Jak rektorów wybierano

Zacięte bitwy o fotel rektora w polskich uczelniach raczej się nie zdarzają. W wielu o to stanowisko ubiegał się tylko jeden kandydat. Najczęściej był to urzędujący rektor, któremu prawo pozwalało startować na drugą kadencję lub obecny prorektor. I przeważnie ten kandydat wygrywał, co z jednej strony może świadczyć o tym, że dobrze dzieje się w naszych szkołach wyższych, skoro nie chcemy nic zmieniać, z drugiej zaś, może wskazywać, jak trudno cokolwiek zreformować w strukturach uczelni. Nie tak łatwo i w uczelni zmienić grupę trzymającą władzę.

Ludzie współpracujący z urzędującym rektorem, np. w uczelnianej administracji, chcą zachować, rzecz jasna, swe stanowiska. Nic więc dziwnego, że najczęściej będą wspierać swojego szefa w wyborczej walce, bez względu na to, czy dobrze, czy źle dotychczas rządził. Zakładam jednak, że pragnący przedłużyć swoje urzędowanie rektor rzetelnością i profesjonalizmem dotychczasowej pracy zachęca elektorów do głosowania na siebie. A jeśli wcześniej tej rzetelności i profesjonalizmu brakowało, przynajmniej w ostatnich miesiącach trzeba się było nimi wykazać. Można też zachęcać inaczej. Przed wyborami „tłuste lata” przeżywają czasem i studenci, i pracownicy naukowi - znikają problemy z pieniędzmi na sprzęt badawczy, wyposażenie sal czy na dofinansowanie wycieczki członków samorządów studenckich. Zawsze można też coś obiecać na przyszłość.

Chcący przedłużyć swą kadencję rektorzy często nie mają żadnych konkurentów. Kontrkandydatów nie znaleźli ubiegający się o drugą kadencję m.in.: rektor Janusz Janeczek z Uniwersytetu Śląskiego, prof. Wiesław Puś z Uniwersytetu Łódzkiego, prof. Zbigniew Skinder z Akademii Techniczno-Rolniczej w Bydgoszczy, prof. Janusz Rachoń z Politechniki Gdańskiej oraz prof. Janusz Berdowski, rektor Akademii Pedagogicznej im. J. Długosza w Częstochowie. Z konkurencją w walce o rektorskie togi poradzili sobie m.in. urzędujący obecnie rektorzy: prof. Ryszard Borowiecki z Akademii Ekonomicznej w Krakowie, Włodzimierz Bonusiak z Uniwersytetu Rzeszowskiego oraz prof. Jan Krysiński z Politechniki Łódzkiej, który został wybrany na to stanowisko już czwarty raz (był rektorem PŁ w latach 1990-96). Po przerwie na stanowisko rektora Uniwersytetu Opolskiego powróci we wrześniu także prof. Stanisław Nicieja oraz prof. Andrzej Jamiołkowski, który do 1999 roku przez dwie kadencje był rektorem Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, a później pełnił funkcję szefa Państwowej Komisji Akredytacyjnej.

Ale to nie bezwzględna reguła, że dotychczasowi rektorzy wygrywają wybory. W Uniwersytecie Zielonogórskim obecny rektor, choć był jedynym kandydatem, nie zdobył w pierwszej turze wymaganej większości i nie wziął udziału w drugiej. Rektorem został, także startując jako jedyny kandydat, prof. Czesław Osękowski, dziekan Wydziału Humanistycznego. W Uniwersytecie Białostockim z dotychczasowym rektorem wygrał prof. Jerzy Nikitorowicz. Elektorzy Uniwersytetu Gdańskiego mieli problemy z zaakceptowaniem kolejnej kadencji prof. Andrzeja Ceynowy, który zebrał sporo niepochlebnych opinii w związku z nieprawidłowościami w przeprowadzeniu rekrutacji na Wydziale Prawa oraz w związku z niewszczęciem postępowania dyscyplinarnego wobec dziekana M. Płachty, który splagiatował teksty swoich magistrantek. Początkowo startował jako jedyny kandydat, ale zabrakło mu jednego głosu, by utrzymać stanowisko. Kiedy wybory przeprowadzano kolejny raz, rektor Ceynowa doczekał się kontrkandydata - Andrzeja Stępniaka. W końcu prof. Ceynowa uzyskał odpowiednie poparcie, by pozostać rektorem i szansę na odkupienie win.

Szczeble kariery

Z obserwacji wynika, że duże szanse na najwyższe stanowisko w uczelni mają prorektorzy - są już znani, wiadomo, czego można się po nich spodziewać. W tegorocznych wyborach obecny prorektor wygrał m.in. w Politechnice Koszalińskiej, Politechnice Szczecińskiej, Politechnice Warszawskiej i w Uniwersytecie Opolskim. Podobnego rezultatu wyborów spodziewano się w UMCS, ale wyniki były zaskoczeniem i rektorem został fizyk prof. Wiesław Kamiński. Sześć lat wcześniej nieznacznie przegrał z prof. Marianem Harasimiukiem, który rektorem był przez dwie kolejne kadencje. Spodziewano się, że po nim urząd obejmie obecny prorektor do spraw ogólnych, prof. Jan Pomorski. Tak się jednak nie stało.

O wiele łatwiej wspinać się po kolejnych szczeblach niż objąć stanowisko rektora z pozycji zwykłego nauczyciela akademickiego. Po kolejnych szczeblach władzy w Uniwersytecie Warszawskim wspinała się prof. Katarzyna Chałasińska-Macukow: najpierw została pierwszą kobietą dziekanem Wydziału Fizyki, potem prorektorem do spraw finansowych i polityki kadrowej, a w tegorocznych wyborach została pierwszą kobietą rektorem polskiego uniwersytetu.

Ciekawe zjawisko miało miejsce w Politechnice Rzeszowskiej. Obecny rektor uczelni, prof. Tadeusz Markowski, i prorektor ds. ogólnych i współpracy z zagranicą, Andrzej Sobkowiak, prof. PRz., zamienią się miejscami na kolejną kadencję.

Zacięta walka

W wielu przypadkach wyborcy mieli tylko możliwość zadecydować, czy poprzeć kandydata na rektora, czy nie. W niektórych uczelniach nawet nie starano się wyłonić kontrkandydata - i tak wiadomo było kto może wygrać. Ale są uczelnie, w których walka była zaciekła. W Szkole Głównej Handlowej zorganizowano wybory w amerykańskim stylu. Były przemówienia, ulotki i baloniki wyborcze, każdy z pięciu kandydatów miał własny program wyborczy i stronę internetową, na której zachęcał wyborców do głosowania na siebie. Uczelnię obwieszono plakatami i hasłami wyborczymi. Zorganizowano nawet zawody pływackie. Urzędujący rektor prof. Marek Rocki wyzwał chętnych na swoje stanowisko. Do rywalizacji stanęło trzech kandydatów. Wygrał obecny rektor, ale on ma już za sobą dwie kadencje, więc na kolejną z rzędu zostać nie może. Jeden z kandydatów, dotychczasowy prorektor do spraw dydaktycznych i studenckich, wycofał się z wyborów dzień przed głosowaniem, cedując swoje głosy na innego kandydata prof. Tomasza Szapiro. Ten prowadził zdecydowanie w dwu pierwszych turach głosowania, ale ostatecznie wybrany został inny kandydat prof. Adam Budnikowski, który będzie rektorem SGH co najmniej przez następne trzy lata (a może nawet przez cztery, bo przedłużenie kadencji rektorskich zakłada nowa ustawa o szkolnictwie wyższym).

Kogo tu wybrać?

Jednak znalezienie odpowiedniej osoby na to ważne stanowisko nie jest takie proste. Wybory czasem trwają jeden dzień, czasem trzeba wyznaczać nowe terminy. Męczące wybory przeszedł Uniwersytet Wrocławski. Nieoczekiwanie w przeddzień wyborów wycofał się obecny rektor prof. Zdzisław Latajka. Do wyborów zgłosiła się wówczas prorektor prof. Krystyna Gabryjelska i prof. Mariusz Jędrysek. Jednak żaden z kandydatów nie zdobył większości, a w trzech kolejnych głosowaniach przeciwko nim oddawano ponad 60 procent głosów. Ustalono więc termin kolejnych wyborów, w których wzięło udział jeszcze trzech nowych kandydatów. Wśród nich był (kilkakrotnie zmieniający zdanie w sprawie kandydowania) prof. Leszek Pacholski, którego w końcu wybrano na nowego rektora UWr.

Sporo w uczelnianych wyborach namieszała lista Wildsteina. By pozbyć się niewygodnego kandydata wystarczyło wyszukać jego nazwisko w słynnym spisie. Biorąc pod uwagę to, ile wersji listy istnieje i jak łatwo je modyfikować, nie jest to takie trudne. Bywało też, że i niefigurowanie na liście budziło podejrzenia, zwłaszcza w stosunku do osób, o których wiedziano, że taką współpracę prowadziły. Przez podejrzenia związane z listą Wildsteina z wyborów wycofało się co najmniej dwóch rektorów dużych uczelni, którzy mieli spore szanse na kolejną kadencję. Nie wszędzie jednak tak przejmowano się tym domniemanym spisem donosicieli. Mimo że nazwisko identyczne z nazwiskiem Ryszarda Andrzejczaka z Akademii Medycznej we Wrocławiu znalazło się na liście, został on nowym rektorem tej uczelni. Tak jak inni kandydaci na stanowiska kierownicze w AM musiał podpisać deklarację, że nie współpracował z SB - taką decyzję podjął senat uczelni. Podobne projekty lustracji kandydatów na stanowiska uczelniane rozważały i inne polskie szkoły wyższe, na przykład Uniwersytet Jagielloński. W najstarszej polskiej uczelni pomysł ten jednak odrzucono.

Według procedury

Gdy w wyborach rektorskich startują rektorzy lub prorektorzy przeciwko innym kandydatom, często traktuje się je jako wybór między tradycją a nowoczesnością. Zazwyczaj elektorzy spodziewają się, że urzędujący dotąd rektor lub prorektor, gdy wygra wybory, będzie prowadził uczelnię już znaną drogą i nie zaskoczy niespodziewanymi decyzjami i reformami. Kandydaci spoza tego grona to wielokrotnie propozycja drogi nowatorskiej. Na nich stawiają ludzie, którzy uważają, że uczelni potrzebne są zmiany i unowocześnienie. Oczywiście, to duże uproszczenie programów wyborczych, bo nawet największego tradycjonalistę zmieniające się warunki zewnętrzne są w stanie zmusić do zmiany poglądów. A najodważniejszy reformator wielokrotnie oprze swoje działania na tradycji. Spośród 92 polskich państwowych szkół wyższych 45 nie zmieni rektora w kadencji 2005-2008. W pozostałych albo wskutek wygaśnięcia kadencji, albo znalezienia lepszego kandydata, w zbliżającym się roku akademickim nastąpi zmiana władz uczelni (w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim kadencja nowego rektora rozpoczęła się w 2004 roku).

Sposób przeprowadzania wyborów rektorskich określa statut uczelni. W większości polskich szkół wyższych rektorów wybiera kolegium elektorów, czyli przedstawiciele grup zawodowych. Zazwyczaj połowa kolegium to przedstawiciele profesorów i doktorów habilitowanych, około 25 procent to przedstawiciele pozostałych nauczycieli akademickich, około 20 procent kolegium to studenci, a 5 procent to przedstawiciele pracowników, którzy nie są nauczycielami akademickimi.

W kilku uczelniach każdy pracownik i student może zaproponować swojego kandydata. Elektorzy w tajnym głosowaniu wysuwają kandydatury na rektora. Potem są one zatwierdzane, wybiera się tych, którzy mają największe szanse zostać rektorem. Zaproponowane przez kolegium elektorów osoby muszą wyrazić zgodę na wzięcie udziału w wyborach. Często do właściwego wyścigu wyborczego staje tylko jeden-dwóch spośród proponowanych na stanowisko rektora. Następnie elektorzy mogą głosować na wybranego przez siebie kandydata, ale lepiej wspierać tego, który ma największe szanse. To się może opłacić, dlatego w uczelniach tworzą się obozy i grupy, które dogadują się ze sobą na zasadzie: jeśli poprzecie naszego kandydata w wyborach rektorskich, to jak wygramy, prorektorem lub dziekanem zostanie wskazana przez was osoba.

Uczelnie to od wieków ostoja demokracji. Jej mechanizmy nie są jednak tak proste, jakby się na pozór wydawało. Miejmy nadzieję, że większość dokonanych obecnie wyborów, to wybory trafione.

Najnowszy numere-wydanie