) |
| Fryderyk Zoll starszy |
Kiedy w pierwszych tygodniach roku 1917 przybyem ze Lwowa do Krakowa, aby odwiedzi chorego ojca, usyszaem z ust jego jakby prorocze sowa: „pragnienie nasze zici si. Polska niepodlega powstanie, a jednak radosn moj nadziej mci obawa, e u nas w rnych kierunkach dzia si jeszcze nie bdzie dobrze. Mimo bowiem wielkich zdolnoci i rozlicznych przymiotw nie jestemy dotd pod wzgldem spoecznym i politycznym dostatecznie wyrobieni i dlatego nie umiemy u siebie dobrze rzdzi”. Ile w tych sowach mieci si; prawdy, ile z nich wynika wskazwek, w jakim kierunku powinnimy wyty rozwj swych si!
Sowa zapisane w pamitniku dziadka, profesora Fryderyka Zolla, zwanego modszym, stay si naturalnym nakazem postpowania dla wnuka - profesora Andrzeja Zolla, ktry u progu Trzeciej Rzeczypospolitej rozpocz sub publiczn i peni j dotd.
O rodzinnej tradycji rozmawialimy dziesi lat temu. Potem zdarzay mi si wywiady z profesorem, rzecznikiem praw obywatelskich, na temat trudnych relacji miedzy polityk i moralnoci, ktre to zwizki, zdaniem Andrzeja Zolla, powinny by moliwie bliskie, jakkolwiek nigdy nie s proste.
Taki pogld zakorzeniony jest mocno w gwnym wtku dziejw rodu prawnikw-uczonych. Wtek w pojawi si w trzecim pokoleniu potomkw przybysza z Wirtembergi, ktry pod koniec XVIII wieku zosta burmistrzem Mylenic, bdc z zawodu budowniczym drg. Jego wnuk, Fryderyk Zoll, zwany starszym, by pierwszym prawnikiem, wybitnym specjalist od prawa rzymskiego. Kilkakrotnie peni funkcj rektora Uniwersytetu Jagielloskiego. By prezesem PAU. Jego to wanie sowa przywoa w pamitniku syn, rwnie Fryderyk. Pisa pamitnik w latach drugiej wojny wiatowej, co zawartym w nim ocenom Polski midzywojennej i przewidywaniom dalszych losw narodu oraz pastwa daje wiarygodn perspektyw historyczn. Poprzez ten pamitnik, a take poprzez korespondencj ojca z synem (Fryderyka starszego z Fryderykiem modszym) Andrzej Zoll czuje si „blisko zwizany” z osob wybitnego pradziada. Ten w listach do syna, ktry w Wiedniu przygotowywa habilitacj, przypomina z Krakowa, co jeszcze powinien przeczyta, do jakich rde zajrze, na co zwrci szczegln uwag. Bliski, serdeczny kontakt sta si tradycj, ktr mj rozmwca utrwali w swoim domu.
Ojciec Andrzeja, zaraz po studiach rolniczych, wczenie si oeniwszy, wyjecha z Krakowa i administrowa w duych majtkach ziemskich, gwnie Wielkopolski. W latach trzydziestych zamieszka w Warszawie, zajmujc stanowisko prezesa Komisji Klasyfikacji Gruntw w Ministerstwie Skarbu. Wojna przerwaa karier, jak wielu ludziom jego pokolenia. Po wojnie i subie w AK oraz Delegaturze Rzdu Londyskiego na Kraj przyszy represje, z uwizieniem w 1949 roku. Kiedy najmodszy z siedmiorga dzieci, urodzony podczas wojny syn dorasta, rozmowy z ojcem stay si dla rdem wiadomoci najwaniejszych. Mwi mi o tym kilka lat po mierci ojca, podkrelajc, e cigle, wobec kadej trudnej decyzji zastanawia si, co on by mu poradzi, jak by postpi, wierzc, e potrafi to odgadn.
Codzienne yciowe troski wzio na siebie starsze rodzestwo, osierocone przez matk, gdy Andrzej mia pi lat. Nie zna dwch swoich najstarszych braci, ktrzy zginli w Powstaniu, Rs w klimacie podziwu dla bohaterstwa ich i ich towarzyszy, ale take troski o to, co dzieje si z polsk niepodlegoci, o ktr walczyli. To bronio przed pokusami angaowania si w powojenn rzeczywisto.
Dziad, Fryderyk Zoll modszy, dzieli czas i siy midzy prac naukow w dziedzinie prawa cywilnego i sub publiczn na rozmaitych urzdach w cieszcej si znaczn autonomi Galicji. Powoany przez wadze austriackie do Rady Szkolnej Krajowej, ktrej zosta wiceprezydentem, mwi w przemwieniu inaugurujcym urzdowanie: „Narody, co yj normalnie, musz i naprzd. Trzeba nam zachowa skrztnie co byo dobre, ale poprawia to, co reformy wymaga”.
W Polsce niepodlegej nie dane mu byo pracowa tylko w uniwersytecie, na co si cieszy. Powoano go w skad Komisji Kodyfikacyjnej, ktrej Sejm powierzy przygotowanie jednolitego ustawodawstwa dla Polski poczonej w cao pastwow z inaczej rzdzonych ziem trzech zaborw. Zanotowa w pamitniku: „wiadom wielkiego zadania, jakie na mnie spado, zabraem si natychmiast do pracy. Wymagaa ona najwikszego wysiku, bo zadanie byo bardzo trudne, a przy tym popiech konieczny”. Innym trudnym zadaniem stao si organizowanie w Krakowie, na zlecenie rzdu Rzeczypospolitej, a z pomoc UJ, uniwersytetu ukraiskiego. W poowie lat dwudziestych, gdy rzecz dobiegaa ju koca, Ukraicy si wycofali.
Najwikszy wysiek dla Polski by w rodzinie Zollw oczywist koniecznoci. Wnuk Andrzej gotw by do takiej pracy, ale czasy, w jakich dorasta, nie sprzyjay atwym wyborom. Koczy studia prawnicze w roku 1964 w Uniwersytecie Jagielloskim, majc za mistrza wielkiej miary specjalist w prawie karnym, profesora Wadysawa Woltera. ktry wyrnia si serdecznym, przyjacielskim stosunkiem do swoich asystentw. Profesor Zoll stara si to naladowa.
Naturaln kontynuacj okazaa si dla droga naukowa, na ktr wszed, uzyskujc szybko kolejne stopnie akademickie. Nie dawao to jednak dostatecznej satysfakcji modemu czowiekowi, ktry dzisiaj mwi o sobie, e by zawsze „bardzo politycznie nastawiony”. Wstpienie do partii nie wchodzio w rachub - myla o takich polach publicznej aktywnoci, ktre gwarantowayby uczciwo i dobre skutki przynajmniej w jakim takim zakresie. Pyta ojca, czy nie znajdzie ich na przykad w zwizkach zawodowych lub organizacjach bdcych pod stosunkowo mniejsz kontrol wadzy. Ojciec szybko wybi mu z gowy zudzenia, i zdoaby co dobrego zdziaa lub jakie zo przezwyciy, a mocno i trwale uprzytomni to, e „podstawow rzecz s principia - podstawowe zasady, na ktrych trzeba opiera decyzje yciowe”. Odnosio si to take do decyzji cakiem osobistych, jak maestwo z koleank jeszcze podczas studiw. Ojcowskie rady, udzielone w dugiej rozmowie, posuyy rodzinie przyszych prawnikw na cae ycie.
Sam wybr studiw nie by oczywisty. Dzisiejszy profesor Zoll okrela go jako „wybr negatywny”. Marzy o medycynie, majc jednak kiepskie stopnie w szkole, nie widzia szans studiowania na bardzo obleganym wydziale. Czasem za tym tskni, konstatujc: - W prawie brakuje mi zawsze namacalnego rezultatu, rychej weryfikacji poziomu wiedzy i umiejtnoci. Prawnik, przedstawiajc jak interpretacj, nie zyskuje dowodu, e jest ona lepsza od innej interpretacji, przedstawionej przez kogo innego. Wyboru jednak nie auje, a rodzinna tradycja ma tu niebagatelne znaczenie, zwaszcza, e si przedua. Syn, noszcy imi Fryderyk, jak kady pierworodny w rodzinie Zollw, jest doktorem habilitowanym na Wydziale Prawa UJ.
- Nie mogem w aden sposb pracowa dla Polski - tak profesor Andrzej Zoll okrela swoj sytuacj w czasie, kiedy mg by zadowolony z postpw pracy naukowej, kiedy publikowa artykuy i ksiki z zakresu prawa karnego, zaczyna wychowywa uczniw. Dopytuj i sysz, e nie wystarczay mu publikacje zawierajce niemal wycznie krytyk prawnego status quo - dziaalno w wikszym stopniu destrukcyjna ni konstrukcyjna. A przecie chcia i w lady przodkw...
Pierwszym w yciu okresem, ktry wspomina jako czas harmonijnego spenienia pragnie, byo kilkanacie miesicy po Sierpniu. Razem z mocno ju starszym, ale znakomicie sprawnym umysowo profesorem Wolterem pracowa w Centrum Inicjatyw Ustawodawczych krakowskiej „Solidarnoci” nad nowelizacj kodeksu karnego. - To byo to, co chciaem robi. Jeszcze nie raz powtrz si w yciu Andrzeja Zolla zdarzenia niemal dokadnie odwzorowane z biografii wielkich prawnikw poprzednich pokole. W okresie „Solidarnoci” czu si tak samo potrzebny Polsce, jak jego dziadek w 1919 roku, gdy przystpowa do pracy w Komisji Kodyfikacyjnej.
- Prawo to jest przeoenie na jzyk normatywny systemu wartoci. Wobec tego nasze sumienie, nasze poczucie wartoci - dobra i za, sprawiedliwoci czy braku sprawiedliwoci, susznoci czy braku susznoci - jest bardzo istotne. Trzeba przy tym jednak pamita, e regulacja prawna, oparta na systemie wartoci, zaczyna y wasnym yciem i nie mog, rozstrzygajc konkretny przypadek, odwoywa si bezporednio do systemu wartoci, tylko poprzez przepis. Profesor Zoll bardzo pilnuje precyzji swoich wypowiedzi na temat prawa, zwaszcza gdy kieruje je do laikw.
W Trzeciej Rzeczypospolitej mj rozmwca znalaz pole do swojej aktywnoci politycznej. Mg j rozwija bez obawy, i bdzie uwierzytelniaa cokolwiek, z czym nie mgby si zgodzi. W 1989 roku zosta sdzi Trybunau Konstytucyjnego, a w latach 1993-97 by jego przewodniczcym. Wymagao to poznania nowej dla dziedziny prawa, ktra, jak mwi, okazaa si fascynujca, pozwolia znacznie poszerzy pole bada naukowych, na ktrym to polu dowiadczenie praktyki politycznej i teoretyczna wiedza prawnicza wzajemnie si inspiruj.
Kiedy rozmawialimy, profesor pracowa nad problematyk przejcia z totalitaryzmu do demokracji, na przykadzie prawa karnego, prowadzc na ten temat wykad monograficzny dla swych krakowskich studentw. Zauwaa przejawy niepokojce - wprowadzanie do koncepcji prawa myli, ktre mogyby sta si gleb dla wtkw totalitarnych. Na moje pytanie, czy s to nie wyplenione jeszcze relikty ancien regimeu, czy te zarodki nowych idei, usyszaam, e jedno i drugie. Zrozumiaam lepiej nurtujc kolejne pokolenie Zollw-prawnikw potrzeb suenia spoeczestwu nie tylko pomnaaniem wiedzy, ale i jej stosowaniem w praktyce ycia publicznego.
Andrzej Zoll ma w dorobku ponad 150 publikacji naukowych. Ma grono uczniw, z ktrymi wsppracuje i utrzymuje bliskie kontakty wzorem wasnego mistrza. Otrzyma prestiowe nagrody za zasugi na rnych polach dziaania.
Od 2000 roku peni funkcj rzecznika praw obywatelskich w Trzeciej RP, a od roku 2002 jest wiceprzewodniczcym Europejskiej Komisji Ombudsmana. Ma sposobno, ale zarazem powinno, widzenia prawa z rozmaitych perspektyw, co wyobraam sobie jako interesujce, podne intelektualnie, przydatne do rozwizywania konkretnych spraw. - Wadza zawsze uwaa, e postpuje susznie. Ale kada wadza powinna si czu skrpowana prawem. Myl, suchajc tych sw, e z czasem zaczniemy si przyzwyczaja do tego, i prawo reguluje, zatem nieuchronnie ogranicza, postpowanie rwnie kadego obywatela, cho na razie my, obywatele, w prawie czciej szukamy obrony ni porzdkujcych wskazwek.
Antenaci profesora Andrzeja Zolla mieli wielki udzia w zbudowaniu prawa Polski niepodlegej, na nowo, od podstaw. Bardzo zobowizujc tradycj odziedziczy po nich i nie od razu, kiedy dors, mg j wiernie kontynuowa. Nadrobi ten czas, zyskujc satysfakcj z urzeczywistniania planu, w ktrym tak wane miejsce zajmuje suba publiczna. Prawnicza scheda dla nastpnego pokolenia znacznie si ju powikszya, przekraczajc za spraw historii ojczyste granice poprzez obecno w europejskich organizacjach, wymian publikacji, dyskusje na forum midzynarodowym. Myl, e w tych warunkach koncepcje i poczynania weryfikuj si szybko, podobnie jak dzieje si to - w innych warunkach - w pracy lekarza, ktrym chcia by Andrzej Zoll.