Humanistykę wyeliminowano

Pragnę zabrać głos w kwestii, która pojawiła się w ostatnich miesiącach i bardzo mnie poruszyła. Idzie mi o nową strukturę standardów kształcenia i o konsekwencje, jakie ma ona dla powszechnego nauczania humanistyki w polskich uczelniach.

W chwili obecnej trwa dyskusja nad standardami przygotowywanymi na poszczególne kierunki studiów przez ekspertów powołanych przez ministerstwo. Standardy te są opracowane zgodnie z nowymi założeniami ogólnymi ustanowionymi przez Radę Główną Szkolnictwa Wyższego, przyjętymi uchwałą nr 168/2005. W założeniach standardów, w grupie obligatoryjnych przedmiotów ogólnych, pozostawiono wychowanie fizyczne, język obcy oraz technologie informacyjne, pominięto zaś, dotąd obecne, przedmioty humanistyczne i społeczne. Oczywiście, uczelnie mają możliwość wprowadzenia ich do standardów kierunków oraz programów studiów samodzielną decyzją, jednakże przegląd projektów standardów prezentowanych na stronie internetowej MENiS pokazuje, że w ogromnej większości nie skorzystano z tej okazji i humanistykę wyeliminowano. Jeśli rozporządzeniem ministra standardy wprowadzone zostaną w życie przed początkiem nowego roku akademickiego, będzie to miało znaczące i negatywne konsekwencje dla efektów kształcenia studentów i dla sytuacji zawodowej setek pracowników katedr prowadzących obecnie kształcenie humanistyczne w ramach tak zwanej usługówki. Mogą oni po prostu zostać bez pracy.

Zbyt luźny gorset

Idea pozostawienia uczelniom możliwie wielkiej swobody w kształtowaniu programów studiów jest słuszna. Równie słuszny jest postulat poluzowania gorsetu przedmiotów obowiązkowych, których obecność nakazywana jest rozporządzeniem ministra. Ich ograniczenie do nie więcej niż 40 procent całego minimum programowego jest przynajmniej częściowym spełnieniem życzeń środowiska akademickiego. Jednakże widać także, że z braku zapisów obligujących do ich zachowania, przedmioty humanistyczne zostaną ze standardów i programów kształcenia powszechnie usunięte, bo rozumienie znaczenia humanistyki w kształceniu akademickim jest niedostateczne. Przewidywane zmniejszenie liczby godzin dydaktycznych wymaganych do ukończenia studiów zapewne wzmocni tendencję do eliminowania czasu przeznaczonego na humanistykę.

Nie jest ważne, w której grupie przedmiotów znajdzie się humanistyka. Zgoda, że uczelniom należy pozostawić swobodę wyboru treści i formy nauczanych przedmiotów humanistycznych, ich sekwencji i usytuowania w programach. Ważne jest, aby nie mogły zostać pominięte. Rada Główna i ministerstwo miały możliwość zachęcenia uczelni do pozostawienia albo i rozwinięcia nauczania humanistyki na przykład przez odpowiednie wskazania w schemacie sylwetki absolwenta, dotyczące jego przewidywanych funkcji obywatelskich albo kwalifikacji etycznych. Mogły też dodać odpowiedni punkt w schematycznych &8222;zaleceniach&8221;. Ale tego nie zrobiły. Obawiam się, że w ten sposób potwierdziły sformułowaną powyżej tezę o niezrozumieniu sensu obecności humanistyki w kształceniu wyższym.

Jakie argumenty przemawiają za powszechnym nauczaniem humanistyki? Można je podzielić na dwie grupy: formalne - wynikające między innymi z postulatów Procesu Bolońskiego, i bezpośrednio merytoryczne - wskazujące na osobowe i społeczne pożytki płynące z jej nauczania. Obydwie grupy argumentów splatają się, Proces Boloński ma bowiem, co oczywiste, merytoryczne uzasadnienia. Wskazałam je powyżej oddzielnie dla większej przejrzystości i dla innego rodzaju obligacji stojącej za nimi. Poniżej do postulatów bolońskich dodawać będę od razu argumentację merytoryczną.

Polskie władze edukacyjne słusznie się szczycą skutecznym wprowadzaniem w czyn Procesu Bolońskiego. Niestety, odnoszę czasem wrażenie, że ta słuszna satysfakcja nie bierze pod uwagę treści, które proces ten ma realizować, a skupia się na instrumentach i procedurach. Pozwolę sobie przypomnieć, że proces jest jedną ze strategii prowadzących do powstania zjednoczonej Europy poprzez zbudowanie Europejskiej Przestrzeni Szkolnictwa Wyższego (EHEA), a jego zasadnicze wytyczne, zapisane w Deklaracji Bolońskiej, to:

• Przygotowanie absolwentów do potrzeb rynku pracy;
• Przygotowanie absolwentów do bycia aktywnym obywatelem w demokratycznym społeczeństwie (zarówno we własnym kraju, jak i w zjednoczonej Europie);
• Rozwój osobowy słuchaczy;
• Rozwój i podtrzymanie szerokich podstaw wiedzy zaawansowanej.

W schemacie standardów kształcenia zupełnie pominięto punkty 2 i 3. Jest to o tyle dziwne, że w deklaracjach wprowadzających schematy standardów i Rada Główna, i ministerstwo powołują się na wytyczne bolońskie. Wedle mojej opinii, biorą pod uwagę tylko wspomniane już instrumentarium procesu (dwustopniowość studiów, oraz - przez zmniejszenie liczby godzin obligatoryjnych - zwiększenie samodzielności programowej uczelni i mobilności słuchaczy), a nie cele, którym ma służyć.

Wzrośnie analfabetyzm

Jak można zatem rozumieć i rozwijać zalecenia Deklaracji dotyczące pominiętych punktów? Po zjednoczeniu Włoch w XIX wieku mawiano: &8222;Mamy Włochy, teraz musimy stworzyć Włochów&8221;. To dobra ilustracja do postulatu drugiego, który powiada, że na szkolnictwie wyższym spoczywa szczególna odpowiedzialność za to, aby w zjednoczonej Europie powstawały dobrze działające narodowe demokratyczne społeczeństwa obywatelskie oraz aby równolegle powstawało społeczeństwo &8222;europejskie&8221; - kształtujące nową, europejską tożsamość. Europejska Przestrzeń Badawcza (ERA), powstająca jednocześnie z EHEA, realizowana jest między innymi przez europejskie programy ramowe, które (zwłaszcza VI i VII PR) jako jeden z priorytetów mają kreację &8222;new European citizenship&8221;.

Jak się kreuje społeczeństwa rozwiniętych demokracji - narodowe i &8222;europejskie&8221;? Przede wszystkim przez przyjmowanie wspólnych systemów wartości. Jak przyjmować takie systemy? Jeśli nawet Konstytucja Europejska podsuwa nam ich listę, to po to, aby stały się istotnym elementem naszego wspólnego europejskiego życia duchowego, trzeba o nich dyskutować i być do tej dyskusji przygotowanym. To rola przede wszystkim elit społecznych kształconych w uczelniach, zdolnych do przyjęcia roli przywództwa społecznego, wzorotwórczych. Nie ma co owijać w bawełnę - polskie społeczeństwo do takiej debaty przygotowane nie jest i pod względem dyskursu aksjologicznego (generalnie - filozoficznego) lub obywatelskiego pozostaje daleko w tyle za krajami Europy o dojrzałych demokracjach. Eliminacja humanistyki z programów studiów nie pomoże nam w przygotowaniu elit do tego zadania. O ich obecnych kwalifikacjach lepiej zamilczmy.

Reorganizacja procesu dydaktycznego, prowadzona obecnie w ramach Procesu Bolońskiego, a zwłaszcza powszechne wprowadzenie studiów dwustopniowych, powoduje, że absolwenci studiów licencjackich najbardziej masowo, najwcześniej i najmniej dojrzali włączają się w życie. Edukacja humanistyczna, zwłaszcza filozoficzna, jest niezbędnym elementem przygotowania ich do pełnienia ról społecznych. Jej eliminacja z pierwszego stopnia kształcenia sprzyja powiększaniu się analfabetyzmu obywatelskiego i społecznego.

Myślenie według wartości

Postulat dotyczący rozwoju osobowego studentów dostał znaczące wsparcie w przyjętym w Bergen oficjalnym dokumencie - dyrektywie Procesu Bolońskiego pod nazwą &8222;Framework for Qualifications of the European Higher Education Area&8221; (znanym jako projekt i wytyczna działań dla ministrów szkolnictwa wyższego co najmniej od spotkania w Berlinie). Dokument ten rozwija wskazane powyżej cele bolońskie, powiadając, że przy opracowywaniu krajowych schematów kwalifikacji absolwentów szkół wyższych i projektowaniu programów studiów zarówno ciała centralne, jak i uczelnie powinny brać pod uwagę: wiedzę i rozumienie (knowing and understanding), wiedzę jak działać (knowing how to act), wiedzę jak być (knowing how to be) - czyli wiedzę, umiejętności i postawy absolwenta.

Mamy kształcić ludzi rozumiejących świat i odpowiadających na pytanie: &8222;dlaczego?&8221;, umiejących osiągać praktyczne cele, czyli odpowiadających na pytanie: &8222;jak działać?&8221;, ale także ludzi mądrych, umiejących postawić przed praktycznymi celami wartości nadające im sens szerszy niż instrumentalny, umiejących szukać odpowiedzi na pytania: &8222;do czego zmierzam?, czy cel moich działań jest dobry, czy zły?&8221; - słowem: włączyć refleksję wartościującą. Powinni także mieć motywację, aby to czynić, czyli rozumieć swe przyszłe obligacje społeczne. Powinni być to ludzie &8222;myślący według wartości&8221;, wrażliwi na wartości same w sobie, a nie tylko na sprawności i interesy. Bez humanistyki wysokich lotów trudno rozbudzić tę wrażliwość w studentach, &8222;rozbudzić ducha wolności i chęci, aby swobodnie, mądrze odpowiedzialnie stanowić o sobie&8221; (jak powiadał w jednym z gorczańskich kazań ks. J. Tischner). Uczelnia nieprowadząca edukacji humanistycznej dokonuje wyjątkowo przykrej - bo niejawnej - indoktrynacji: daje studentom wyraźny sygnał, że kształcenie humanistyczne jest nieważne, a kwalifikacje absolwenta można ograniczyć do jego funkcji zawodowych; że można poprzestać na wiedzy i umiejętnościach i to wystarcza, a dobro wspólne, być może, urodzi się samo z wolnej gry interesów. Jak to wygląda w praktyce polskiego (a ostatnio i europejskiego) życia publicznego - wszyscy wiemy.

Obowiązek misji

I jeszcze jeden formalny obowiązek wynikający z Procesu Bolońskiego. W komunikacie praskim zapisano wyraźnie: uczelnie powinny propagować problematykę europejską w kształceniu. Oczywiście, idzie tu między innymi o wiedzę profesjonalną dotyczącą rozmaitych sfer gospodarki, prawa etc. Unii Europejskiej. Ale czy można sobie wyobrazić wykształconego Europejczyka, który nie zapoznał się z europejskim dziedzictwem kulturowym, z jego fundamentami, stanowiącymi po dziś dzień korzeń tożsamości europejskiej? nerozumiejącego specyficznego stosunku Europy do wartości, nieobecnego w innych kulturach? Nierozumiejącego dziedzictwa Oświecenia? Cała wiedza praktyczna, zawodowa traci sens (jest wszak tylko instrumentem), gdy nie ma się rozumienia i nie buduje aksjologicznych celów wspólnego życia Europejczyków. A tego rozumienia nie nabywa się bez, choćby podstawowych, rozważań humanistycznych.

Powtórzę: ani w ministerialnym schemacie standardów, ani w znanych mi, opracowywanych projektach standardów nie ma ni słowa o drugiej i trzeciej składowej kwalifikacji. Dzieje się to w chwili, gdy nowa tożsamość europejska staje się jednym z najbardziej palących problemów jednoczącej się Europy, a słabość społeczeństwa obywatelskiego, rozchwianie postaw w sferze społecznej i zawodowej, brak przywództwa społecznego - to najpoważniejsze problemy Polski. Polskie uczelnie mają zapisane w ustawie, a także w misjach i statutach, obowiązek kształtowania postaw swych absolwentów, są obarczane misją wychowawczą. Czy świadomie wypełniają ten obowiązek? Czy są do tego stymulowane przez władze? Eliminacja nauczania humanistyki z programów studiów to pozbawienie uczelni najważniejszego narzędzia wypełniania tej misji i dowód braku świadomości, że humanistyka jest istotną drogą rozwoju osobowego, sprzyja umacnianiu systemów wartości, kształtowaniu postaw, powstawaniu tożsamości i spójności społecznej. Niestety, nader często traktowana jest tylko jako dekoracja, pięknoduchostwo, ozdoba salonowych rozmów czy sztuka uprzyjemniania sobie życia.

W początku czerwca Katedra Filozofii SGH zorganizowała ogólnopolskie seminarium poświęcone roli filozofii w kształceniu humanistycznym, które zgromadziło przedstawicieli katedr humanistycznych z uczelni ekonomicznych, technicznych i innych. Gościem seminarium była prof. Barbara Tuchańska z Rady Głównej Szkolnictwa Wyższego. Przepiękny referat O potrzebie filozofii wygłosił prof. Władysław Stróżewski, prezes Polskiego Towarzystwa Filozoficznego. Uczestnicy seminarium wyrazili głębokie zaniepokojenie zmianami, które zaowocować mogą powszechną eliminacją przedmiotów humanistycznych z programów nauczania oraz osłabieniem, a nawet likwidacją wielu jednostek i zespołów prowadzących działalność naukową i dydaktyczną w zakresie humanistyki. Uważają, że Rada Główna Szkolnictwa Wyższego oraz Ministerstwo Edukacji Narodowej i Sportu powinny podjąć niezwłocznie działania zmierzające do zachowania humanistyki, zwłaszcza filozofii, w standardach kształcenia na kierunkach, w postaci:

• wyraźnego stwierdzenia niezbędności humanistyki w zaleceniach ministra do przygotowywanych standardów, co powinno znaleźć odbicie w zaleceniach do poszczególnych standardów studiów;
• wyraźnego wskazania w zaleceniach dotyczących sylwetki absolwenta na cele kształcenia szersze niż tylko zawodowe, które dominują w dokumencie MENiS i opublikowanych dotychczas projektach;
• włączenia nauczania podstawowych dziedzin humanistyki, w wymiarze minimum 5 procent ogólnego czasu studiów, w ramach puli godzin będących w dyspozycji uczelni. Treści, formy realizacji i miejsce tych przedmiotów w programach kierunków studiów pozostawione byłyby do swobodnej decyzji uczelni.

Poparcie stanowiska przyjętego przez uczestników seminarium wyraziło wielu innych przedstawicieli nauk humanistycznych, wśród nich prof. Tadeusz Gadacz w imieniu Komitetu Nauk Filozoficznych PAN. Podobne stanowiska są przyjmowane w innych uczelniach, na przykład przez Radę Wydziału Nauk Społecznych Uniwersytetu Gdańskiego.

Gorąco zachęcam do kontynuowania takich działań i zatrzymania niebezpiecznej tendencji do eliminacji obecności humanistyki w kształceniu akademickim w Polsce.

Dr hab. Ewa Chmielecka jest pracownikiem Katedry Filozofii Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie.