)
Rozwaania o biecych zjawiskach ycia publicznego, przede wszystkim polityce i kulturze, zanurzy w kontekcie staroytnoci, w sferze myli Tertuliana i Arystotelesa, Klemensa Aleksandryjskiego i Platona, w. Pawa i Cycerona? Dlaczego nie? Tym bardziej e polityka i kultura nie s w ksice Dariusza Karowicza rozumiane tak, jak w gazetach codziennych. Nie idzie o biece rozgrywki polityczne, komentowanie wydarze i aktualnych md w kulturze. Autor jest filozofem polityki, nie dziennikarzem czy felietonist. Zjawiska polityczne i kulturowe uzyskuj wic w jego ksice gbi filozoficznego namysu i wanie poszerzenie o wspomniany kontekst staroytny. Ale zaraz! Podtytu brzmi: Szkice z ycia codziennego idei, wic jednak nie tylko o ideach (ktre - jak pisa Weaver - maj konsekwencje), ale i o yciu tu jednak mowa. No tak, to wanie ycie codzienne jest pretekstem do filozoficznych rozwaa, to fakty staj si podstaw interpretacji. Bez nich nie powstaaby ta ksika, w ktrej Karowicz wspomina m.in. rozwaania wielu innych autorw o zaangaowaniu intelektualistw w komunizm, prowadzone bez oparcia si na faktach.
Autora interesuje metapolityka, a wic nasze przekonania, dowiadczenia, wyznawane wartoci, uprzedzenia - to wszystko, co stanowi fundament polityki. Analizujc telewizyjn zabaw w Big Brothera, pyta, czy wanym motywem popularnoci tego programu „nie jest rosncy gd demokracji, gd prawdziwej wsplnoty politycznej, zaspokajany osobliw karykatur”. Tu rozwijaj si rozwaania o zmianie charakteru demokracji w czasach istnienia stabilnej klasy politycznej, pozakonstytucyjnych orodkw wadzy, w czasach manipulowania obrazem wiata przez selekcj i interpretacj informacji.
Karowicz rozwaa dylematy chrzecijanina na wolnym rynku, pisze o przejawach zego smaku w reklamie (rzadko to krytykujemy, przyzwyczajeni do kiczu w telewizji), o obronie pornografii traktowanej jako statua wolnoci (bronicych si przed jej zalewem nazwano talibami), o eutanazji, ktra staa si tematem jego poprzedniej ksiki. Wszystko to prowadzi do nakrelenia obrazu wspczesnego liberalizmu, ktry absolutyzujc wolno (nie bdc przecie wartoci samoistn ani absolutn) zapomina o ludziach, dla ktrych go przecie wymylono. Dyskusja o niedostatkach liberalizmu, o wolnoci od odpowiedzialnoci, zdrowego rozsdku i dobrego smaku, nabraa ostatnio w Polsce tempa i rumiecw. Znakomicie pisali o tym choby Zdzisaw Krasnodbski i Ryszard Legutko. Gos Karowicza - ktry pyta: za co libera moe odda ycie? - okazuje si wany w tej debacie.
W wietle wydarze ostatnich tygodni, jakie nastpiy po mierci Jana Pawa II, szczeglnego charakteru nabieraj eseje Solidarno jako koci, Requiem dla grabarzy i Papie jako krl Polski. O metapolitycznym autorytecie papiea i jego suwerennym gosie, ktry reprezentuje wartoci budujce ad polskiej wsplnoty politycznej, pisze Karowicz w opozycji do obrazu wiata partii politycznych, okrelanych mianem biur rachunkowych, zatrudniajcych zwalczajcych si nawzajem ksigowych i prawnikw. „Jeli w naszej demokracji nie wszystko jest paskie jak st, to w duym stopniu wanie dziki Niemu” - powiada autor.
W tytule ksiki Karowicz przywouje sen cesarza Konstantyna z fresku Piera della Francesca. Anio wskazuje wadcy krzy jako znak zwycistwa. Ta wizja, to symboliczny pocztek epoki chrzecijaskiej. Ksika jest za rozwaaniem na czas sekularyzacji. Koniec snu o walce z krzyem w rku? Ale walka przecie trwa. Budzimy si z innego snu i nie rozumiemy, dlaczego trzymamy w doniach dziwny drewniany przedmiot.
(fig)
Dariusz Karowicz, Koniec snu Konstantyna. Szkice z ycia codziennego idei, orodek myli politycznej, ksigarnia akademicka, Krakw 2004, seria: Biblioteka Myli Politycznej.
)
Natura czy kultura? To pytanie od stuleci zaprzta umysy „wielkich” i „maych” tego wiata. Nic jednak nie wskazuje na to, by wszystko, co mona powiedzie w kwestii wpywu dziedzicznoci i rodowiska na ludzkie zachowania, zostao ju wyartykuowane.
Temat natury ludzkiej podj Steven Pinker, profesor na Wydziale Psychologii Uniwersytetu Harvarda, autor wietnej ksiki Tabula rasa. Jak przyznaje we wstpie, dedykowana jest ona tym wszystkim, ktrzy zastanawiaj si, dlaczego natura ludzka staa si nienaruszalnym tabu i chcieliby si dowiedzie, czy fakty, ktre owo tabu podwaaj, s w rzeczywistoci niebezpieczne, czy tylko niewystarczajco poznane.
Tabula rasa, czyli niezapisana tabliczka, to termin, ktrego autorstwo przypisuje si Johnowi Locke.owi. Krytykowa on teorie idei wrodzonych, goszce, i czowiek rodzi si wyposaony w „matematyczne ideay, wieczne prawdy i pojcie Boga”. Stworzony przez niego empiryzm mia by zarwno teori ludzkiej psychiki, jak i epistemologii. W efekcie powstaa nowa filozofia polityczna, uznawana za zacztek wspczesnej demokracji liberalnej. Teorii czystej tablicy towarzysz nierozerwalnie dwa inne terminy. Pierwszy z nich to wywodzcy si z czasw kolonializmu „szlachetny dzikus” Jeana-Jacquesa Rousseau, drugi, pochodzcy od Kartezjusza, zosta pniej przez Gilberta Ryle.a nazwany „dogmatem o duchu w maszynie”.
Pinker nie uwaa, by rozwaania filozofw byy bahe czy bezprzedmiotowe. Jego zdaniem, teoria czystej tablicy oraz towarzyszce jej doktryny przenikaj tradycyjne przekonania naszej cywilizacji i niejednokrotnie wypyway na powierzchni w do nieoczekiwanych miejscach. Przywouje tu zarwno Mao Tse-tunga, ktry, uzasadniajc swoj radykaln inynieri spoeczn, twierdzi, i najpikniejsze wiersze powstaj na niezapisanych stronach, jak i Walta Disneya, ktry uwaa, i umys dziecka jest jak niezapisana ksika. W pierwszych latach ycia wiele zostanie napisane na jej kartach. Jako tej literatury bdzie wywieraa ogromny wpyw na cae dalsze ycie dziecka.
Ksika Pinkera jest przepiknym dowodem na to, jak silnie bahe z pozoru idee filozofw owiecenia tkwi w wiadomoci wspczesnych ludzi. S w niej take najnowsze dokonania naukowe, przeczce ich zasadnoci. Autor omawia wszystkie znaczce teorie tyczce natury ludzkiej, zagbiajc si w najrozmaitsze rejony nauki. Wsplne mianowniki pomidzy duchem a materi znajduje m.in. we wspczesnej neuropsychologii, genetyce behawioralnej czy psychologii ewolucyjnej. W jednej z czci ksiki przyglda si „naturze ludzkiej z ludzk twarz”, analizujc lk przed nierwnoci, niedoskonaoci, determinizmem czy nihilizmem. Siga te po „gorce tematy”, takie jak: polityka, przemoc, pe, dzieci, sztuka i nauki humanistyczne. Nasze opinie w tych kwestiach najbardziej bowiem pomagaj nam okreli, jakimi ludmi jestemy we wasnych oczach, a jakimi chcielibymy by.
W aneksie ksiki, autor zamieszcza List ludzkich uniwersaliw, autorstwa Donalda E. Browna, ktra powstaa w 1989 r. Zawiera ona „powierzchowne” uniwersalia zwizane z zachowaniami oraz jzykiem mwionym i pisanym, ktre zostay zaobserwowane i opisane przez etnografw.
(ami)
Steven Pinker, Tabula rasa. Spory o natur ludzk, tum. Agnieszka Nowak, Gdaskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdask 2005.
)
Jest to zbir esejw, ktry dotyczy kwestii wasnoci i jej relacji wzgldem pastwa na przeomie dziejw, a take jest prb analizy sytuacji ekonomiczno-prawnej Polski w roku 2003.
Dorobek filozofii staroytnej wskazywa, e nie jest moliwe samo posiadanie rzeczy bez wolnoci. Wasno, a zwaszcza ziemia i niewolnicy, suya staroytnym do korzystania z obywatelskiej wolnoci, przejawiajcej si w udziale w yciu publicznym. Mimo doskonaego rozumienia funkcji pienidza, nie akceptowali gromadzenia pienidzy. Zwrcili uwag, e trac one wwczas znaczenie rodka patniczego, sucego do zaspokajania potrzeb zgodnych z natur, a staj si celem samym w sobie. Wasno przestaje wwczas suy wolnoci czowieka, lecz podporzdkowuje j sobie.
Teorie Hume.a i Smitha, przetworzone w austriackiej szkole ekonomii Hayeka, zaowocoway pogbion analiz zjawiska wolnoci czowieka w jego relacji do wasnoci. Nawizujc do Locke.a i Hume.a wskaza Hayek na wasno jako uprawnienie. Wasno staje si czynnikiem umoliwiajcym rozwj zarwno pierwotnych spoecznoci, jak i naszej cywilizacji, jeli chroniona jest prawem. Prawo, wolno i wasno tworz nierozdzieln trjc. Szereg czynnikw, wrd ktrych najistotniejszymi dla wolnoci i wasnoci s: ludzka inteligencja wraz z jej moliwociami przystosowawczymi oraz determinacja ycia, tworz zoony ukad relacji ekonomicznych i spoecznych, w ktrym wasno naley precyzyjnie okreli i chroni przed zakusami pastwa. Wasno staje si podstawowym czynnikiem nadajcym jednostce charakter istoty spoecznej i moralnej. Samorealizacja jednostki, nierozerwalnie u Hayeka zwizana ze wsplnot rodzinn i szerszym otoczeniem spoecznym, dokonuje si dziki dysponowaniu wasnoci respektujc reguy sprawiedliwoci osigania zysku i dobrobytu, realizacji obowizkw moralnych i wyznaczonych przez wymogi ycia rodzinnego oraz wsplnotowego.
W drugiej czci ksiki jest mowa o korupcji, demokracji i jej pojmowaniu przez spoeczestwo, kwestii postaw rodzimej przedsibiorczoci - tak ywej przed wojn, i tak skutecznie wykorzenionej z ycia spoecznego w czasach PRL. Wrd odnoszcych si do III RP opisw nowej jakoci funkcjonowania pastwa zwrcono uwag na bd politycznej mistyfikacji, polegajcej na tym, i kada ekipa rzdzca zaczynaa kadencj od wykazywania niepowodze poprzednikw. Absolutyzowanie bdw przeciwnika dawao moliwo zawaszczania pniejszego sukcesu. Retoryka ta wskazuje, e stanem wyjciowym III RP by jaki Zoty Wiek, rok 1989.
Zafaszowany obraz kondycji pastwa polskiego, powstajcy w wiadomoci Polakw, uniemoliwia zdefiniowanie celu wstpienia Polski do UE. Nie ma w ten sposb miejsca na rzeczow dyskusj, bo historia ostatnich kilkunastu lat oparta jest na micie nieustannego rozpadu i degradacji. Zatarciu ulega pojcie dobra wsplnego czy interesu narodowego. Jedyn szans na przekonanie spoeczestwa do integracji z UE jest rozbudzanie partykularnych egoizmw. W zwizku z tym integracja zostaje spartykularyzowana i upartyjniona, a do gosu dochodz mity i one zaczynaj ksztatowa nasz wiadomo.
Autorzy apeluj o rzetelne prby ujmowania polskiej rzeczywistoci, zwracajc si szczeglnie do intelektualistw, ktrzy, cho czuj si szczeglnie wyalienowani, maj najwiksze szanse, by przywrci realno naszego ycia spoeczno-politycznego.
Bogdan Bernat
Kapitalizm po polsku. Pastwo - prawo . gospodarka, pod red. Michaa Szudrzyskiego, orodek myli politycznej, Krakw 2003, seria: Studia i Analizy.
)
Mimo powszechnoci i niezaprzeczalnoci mierci, bya ona na przestrzeni dziejw rnie postrzegana. Miao to bez wtpienia zwizek z wierzeniami czy nurtami filozoficznymi. Ale dopiero redniowiecze zaczo przywizywa wag do samego procesu umierania. Wczeniej nie byo to wane, liczyo si tylko to, co nas czekao lub to, czego nie byo po mierci naszego ciaa. Epikur twierdzi wszak: mier nie jest dla nas niczym, bo gdy my istniejemy, mier jest nieobecna, a gdy mier si pojawi, wtedy nas ju nie ma. W myl tej zasady Sokrates mg wypi trucizn, aby pozna tym samym ju wszystko, czego czowiek dowiadczy moe. Dla chrzecijanina mier jest tylko pocztkiem wiecznego bytowania w Bogu, dlatego, cho te jest pocztkiem prawdy, jest te godzin podjcia decyzji ostatecznej, okrelenia si po stronie za lub dobra. Albowiem to wanie w chwili mierci „przeywamy si” na nowo i wybieramy to, co istotne. Autor uwaa jednak, e wspczesna cywilizacja odbiera umierajcemu refleksj i nie przygotowuje do niej yjcych, czynic mier widowiskiem.
mier jest faktem nieuchronnym, twierdzi Zuccaro, i nie naley jej ani przyspiesza przez eutanazj, ani unika przez uporczywe podtrzymywanie ycia. Badacz twierdzi, e oba te czyny zaprzeczaj Boemu planowi. Wniosek ten jest jednak nie tylko nielogiczny, ale i, moim zdaniem, zbyt daleko posunity. Autor przyznaje Bogu wszechmoc, ale odmawia mu wszechwiedzy. Zarwno bowiem eutanazja, jak i przeduanie ycia musz by dla kadej wierzcej osoby czci planu Boego. Z biologicznego punktu widzenia badacz ma racj, ale przeczy tym samym wasnej wierze w istnienie czego poza wiatem zmysowym.
Bardzo ciekawy jest natomiast rozdzia Ontologia mierci i umierania. Poruszono w nim problem staroci, ktra ma przygotowywa do rozstania si ze wiatem. Zuccaro cytuje tu woskiego teologa Morina, ktry twierdzi: Awangard mierci jest staro i dlatego poznanie staroci, to poznanie mierci. Porwnuje ycie do klepsydry, w ktrej grnym zbiorniku jest nadzieja na to, co moe jeszcze by. Wraz z upywaniem ycia, zastpuj j wspomnienia tego, co byo (co nie znaczy, e ycie jest puste, jak grny zbiorniczek - jest tylko po prostu dokonane). Nie wszyscy starcy pragn jednak mierci. Nie ley to bowiem w ludzkiej naturze, ktra pragnie cigle nowych dowiadcze. Czowiek bowiem nie „moe umrze”, czyli odej, gdy si yciem nasyci, ale „umrze musi”, cho nie speni si do koca. Staro jest dla czowieka ostateczn prb.
Najlepszy rozdzia to jednak Teologia mierci i umierania. Odniesienie do mierci Chrystusa powinno da przykad kademu chrzecijaninowi, jak spojrze na ycie w tym ostatnim momencie. Nie moemy bowiem okreli momentu mierci, ale wobec jej nieuniknionoci przygotowa si na ten moment. Take rozwaanie o niemiertelnoci ludzkiej duszy to niewtpliwe zalety tego rozdziau.
Ksika jest jedn z serii zajmujcej si przyblianiem teologii ludziom, ktrzy nie s teologami. Z pewnoci teologia umierania nie jest najatwiejsz czci tej dziedziny wiedzy, ale autor radzi sobie dziki do lekkiemu stylowi. Nie mona powiedzie, by ta ksika co wyjaniaa, bo Zuccaro ucieka od najwaniejszych rozstrzygni lub posuwa si w nich za daleko. Ale moe taki by jego cel? Przecie nawet najlepszy teolog czy osoba najgbiej wierzca nie mog powiedzie, jak si umiera lub co czeka nas w dolinie cieni.
Anna Matraszek
Cataldo Zuccaro, Teologia mierci, tum. Krzysztof Stopa, Wydawnictwo WAM, Krakw 2004, seria: Myl Teologiczna.
)
Aleksander by niewtpliwie jedn z wyjtkowych jednostek, ale mimo wszystko warto zastanowi si, czy by on take wielki, o „Wielkim” nie wspominajc. Cartledge naley do tych badaczy, ktrzy wierz, e Aleksander musia by kim wicej ni tylko zdobywc. Nie wyklucza te, e zasuguje on w peni na przydomek „Wielki” dziki swoim talentom i osigniciom jako dowdca na polu bitwy. Zdaniem autora, wszelka dyskredytacja wielkoci Aleksandra bierze si std, e owych osigni i talentw nie umieszcza si zazwyczaj w kontekcie jego umiejtnoci dyplomatycznych oraz zarzdzania ludmi poza polem bitwy. Te za czynniki, przynajmniej wedug Cartledge.a, s decydujce, by waciwie doceni wielko tego czowieka. No wanie, ale czy na pewno czowieka?
Cartledge szczegln wag przywizuje do tego, w jaki sposb Aleksander postrzega samego siebie. Niezaprzeczalnie pragn, by ludzie uznawali go za kogo wicej ni zwykego miertelnika. Kreowa si na nadczowieka, wrcz istot bosk, czsto mwi o sobie jako o bezporednim potomku Boga. Mia wrodzon „sabo” do mylenia, e jest w stanie zrobi wszystko, nawet jeli miaoby to by ojcobjstwo. Nigdy mu tego nie udowodniono, ale sam fakt jego rozwaania oddaje sposb ycia elit spoeczestwa macedoskiego.
Mimo to Aleksander mia w sobie co, co powodowao u ludzi wyjtkowe oddanie. Nie bez znaczenia byo to, e zazwyczaj znajdowa si w centrum wydarze. Prawdopodobnie otrzyma wicej ran ni ktrykolwiek z jego onierzy. Cartledge przywouje w swojej ksice m.in. histori przeprawy wojsk Aleksandra przez pustyni Gedrozji, kiedy to wszystkich, wcznie z wodzem, drczyo pragnienie, wielu wwczas zmaro. W kocu grupa onierzy wykopaa odrobin wody i ostronie, w hemie, przyniosa Aleksandrowi do wypicia. Jednak ten wyla wszystko na palcy piasek, aby pokaza swoim onierzom, e jego ycie nie jest bardziej wartociowe ni ich. Takie zaangaowanie oraz dzielenie niebezpieczestw, na ktre byli naraeni szeregowi onierze, to doskonae rodki podtrzymania wysokiego morale, ale nie tylko.
Bitwa oferowaa Aleksandrowi dreszczyk emocji, ktrego inni mczyni szukali mniej burzliwie, np. w przygodach seksualnych. Na Aleksandrze seks nie robi specjalnego wraenia, przynajmniej nie z kobietami, chocia nie ma dowodw, by potwierdzi ulubion plotk, e Aleksander by homoseksualist czy impotentem. Podobno powiedzia, e tylko dwie rzeczy, seks i sen, uzmysawiaj mu jego mierteln natur.
Aleksander by wielkim dowdc, ale tak samo wielkim zabjc niewinnych ludzi. Cartledge pisze, jak jego bohater zwyk dawa upust swym frustracjom w krwawych rajdach po lokalnych wsiach i miasteczkach. Aleksander ustanowi co, co zostao nazwane przez wielu badaczy rzdami terroru. Ksika Cartledge.a zwraca uwag na wizerunek, czy raczej wizerunki Aleksandra i obfit mityczno-historyczn tradycj, ale bardziej w sensie zasygnalizowania jakiego wtku ni wnikliwej analizy. Nie mona si raczej spodziewa, e zaintryguje ona naukowcw, bardziej ju zwykego czytelnika. Czekam jednak na ksik, w ktrej „wielko” Aleksandra zostaaby podwaona, a Aleksander, jako posta historyczna, oddzielony od mitycznego, nawet kosztem legendy. Cartledge za nie moe si zdecydowa, czy Aleksander jest bezwzgldnym pragmatyst, czy te romantycznym entuzjast.
Magorzata Paweczyk
Paul Cartledge, Aleksander Wielki, tum. Anna Klinghofer, Wydawnictwo bellona, Warszawa 2005.
)
Dydaktyka akademicka to dziedzina zaniedbana. Wykadowcw nie przygotowuje si do uczenia, brak przydatnych ksiek metodycznych, w uczelniach nie dyskutuje si o dydaktyce, o rozwizywaniu konkretnych problemw, nie organizuje si konferencji na ten temat, nie pomaga si modym wykadowcom, nie produkuje i nie uywa pomocy naukowych. Zajcia przewanie prowadzone s tradycyjnie, czsto nieciekawie, wiczenia zwykle nie rni si niczym od wykadu, seminaria i konwersatoria usypiaj lub przyprawiaj o bl zbw. Podawanie materiau przewaa nad dyskusjami, warsztatami, zajciami interaktywnymi. Nauczyciele akademiccy nie potrafi efektywnie zadawa pyta, podsumowywa dyskusji, na wiczeniach nie prowadz pracy w zespoach, nie wiedz, co robi, gdy maj do czynienia z grup nieaktywn. Nie wszyscy? Na szczcie!
Czy widzia kto liceum, w ktrym ucz nieprzygotowani pedagogicznie nauczyciele? Czy w szkoach rednich istniej przedmioty pozbawione literatury metodycznej? Czy znamy szkoy podstawowe i rednie bez szaf wypenionych pomocami naukowymi? Tymczasem szkoa wysza tak wanie wyglda, przy czym panuje przekonanie, e wybitnych uczonych nikt nie bdzie uczy, jak wykada, jak prowadzi konwersatoria i seminaria.
Kady wykadowca, ktry powanie traktuje zajcia, musi na wasn rk odkrywa Ameryk, przygotowywa sobie pomoce, metod prb i bdw, po omacku poszukiwa metod przekazywania wiedzy, nawizywania wsppracy z grup, sprawdzania umiejtnoci studentw. Powinien by si tego wszystkiego nauczy na odpowiednich kursach, ale widocznie nasze uczelnie sta na wykadowcw-amatorw. Skazani wic jestemy na siebie, na powielanie metod naszych mistrzw i ich bdw.
Dwie sympatyczne autorki postanowiy przekaza modym nauczycielom akademickim swoje dowiadczenia, rady, pomysy i wskazwki dydaktyczne. Tak powstaa ta ksika, stworzona w podwjnej optyce: profesora i asystenta. Ksika napisana tak ostronie, jak to si robi w naszym rodowisku, eby nikogo nie urazi. Daleko jej do ostroci sformuowa z pocztku tej recenzji. Mimo to, wiele si mona z niej nauczy o kontaktach ze studentami, zasadach wsppracy, kontraktach, panowaniu nad czasem, nad sob i grup, o granicach midzy tym, co zawodowe i tym, co prywatne. Pojawiaj si tu problemy zaliczania i egzaminowania, obecnoci na zajciach, przyznawania si do bdw, rozgraniczenia midzy obowizkiem a tym, co nadobowizkowe. Autorki przedstawiaj sposoby „oswajania” i uaktywniania studentw, wykorzystania ich energii, pomysw i zaangaowania, spoytkowania warunkw lokalowych, jakie stwarza uczelnia, omawiaj rodzaje i formy wicze, studiw przypadku i gier w grupach. Pokazuj, jak sucha studentw i jak podsumowywa ich wypowiedzi. Jak si ubiera i jak porusza po sali, jak korzysta ze sprztu pomocniczego, z tablic i kred wcznie.
Obie kochaj dydaktyk, to wida wyranie, a ich zapa udziela si czytelnikowi. By moe bez niego nie powstaaby ta ksika. Pewnym ograniczeniem poradnika moe by to, e obie autorki wykadaj przedmioty z dziedziny ekonomii i zarzdzania. By moe niektrych ich spostrzee i dowiadcze nie da si wykorzysta w politechnice, na filologii czy weterynarii. Ale i tak kady nauczyciel akademicki znajdzie w tej pracy co, czego nie wiedzia, co, z czym chtnie by podyskutowa i co, co zainspiruje go do innego spojrzenia na studentw, swoje zajcia i siebie samego.
(fig)
Monika Kostera, Agnieszka Rosiak, Zajcia dydaktyczne, Gdaskie Wydawnictwo Psychologiczne, Gdask 2005, seria: Pedagogika.