)
Pierwsza poowa roku nie rozpieszczaa nas dobr pogod, przyjazn dla czowieka i przyrody. Mao wiata, opady, zmiany cinienia nie wpyway korzystnie na nasze samopoczucie. Roliny te czekay na lepsze czasy z wegetacj. Ale w kocu stao si. ycie bez wzgldu na aur musi toczy si dalej. Trzeba przecie wyda kwiaty, potem owoce i nasiona, by zapewni trwanie gatunku. A poza tym, ubarwi wiat swoj piknoci.
Przekonaem si o tym zwiedzajc krnickie Arboretum, ktre od 1952 roku jest czci Instytutu Dendrologii Polskiej Akademii Nauk. Naley ono do najwikszych parkw dendrologicznych w Europie rodkowej pod wzgldem liczby gatunkw oraz odmian drzew i krzeww. Wiele rolin, czsto o imponujcych rozmiarach, liczy sobie dzisiaj 130-260 lat. Pochodz one z najdawniejszego okresu wprowadzania obcych drzew i krzeww do uprawy w parku krnickim, z czasw dziaalnoci w latach 1826-1861 Tytusa Dziayskiego, wczesnego waciciela dbr krnickich. Park zosta urzdzony czciowo w stylu krajobrazowym zwanym angielskim. Charakteryzuje si rozlegymi przestrzeniami k i dalekimi perspektywami. Ten styl zachowa si zreszt w niektrych fragmentach ogrodw do dzi. Arboretum krnickie chlubi si niezwykle bogat kolekcj drzew i krzeww pochodzcych przede wszystkim z umiarkowanej strefy pkuli pnocnej. Szczeglnie liczne gatunki reprezentuj flor drzewiast wschodniej Azji (Japonia, Korea, Chiny) i Ameryki Pnocnej oraz grskich obszarw Azji rodkowej i Kaukazu. Ronie tu blisko 3000 gatunkw i odmian. Do najstarszych nale potne buki, lipy, wierki, jody, topole i wizy. Przepiknie prezentuj si miorzby, kki kanadyjskie, orzechy czarne, magnolie drzewiaste, cyprysiki botne oraz liczne platany, orzeszniki, jody greckie i sosny czarne.
Drzewa i krzewy Arboretum s obiektem wielokierunkowych bada z zakresu systematyki, aklimatyzacji, fizjologii i genetyki, prowadzonych w Instytucie Dendrologii PAN, ktrym kieruje profesor Gabriela Lorenc-Pluciska. Wiele prac ma zastosowania, na przykad w ochronie rodowiska. Wspczesno wymusza silny rozwj przemysu, a co za tym idzie wzrost zanieczyszcze. Sytuacj pogarsza silny rozwj transportu, dostarczajcego surowcw do produkcji i odbierajcego wytworzone produkty. W infrastruktur przyrodnicz wkracza wic brutalnie czowiek ze swoimi potrzebami urbanizacyjnymi, produkcyjnymi, handlowymi czy turystycznymi. Niestety, le znosz to roliny. Umieraj drzewa yjce wzdu drg, autostrad czy obiektw przemysowych. Z pomoc przychodzi jednak nauka. Badacze opracowuj i wprowadzaj do nasadze takie drzewa i krzewy, ktre mog sprosta zmianom oraz zanieczyszczeniom powietrza, na przykad dwutlenkiem wgla, azotem, dwutlenkiem siarki czy metalami cikimi.
Ogromnym kosztem cywilizacyjnym, obciajcym rodowisko, s odpady. Najprostszym sposobem pozbywania si ich byo skadowanie w ogromnych zbiornikach ziemnych. Niestety, mogielniki miay wad. Bardzo czsto dochodzio do podciekania do gruntu szkodliwych substancji. Skaenie gleby pogbia si w miar cigego kontaktu ze szkodliwymi czynnikami i upywu czasu. Recept, jak uratowa skaon gleb, daj znowu naukowcy. Proponuj sadzi na takich terenach wierzby. Badania dowiody, e drzewa te maj zdolno pobierania z gleby szkodliwych substancji. Ich system korzeniowy zasysa, jak pompa, to, co ze z gleby i przekazuje dalej, by w efekcie magazynowa niekorzystne czynniki w drzewie. Dua liczba nasadzonych drzew „zbiera” z gleby, jak gbka, zanieczyszczenia. Proces rekultywacji gleby trwa stosunkowo krtko, z uwagi na szybki przyrost roczny wierzby. Ale pamitajmy, e ta metoda nie moe by usprawiedliwieniem bezmylnej, dewastujcej przyrod polityki czowieka. Wieloletnie obserwacje uczonych dowiody, e pierwotne skutki takich dziaa, to wcale nie obraz umierajcej roliny. Znacznie wczeniej zmiany zachodz na poziomie molekularnym, a duo pniej w strefie wizualnej, na podstawie ktrej oceniamy zniszczenia i szacujemy straty, na przykad w lasach.
Instytut Dendrologii moe si te wykaza duymi osigniciami w ekohydrologii. Dokadne poznanie na przykad topoli pozwolio opracowa strategi nasadze, umacniajcych brzegi duych rzek. Zamiast betonu, mona, tam, gdzie to jest moliwe, stosowa naturalne rodki, komponujce si dodatkowo z krajobrazem. Jest to ju powszechnie stosowane na Wile czy Warcie.
Wiele cykli badawczych Instytut prowadzi wsplnie z Dyrekcj Generaln Lasw Pastwowych. To zespolenie wysikw pozwolio opracowa oryginalne metody przechowywania i przedsiewnego przysposabiania nasion wanych dla lasw i penicych funkcje dominujce w krajobrazie Polski. Dotyczy to buka zwyczajnego, czereni ptasiej, wizw, jesiona wyniosego, klonw, lip drobnolistnych i szerokolistnych. Wana jest te sprawa zachowania rwnowagi gatunkowej na okrelonym obszarze. Std konieczna jest wiedza z zakresu wprowadzania do uprawy pomidzy ju istniejce gatunki, nowych odmian, bowiem te, z uwagi na brak naturalnych wrogw, rozmnaaj si w nadmiarze, burzc dotychczasowy spokj i zagraajc starym lokatorom. Nie bez znaczenia jest take wiedza z zakresu chorb atakujcych drzewa. Mog je wywoywa czynniki biotyczne (grzyby i bakterie) a take abiotyczne (warunki klimatyczne).
Niezwykle ciekaw drog poznawcz, z du doz aplikacyjn, s badania dotyczce stresu u rolin. Pamitamy skutki kataklizmu powodzi w 1997 roku. Zniszczenia, jakich dokonaa woda, nie zamykaj si jedynie w stratach materialnych. To rwnie dewastacja rodowiska naturalnego, gleby i rolin. Kada rolina, podobnie jak czowiek, potrzebuje do ycia tlenu. W czasie powodzi, gdy nastpuje zalanie systemu korzeniowego, dostp do niego staje si niemoliwy. W warunkach beztlenowych (anoksji) nastpuje kaskada zmian metabolizmu rolin, a zwaszcza w systemie korzeniowym. Rolina dusi si i w efekcie umiera. Wane jest te poznanie tolerancji ywych organizmw na stres i moliwoci przystosowawczych do niekorzystnych warunkw, na przykad mrozu, braku wody, zwikszonego promieniowania UV-B. W tym kierunku take prowadzi si obserwacje.
Wspczesny wiat poszukuje coraz to nowszych, najlepiej czystych i przyjaznych rodowisku rde energii. Instytut Dendrologii PAN proponuje ju od dawna wykorzystanie wierzby energetycznej do tego celu. To cenne biopaliwo i jest na nie zapotrzebowanie. W kraju powstao wiele gospodarstw opierajcych swoj produkcj wierzby ekologicznej wanie na tych badaniach. Instytut Dendrologii wsppracuje z okoo 50 zagranicznymi orodkami z 30 krajw, w zakresie od wymiany materiaw rolinnych do wsplnego rozwizywania problemw. Efektem wsppracy s, midzy innymi, liczne razem poczynione opracowania (ponad 130 w ostatnim picioleciu). Na szczegln uwag zasuguje udzia pracownikw Instytutu w wielkich midzynarodowych dzieach, jak: Flora Europea, Flora Hellenica, Flora of Turkey i Flora of Pakistan czy w podrcznikach z zakresu nasiennictwa i genetyki drzew lenych. Instytut wydaje midzynarodowy kwartalnik „Dendrobiology”. Publikowane s w nim prace z zakresu biologii drzew. Wszystkie publikacje s dostpne w Internecie: www.idpan.poznan.pl.
I jeszcze jedno spostrzeenie natury estetycznej, jakie pozostao mi po wizycie w Arboretum. Pikne magnolie. Wystpoway one na Ziemi ju w dawnych epokach geologicznych. Wspczenie jest okoo 70 gatunkw, a najwicej w Chinach, Japonii, Himalajach i Ameryce Pnocnej (Floryda i Kalifornia). Najwczeniej byy uprawiane w ogrodach Chin i Japonii. W Europie pojawiy si w ogrodach botanicznych i parkach w kocu XVIII w., niektre 100 lat pniej, na pocztku XX w. Mionicy ogrodw mog skorzysta z wieloletnich dowiadcze badawczych pracownikw Instytutu. Na miejscu, w szkkach krnickich, mona kupi wspaniae roliny, ktre na pewno ubogac nasz ogrd, taras czy balkon.
Artur Wolski, dziennikarz Polskiego Radia, jest rzecznikiem prasowym Polskiej Akademii Nauk.