)
Nie od dzi wiadomo, e pienidze szczcia nie daj, ale trudno si bez nich obej i lepiej mie wicej ni mniej. Studenci doktora Mariana Chojnackiego prywatnie daj mu do zrozumienia, „e wedug nich uniwersytet to przede wszystkim miejsce pracy pracownikw i obsugi administracyjnej” (FA 5/05). W kontekcie humboldtowskiej wizji uniwersytetu problem tkwi w sowach „przede wszystkim”. Niemniej, jest faktem, e uczelnie funkcjonuj take jako zakady pracy, a zatrudnieni w nich naukowcy s ludmi pracy najemnej, ktr zarabiaj na ycie. Ju staroytni zauwayli, e aby mc filozofowa (na przykad na temat wizji uniwersytetu), pierwej trzeba mie jakie takie warunki do ycia. Czy mona si wic dziwi, e sprawy materialne s istotnym elementem codziennoci nauczycieli akademickich?
Kiedy onegdaj spotkaem adiunkta P., wyglda na nieco przygnbionego. Zapytaem o powd takiego stanu ducha. Opowiedzia mi nastpujc historyjk. Niedawno wypenia standardowe podanie o dofinansowanie wypoczynku letniego pracownikw. W formularzu musia, midzy innymi, okreli przedzia, w ktrym mieci si redni dochd miesiczny per capita w rodzinie za rok ubiegy. Od przedziau tego zaley kwota moliwego dofinansowania. Adiunkt P. rzetelnie policzy czne dochody, uwzgldniajc take te ze sporadycznego „dorabiania” poza uczelni, podzieli wedle podanych regu i otrzyman kwot porwna z podanymi „widekami”. Wyszo mu, e dochd na gow w jego przypadku mieci si w najniszym przedziale. Wpisa do formularza co byo trzeba i zanis do Dziau Socjalnego.
Nazajutrz zadzwoni telefon. Pani z Socjalnego dzwonia w sprawie owego podania. Pytaa, czy P. si nie pomyli, wpisujc swoje dochody. Zrelacjonowa wic, jak liczy, ile dokadnie wyszo i zapyta, skd wtpliwoci. Na to Pani z Socjalnego, e bardzo si dziwi, bo w uczelni niewiele osb deklaruje tak niskie dochody, a prawie wszyscy adiunkci - znacznie wysze. P. powtrzy wic swoje obliczenia, przekonujc Pani, e nie ma w nich adnej pomyki. Kiedy odoy suchawk, poczu si nieszczeglnie. Podejrzewa, e zdziwienie Pani z Socjalnego wzio si nie tylko z porwnania jego dochodu z danymi innych adiunktw, ale i z jej wasnymi. P. ma wiadomo, e nie zarabia zbyt wiele, ale eby mu to wypominaa obca kobieta?!
Z drugiej strony wspomnia kolegw - paru pobudowao domy, jeden myli o zakupie ziemi gdzie na uboczu i zastanawia si, jaki w zwizku z tym kupi samochd terenowy. W porwnaniu z nimi dochody i poziom ycia adiunkta P. niewtpliwie wypadaj do blado. Skd si to bierze? Zapewne po wikszej czci ze splotu okolicznoci yciowych - mwi P. - ale pewnie swj udzia maj te jakie wasne bdy, niewykorzystanie yciowych szans. A moe lenistwo jest powodem, e nie pracuje na dwch dodatkowych etatach, na przykad w szkoach prywatnych, albo oprcz pracy w uczelni nie prowadzi wasnej firmy, ktra zapewniaby mu „kas” na w miar dostatnie ycie?
P. postanowi sprawdzi, jak wypada w perspektywie oglnospoecznej. Sign wic po opublikowany niedawno przez GUS dokument na temat sytuacji gospodarstw domowych w 2004 roku w wietle wynikw bada budetw gospodarstw domowych. Lektura nie nastroia go optymistycznie. Wyczyta bowiem, e wyliczony dochd na osob plasuje go w uboszych warstwach spoecznych. A fakt, e na podstawie tych samych danych wida, i warstwy te s w naszym kraju cakiem liczne, nie stanowi wielkiego pocieszenia.
Dane GUS pokazuj te, e statystycznie sytuacja materialna yjcych z pracy na wasny rachunek jest znacznie lepsza ni pracownikw najemnych. Czy nie naley wycign std wniosku - zastanawia si P. - e aby zapewni lepszy byt swojej rodzinie, naley porzuci do bezpieczn posad w pastwowej uczelni i podj gr rynkow w charakterze przedsibiorcy, choby na niewielk skal? Albo przynajmniej sprbowa rwnolegle prowadzi dziaalno „misyjn” w uczelni i zarabianie pienidzy na wolnym rynku?
Przed podjciem decyzji P. musi sobie odpowiedzie na dwa zasadnicze pytania. Po pierwsze: czy w jego wieku i danych warunkach yciowych przedsiwzicie takie ma szanse powodzenia, a inaczej: czy wystarczy mu si i czasu? A po drugie - pytanie oglne: co robi, czyli co konkretnie miaoby by przedmiotem owej pracy na wasny rachunek, ktra w zaoeniu miaaby przynie przyzwoite dochody? Tu trzeba doda, e adiunktowi P. wystarczyby czny dochd mniej wicej dwukrotnie wyszy od obecnego. Nie chodzi wic o pogo za milionami, tylko o uzyskanie wzgldnego spokoju w zakresie zabiegw o dobra materialne potrzebne do zapewnienia sobie przyzwoitego poziomu ycia w jako tako rozwinitym cywilizacyjnie spoeczestwie.
Zastanawiajc si nad drugim pytaniem, P. doszed do wniosku - do rozsdnie, moim zdaniem - e nie ma si co „pcha” w rejony sobie nieznane, jak na przykad produkcja odpustowych gadetw, handel butami czy prowadzenie wypoyczalni wideo. Jeli miaby ju robi co „ekstra”, to najchtniej co, na czym si zna, co robi przez wiksz cz ycia, czyli co bliskiego nauce i nauczaniu. Korepetycje odpadaj - zastrzega si od razu. To dobre dla studentw. Stanowi rdo dochodu okresowe, niezbyt pewne (przy tym trzeba si liczy z siln konkurencj stosujc dumpingowe ceny, zwaszcza w duym orodku akademickim), niezbyt „wydajne”, jeli chodzi o nakad pracy i czasu w stosunku do osiganych korzyci. W dodatku prowadzone w peni legalnie, z opacaniem podatkw, s w zasadzie nieopacalne.
C zatem mgby robi na wasny rachunek cisowiec-teoretyk, korzystajc ze swojej wiedzy i wyksztacenia? Moe zosta niezalenym konsultantem - rzuciem pomys, ktry znienacka przyszed mi do gowy. Perspektywa do ncca, gdy si wspomni doniesienia o pokanych gaach konsultantw rnej maci, zwaszcza pracujcych na rzecz instytucji dysponujcych groszem podatnikw. Ale w jakiej dziedzinie miabym udziela owych popatnych konsultacji? - zapyta P. Na przykad w zakresie zachowa ukadw gospodarczych, spoecznych albo rynku papierw wartociowych - odparem. Cho na pierwszy rzut oka moe si wydawa, e to zadania wycznie dla ekonomistw bd socjologw, okazuje si, e specjalici od nauk podstawowych te mog tam sobie znale miejsce.
Oto niedawno przeczytaem par prac z coraz modniejszych ostatnio gazi fizyki teoretycznej, nazywanych socjo- i ekonofizyk. Zestawienie czonw tych nazw wydaje si na pozr dziwne, jako e ze swej natury fizyka zajmuje si badaniem zjawisk zachodzcych w wiecie materialnym, a do wiata spoecznego raczej jej daleko. Jeli jednak spojrze na histori fizyki, mona dostrzec trend do obejmowania zainteresowaniem coraz to szerszego obszaru rzeczywistoci - od materii nieoywionej do ukadw biologicznych - wci jednak pozostajc w obrbie zjawisk stricte materialnych. W ostatnich latach zadziaa chyba jednak mechanizm ze znanego w psychologii powiedzenia, i czowiekowi z motkiem wszystko wydaje si gwodziem. Fizyka „posza w lud”.
W dzisiejszej fizyce funkcjonuje wiele wysoko rozwinitych teorii, opisujcych za pomoc formalizmu matematycznego rozmaite zjawiska. w formalizm ma „sens fizyczny” o tyle, o ile wystpujce w nim wielkoci i symbole s interpretowane w jzyku poj odnoszcych si do obserwowanych aspektw badanego ukadu, czyli stanowi ich formaln reprezentacj. Sama struktura teorii musi by przy tym zgodna z prawidami logiki i matematyki. Skoro istniej dobrze „dziaajce” teorie, dlaczego nie sprbowa zastosowa ich do ukadw innych ni te, do badania ktrych zostay pierwotnie stworzone. Taka jest chyba, mniej wicej, geneza socjo- czy ekonofizyki - za przedmiot bada wzi zjawiska spoeczne lub gospodarcze, okrelane ilociowo pewnymi wielkociami charakteryzujcymi stan odpowiednich „ukadw” i zachodzce w nich „oddziaywania” i sprbowa je analizowa, stosujc teoretyczne metody fizyki.
Na przykad, w jednej pracy, ktra niedawno wpada mi w rce, powiconej teorii wymiany ekonomicznej w spoecznoci warstwowej, autorzy za punkt wyjcia przyjli prosty model, w ktrym kady uczestnik owej spoecznoci dysponuje pewnym zasobem dbr, ktre moe wymienia z innymi. Kademu uczestnikowi owej spoecznoci przypisano stay wspczynnik „ryzykanctwa”, okrelajcy, jak cz posiadanych dbr jest gotw zaryzykowa w grze rynkowej. Wprowadzono ponadto dwa parametry okrelajce reguy gry. Jeden definiuje zasig „klasy” uczestnikw, mierzony rnic wielkoci posiadanych przez nich dbr. Wymiana moliwa jest tylko midzy czonkami tej samej „klasy”. Drugi okrela stopie uprzywilejowania „biedniejszego” w trakcie wymiany. Ponadto suma dbr wszystkich jest staa. Model ma charakter statystyczny, to znaczy zarwno pocztkowy rozkad dbr wrd uczestnikw, jak stopie „ryzykanctwa”, zajcie wymiany midzy dwoma uczestnikami, a take jej wielko, s wielkociami losowymi, ktrych prawdopodobiestwo jest opisane prostymi reguami, wynikajcymi z definicji modelu. Autorzy prowadzili serie symulacji komputerowych, podobnie jak si to robi w metodach symulacyjnych, na przykad tak zwanych metodach Monte Carlo, stosowanych w ramach fizyki statystycznej.
Wyniki symulacji dla rnych wartoci parametrw, ktre prowadziy do osignicia stanu stacjonarnego ukadu, ukazuj - zdaniem autorw pracy - par ciekawych cech zaproponowanego modelu. Na przykad, niezalenie od wartoci parametrw, we wszystkich przebiegach symulacyjnych nastpowaa wyrana stratyfikacja majtkowa - rosa liczba „biednych”, a „bogatsi” bogacili si jeszcze bardziej. Przy „rednich” wartociach parametru okrelajcego zasig „klasy” zaobserwowano zjawisko silnej polaryzacji modelowej spoecznoci - w stanie stacjonarnym bya liczna rzesza „biedoty” i nieliczna grupa „bogaczy”, natomiast zanikaa „klasa rednia”. To ostatnie, jak zauwaaj autorzy pracy, bardzo przypomina zjawisko obserwowane na podobnych modelach, tworzonych w ramach socjofizyki, a majcych na celu odwzorowanie dynamiki zmian opinii spoecznej. Autorzy nie wskazuj, jak powiza ich prosty model z rzeczywistymi warunkami spoecznymi, ale moe to tylko kwestia waciwej interpretacji.
W innej pracy, ktr podsunem adiunktowi P., inni autorzy analizuj zmiany na nowojorskiej giedzie w okresie 1998-2003 metodami podobnymi do uywanych w fizyce przej fazowych. Uzyskane wyniki wykazuj podobiestwo zachowania parametrw indeksw giedowych w okresie poprzedzajcym i w czasie samego krachu w kwietniu 2000 do analogicznych parametrw opisujcych stan ukadu termodynamicznego w trakcie dochodzenia do i zachodzenia przejcia fazowego. Wyglda na to, e korzystajc z takich metod ju p roku wczeniej mona byo wykry oznaki nadchodzcego kryzysu.
Zasugerowaem wic adiunktowi P., by w swoich zainteresowaniach naukowych skierowa si w stron tych nowych gazi fizyki. Metody i teorie zna, wystarczy mu zatem sprbowa nauczy si tworzy modele teoretyczne, sensownie i przekonujco reprezentujce zachowania ekonomiczne bd polityczne, by zarazem sprbowa osign „zyski” na niwie naukowej oraz mc oferowa „teoretyczne” usugi konsultingowe graczom giedowym i politykom. W najbliszym czasie wrd tych drugich popyt moe by cakiem spory, z racji zbliajcych si wyborw.
Adiunktowi P. pomys ten bardzo si spodoba. Nie wiem jednak, czy z niego skorzysta. Nie odpowiedzia sobie bowiem jeszcze na pierwsze zasadnicze pytanie: czy jest w stanie pj na co takiego w ramach pozauczelnianej dziaalnoci na wasny rachunek, powici tej dziaalnoci siy i czas, ktrego i tak nie ma „na zbyciu” zbyt wiele? By moe zrobi tylko p kroku - zajmie si now tematyk w ramach swojej etatowej pracy naukowej, a istotnej poprawy swego statusu materialnego bdzie nadal upatrywa w nadziei na gwn wygran w totolotka.
Dr Pawe Misiak jest pracownikiem Akademii Rolniczej we Wrocawiu.
pm@ar.wroc.pl