztku da studentom szans swobodnej wypowiedzi, a nie ogranicza si do egzaminowania wycznie za pomoc „czystych” testw. Nie jestem jednak pewien, czy wpynie to na popraw wynikw egzaminu. Przecie niektrzy w totolotka wygrali miliony...
Dr Pawe Misiak jest pracownikiem Akademii Rolniczej we Wrocawiu.