Brak wyraźnych celów

Lektura przyjętego przez Radę Ministrów dokumentu pod nazwą &8222;Projekt wstępny Narodowego Planu Rozwoju 2007-2013&8221;, nasuwa refleksje krytyczne, którymi chcielibyśmy się podzielić. Skoncentrujemy się głównie na problematyce edukacji. Zanim jednak do tego przejdziemy, warto zwrócić uwagę na jedno istotne zagadnienie metodyczne. Jest sprawą oczywistą, że w Polsce, jak w każdym kraju o choćby w miarę ustabilizowanej sytuacji ekonomicznej, społecznej, a także, miejmy nadzieję, politycznej, konieczne jest formułowanie ogólnego planu rozwoju z co najmniej kilkuletnim wyprzedzeniem. Plan taki powinien stanowić odniesienie przy podejmowaniu istotnych dla kraju decyzji oraz budowaniu rozwiązań organizacyjnych i prawnych. Nie powinno się jednak przygotowywać takiego dokumentu co kilka lat, dopiero gdy horyzont czasowy aktualnego planu zbliża się do końca.

Przy obecnych możliwościach informatycznych plan taki powinien być dokumentem ciągłym, opracowywanym i zatwierdzanym co roku, modyfikującym przyjęte wcześniej ustalenia. Pozwoliłoby to na bieżące uwzględnianie już osiągniętych rezultatów, zmieniającej się sytuacji międzynarodowej, głównie w otoczeniu Polski, pojawiających się trendów gospodarczych, społecznych i politycznych. Takie rozwiązanie pozwala szybko reagować na zmiany uwarunkowań i chroni przed koniecznością dokonywania znacznych skokowych zmian, szkodliwych dla wszystkich dziedzin życia społecznego. Ma to szczególne znaczenie w Polsce, gdzie po każdych wyborach zmieniają się koncepcje, nawet te decydujące o kształcie państwa, zmieniają się priorytety itd. Być może świadomość ciągłości procesów społecznych, politycznych i gospodarczych zapobiegłaby wielu istotnym kłopotom i stratom zmuszając decydentów do stałego, skutecznego monitorowania realizacji rozpoczętych projektów, analizy braków i niedociągnięć, a także uważnego obserwowania tego, co się dzieje na świecie. Mogłaby też zapobiegać chaotyczności w podejmowaniu decyzji, na co zwracają uwagę autorzy planu.

Działania osłonowe

Tytuł &8222;Narodowy Plan Rozwoju&8221; sugeruje, iż jest to dokument o charakterze strategicznym, proponujący spójną i przynajmniej względnie kompletną wizję rozwoju państwa, cele i priorytety oraz stosownie do nich formułowane projekty decyzji politycznych, rozwiązań legislacyjnych i instrumentów finansowych w najważniejszych sferach funkcjonowania państwa. Tymczasem na pytanie: czym jest NPR?, autorzy odpowiadają w sposób następujący: &8222;NPR jest koncepcją modernizacji polskiej gospodarki. To kompleksowy program rozwoju społecznego, który finansowany jest ze środków unijnych oraz ze środków krajowych&8221; i dalej: &8222;NPR ma sprzyjać realizowaniu interesów różnych grup ludności, ukierunkowywać i stabilizować działanie instytucji publicznych i społecznych, zapobiegać napięciom i rozczarowaniu państwem&8221;.

Nie zapowiada to wyraźnego wskazania celów, które mogą mobilizować do wspólnego działania oraz stymulować silną aktywizację społeczną i obywatelską identyfikację z państwem, otworzyć debatę publiczną nad hierarchizacją potrzeb, równoważeniem konsumpcji i inwestycji prorozwojowych, efektywnym korzystaniem ze środków zewnętrznych, jednak bez uzależniania się od nich. Wydaje się więc, że mają to być raczej propozycje działań osłonowych, łagodzących konflikty, dysproporcje i trudności towarzyszące procesom społecznym i gospodarczym toczącym się własnym trybem.

Autorzy planu słusznie zwracają uwagę, że warunkiem koniecznym ogólnego rozwoju Polski jest stosunkowo równomierne tempo wzrostu gospodarczego. Nie jest to jednak warunek wystarczający. Modernizacja gospodarki powinna, ale przecież nie musi, służyć rozwojowi społecznemu, nie są to procesy nierozłączne, a już na pewno nie tożsame. Oznacza to, że modernizacja i rozwój gospodarki, mierzone na przykład przyrostem PKB i wzrostem konkurencyjności, powinny być niezbędnym środkiem, ale nie celem samym w sobie.

Wydaje się, że kluczowym problemem najbliższych dziesięcioleci będą szeroko rozumiane kwestie pracy. Tak czy inaczej pojmowana i wykonywana praca ukonstytuowała człowieka i społeczeństwa. Brak pracy, a w dalszej konsekwencji woli i zdolności jej wykonywania, jest dominującą przyczyną rujnującego struktury społeczne wykluczenia i marginalizacji dużych grup społecznych. Szeroko adresowana współczesna polityka społeczna, skoncentrowana na programach pomocowych i osłonowych, uzależnia ludzi, odbiera im podmiotowość i wolność, staje się źródłem frustracji. Muszą zatem pojawić się nowe przestrzenie aktywności i wymiany pracy.

Ideą, w świetle której winny być konstruowane i oceniane propozycje zawarte w Narodowym Planie Rozwoju winno być budowanie przestrzeni aktywności i samorealizacji dla możliwie najszerszej części społeczeństwa. Wymagający solidarnej troski innych margines społeczny musi być realnym marginesem, nie można go szacować, jak to obecnie bywa, na połowę i więcej współobywateli (inna sprawa, czy te oszacowania są prawidłowe i odzwierciedlają sytuację społeczną). Zasoby materialne mogą służyć utrwalaniu poczucia własnej wartości i godności, ale wiele przykładów wskazuje, że istotne znaczenie ma również kwestia postaw i uznawanej hierarchii dobrze zdefiniowanych wartości. Dlatego naczelnym priorytetem powinno być budowanie kapitału społecznego, kapitału ludzkiego.

Wtórna wartość kapitału ludzkiego

W świetle tak sformułowanych i usprawiedliwionych tytułem dokumentu oczekiwań projekt wydaje się być dalece niewyczerpujący, dość chaotyczny i zachowawczy. Prezentując &8222;Tło społeczno-gospodarcze&8221;, autorzy przedstawili stan aktualny i prognozy kształtowania się kilku ważnych syntetycznych wskaźników, w tym bardzo niepokojących, charakteryzujących rynek pracy oraz stan ubóstwa i wykluczenia społecznego. Nie odczytali ich jednak jako sygnału coraz wyraźniej rysującej się konieczności poważnej zmiany istotnych elementów relacji społecznych. Świadczy o tym umieszczenie &8222;rozwoju kapitału społecznego i społeczeństwa obywatelskiego&8221; na ostatnim miejscu liczącej 15 pozycji listy wyzwań, z jakimi trzeba się zmierzyć.

Wiele wskazuje na to, że przygotowanie kompleksowej strategii rozwoju jest w najbliższym czasie mało realne. Z drugiej strony, można się spodziewać, że środki unijne będą napływać w ustalonych już terminach i trzeba być przygotowanym na ich sensowne spożytkowanie, tym bardziej że trzeba w te przedsięwzięcia zaangażować także poważne środki krajowe.

&8222;Spójność społeczna, wysokie tempo zrównoważonego rozwoju&8221; - to ważne elementy planu. Wskaźniki obiektywne, a także wyniki badania opinii Polaków na temat ich sytuacji osobistej i rodzinnej wskazują, że wiele aspektów jakości życia w Polsce uległo znacznej poprawie. Nie znajduje to jednak wyraźnego odzwierciedlenia w świadomości, szczególnie w skali społecznej. Satysfakcję czy chociażby dostrzeganie tych osiągnięć utrudnia przede wszystkim brak poczucia bezpieczeństwa, jakie może dawać względna pewność zatrudnienia i utrzymania rodziny na poziomie możliwym do zaakceptowania w obecnych czasach. Spójność społeczna i kapitał społeczny wyrastają z aktywnego uczestniczenia w życiu społecznym możliwie najszerszych kręgów obywateli. Dlatego celem, w świetle którego należy rozpatrywać wszystkie strategie sektorowe i programy operacyjne winno być trwałe, wysokie tempo zrównoważonego rozwoju, uzyskiwane przy wykorzystywaniu wszystkich możliwych do zidentyfikowania i uaktywnienia zasobów pracy. Ze sfery ubóstwa i marginalizacji nikogo nie można bowiem wyprowadzić, ale trzeba dawać ludziom szansę usamodzielnienia się i znalezienia satysfakcjonującego ich miejsca.

W projekcie Narodowego Planu Rozwoju kapitał ludzki, kapitał społeczny, spójność społeczeństwa są postrzegane jako wartości wtórne, pochodne wzrostu PKB. Nie docenia się istnienia dodatniego sprzężenia zwrotnego premiującego uaktywnienie zasobów pracy. Na liście priorytetów strategicznych integracja społeczna, wiedza i kompetencje oraz aktywizacja i mobilność znalazły się na końcu - tylko przed gospodarowaniem przestrzenią. Tymczasem głównym polskim problemem jest bezrobocie, a szerzej: bardzo niska (najniższa w Europie) aktywność zawodowa. Według prognozy sporządzonej dla NPR przez DAE MgiP, współczynnik aktywności zawodowej cały czas (nawet do roku 2020) ma się utrzymywać na poziomie około 53 procent. Model struktury społecznej o niskim poziomie aktywności na rynku pracy jest oczywiście możliwy, ale pod warunkiem stosownego ograniczenia potrzeb konsumpcyjnych i wylansowania innych pól aktywności jako alternatywnej dla kariery zawodowej drogi samorealizacji. Na obecnym etapie rozwoju naszego kraju nie zostanie on jednak zaakceptowany. Oznacza to bezwzględną konieczność poszukiwania dziedzin charakteryzujących się wysoką produktywnością przy znacznym zatrudnieniu, w których moglibyśmy być konkurencyjni. Niestety, w dokumencie dominuje przekonanie o konieczności naśladowania innych. Nie proponuje się projektowania i kreowania pożądanych procesów, nie widać prób zmierzenia się ze stereotypami. Tymczasem bez zdecydowanej woli wprowadzania nowych jakościowo rozwiązań nie tylko poprawienie, ale nawet utrzymanie względnej pozycji Polski w świecie nie będzie możliwe.

Sprzeczne propozycje

Nauczanie i wychowanie jest podstawowym mechanizmem wyrównywania szans i budowania spójności społecznej, co ciągle jest słabo dostrzegane. Odniesienia do szeroko pojętej edukacji, aczkolwiek rozproszone, czasami niespójne bądź nierealistyczne, znajdują się w wielu miejscach omawianego dokumentu. Tematy te, zarówno w relacji ilościowej do całości tekstu, jak i w zakresie konkretnych propozycji zmian i usprawnień, zajmują dość odległą pozycję w porównaniu z innymi elementmi warunkującymi rozwój. Wprawdzie w podrozdziale &8222;Najważniejsze wyzwania polskiej gospodarki&8221; wymienia się &8222;podnoszenie jakości kapitału ludzkiego poprzez odpowiednią, dostosowaną do wyzwań demograficznych, społecznych i gospodarczych, politykę z zakresu edukacji oraz badań i rozwoju&8221;, ale w dalszym tekście brak w zasadzie wyraźnej koncepcji takiej polityki, nie mówiąc już o instrumentach jej realizacji. Co więcej, niektóre propozycje szczegółowe są wzajemnie sprzeczne. Na przykład postulowane w odniesieniu do kształcenia ustawicznego obligatoryjne tworzenie w przedsiębiorstwach funduszu szkoleniowego z odpisu naliczanego w stosunku do funduszu wynagrodzeń i wliczanego w koszty w oczywisty sposób podnosi koszty pracy, gdy w następnym punkcie czytamy: &8222;Podstawową przeszkodą poprawy sytuacji na rynku pracy jest .klin podatkowy&8221;, czyli bardzo wysokie łączne obciążenie fiskalne wynagrodzeń, które powoduje, że mimo relatywnie niskiego poziomu płac koszty pracy są wysokie i hamują przyrost zatrudnienia nawet w okresie koniunktury&8221;.

W dokumencie potwierdzono znane fakty, takie jak towarzyszące ilościowemu rozwojowi szkolnictwa wszystkich szczebli dramatyczne obniżanie się jakości znacznej jego części, a także rosnące różnicowanie jakości kształcenia. Zwraca się też uwagę na poważne niedopasowania strukturalne. Ogólny opis sytuacji na polu edukacji w zasadzie wydaje się słuszny, natomiast wnioski i propozycje rozwiązywania dostrzeżonych przez autorów problemów niejednokrotnie cząstkowe lub kontrowersyjne. Na przykład postulat dalszego wzrostu ilościowego kształcenia na poziomie wyższym jest błędny, a przy tym niemożliwy do realizacji, chociażby ze względu na chęci i możliwości intelektualne potencjalnych kandydatów na studia.

Nie podlega dyskusji, że wykształcenie jest dobrem samym w sobie, dobrem zarówno indywidualnym, jak i ważnym społecznie. Wykształcenie może mieć ogromny wpływ na postawę i losy człowieka. Ale jest też dobrem kosztownym. System edukacji nie może więc być budowany w oderwaniu od realiów społecznych i ekonomicznych. Problemy edukacji, społeczeństwa obywatelskiego, innowacyjności gospodarki, aktywności zawodowej i rynku pracy powinny być rozpatrywane łącznie, w świetle oczekiwanego modelu życia społecznego i prognozy demograficznej. Zaliczenie edukacji do ważnych inwestycji prorozwojowych i kierowanie na poprawienie jej finansowania znaczącej części środków generowanych przez przyrost PKB jest istotnym, ale nie jedynym czynnikiem warunkującym jej rozwój.

Ekstensywna koncepcja

W okres transformacji wchodziliśmy ze zdecydowanie anachroniczną strukturą wykształcenia społeczeństwa. Świadomość tego szybko stała się powszechna, a reakcja społeczna wręcz modelowo konstruktywna. Rozwój ilościowy sprawił, że osiągnęliśmy jeden z najwyższych na świecie wskaźników skolaryzacji. Liczba uczniów i studentów na 1000 mieszkańców wynosi w Polsce dobrze ponad 230 (przy znaczącym udziale studiów wyższych szczebli, a więc relatywnie drogich), wobec 211 dla krajów rozwiniętych gospodarczo i 224 dla Ameryki Północnej. Współczynnik skolaryzacji w wieku 19-24 lat zbliża się do 50 procent. Jednocześnie w wielu miejscach NPR słusznie wskazuje się na niski poziom kompetencji absolwentów oraz rosnące trudności ze znalezieniem pracy zgodnej z oczekiwaniami i odpowiadającej kierunkowi oraz formalnemu poziomowi wykształcenia. System edukacyjny jako całość nie sprostał więc wyzwaniom. Zwiększanie liczby kształconych, w tym na studiach płatnych, bez względu na warunki i sposób realizacji procesu dydaktycznego oraz przygotowanie i motywację kandydatów, przedłożono nad rzetelną realizację misji edukacyjnej. Postulaty mechanicznego zwiększania finansowania chaotycznego i ekstensywnego sposobu kształcenia wydają się być zatem kontrowersyjne.

Narodowy Plan Rozwoju jest dokumentem rządowym i odzwierciedla sposób widzenia rzeczywistości przez władze państwowe. Wprowadzenie zmian instytucjonalnych należy do kompetencji władzy ustawodawczej i wykonawczej, a więc sformułowania zamieszczone w poświęconym temu zagadnieniu rozdziale NPR można uważać za miarodajne. W dziale &8222;Nauka, szkolnictwo wyższe, edukacja&8221; przyjęto następującą kolejność: nauka, szkolnictwo wyższe, oświata, kształcenie ustawiczne.

Zasadą systemu edukacyjnego może być albo dyrektywa: na danym szczeblu edukacji zrealizuj tak wiele, jak to tylko możliwe, albo: kształć tak długo, jak długo da się utrzymać młodego człowieka w szkole i uczelni, a nawet jeżeli rezultat będzie mizerny, to może on przecież zdobywać kolejne zaświadczenia kształcenia ustawicznego. Mimo, iż wydaje się oczywiste, że kształcenie w ramach standardów programowych i kadrowych przewidzianych dla szkolnictwa wyższego osób mających podstawowe trudności z czytaniem, pisaniem i liczeniem jest przeciwieństwem postulowanego zwiększania szans edukacyjnych, autorzy NPR zdają się preferować koncepcję ekstensywną, której jedyną zaletą jest rosnący rynek pracy dla nauczających.

Zmiana zasad funkcjonowania

Oświata powszechna - przedszkola oraz szkoły podstawowe i gimnazja, w których praktycznie wszystkie dzieci realizują obowiązek szkolny - jest fundamentem merytorycznym i formalnym całego systemu edukacyjnego. Na tym poziomie należy diagnozować i wyrównywać (a nie kwitować problem stosownym zaświadczeniem) wszelkie dysfunkcje. Szkoła nie może być jedynie miejscem nauczania, musi pełnić funkcje wychowawcze, socjalizacyjne, a bywa, że i opiekuńcze, szczególnie wobec dzieci pozbawionych tego rodzaju troski w rodzinie. Kiedy postulatywnie mówimy ogólnie o potrzebie &8222;dawania szansy&8221;, to dzieciom ta szansa się po prostu należy.

Niż demograficzny powinien zatem stać się okazją do wyraźnego zwiększenia intensywności kształcenia powszechnego poprzez zmniejszenie liczebności klas (do 15-20 uczniów) i wydłużenie realnego czasu nauczania (więcej godzin lekcyjnych o zróżnicowanym charakterze w roku szkolnym), rozwijania pozalekcyjnych form kształcenia, wyrównywania dysfunkcji zdrowotnych oraz niedoborów wychowania rodzinnego i wpływów środowiska.

Tymczasem w NPR czytamy: &8222;Konieczne staje się dostosowanie do nowej sytuacji sieci szkół oraz zmniejszenie zatrudnienia nauczycieli&8221;. Trudno to uzasadnić względami ekonomicznymi. Niż demograficzny oznacza, że w skali społecznej, większa liczba podatników utrzymuje system oświatowy dla mniejszej liczby dzieci. Nawet utrzymanie finansowania oświaty na obecnym poziomie udziału w PKB przyniesie więc poprawę

w przeliczeniu na ucznia. Planując trwałe i wysokie tempo rozwoju należy dbać o to, aby roczniki mało liczne były szczególnie dobrze wykształcone i, co powinno się z tym wiązać, produktywne. Jest to więc praktyczny, czysto ekonomiczny argument na rzecz przynajmniej utrzymania poziomu nakładów na oświatę przy jednoczesnym zwiększeniu zadań szkoły oraz poprawie intensywności i efektywności kształcenia.

Wszystko to wymaga radykalnej zmiany zasad funkcjonowania systemu oświatowego. Trzeba zgodzić się z twierdzeniem, że skutecznie broniona od lat Karta Nauczyciela jest poważną przeszkodą na drodze przebudowy systemu. Główna przyczyna tkwi jednak w populizmie polityków i niezdolności kolejnych ministrów do przeciwstawienia się interesom i naciskom korporacyjnym, do uzyskania społecznej zgody, ponad bieżącymi grami politycznymi, na temat dwóch, najwyżej trzech, fundamentalnych, jasno sformułowanych zadań stawianych oświacie oraz dróg, sposobów i harmonogramów ich realizacji. Muszą to być cele merytoryczne, wyraźnie podnoszące jakość wykształcenia, a nie tylko wskaźniki ilościowe, które szybko stają się celem samym w sobie.

Kształcenie zróżnicowane

Kształcenie w szkołach podstawowych i gimnazjalnych jest wypełnieniem fundamentalnych obowiązków państwa wobec jego najmłodszych obywateli, a jego celem jest możliwie najpełniejsze ujawnianie i rozwijanie wszelkich potencjalnych możliwości i talentów oraz umożliwienie opanowania wiedzy i umiejętności niezbędnych w dalszym życiu, nawet gdyby wymagało to wielkiego wysiłku uczniów oraz szczególnych starań i zabiegów ze strony szkoły.

Kształcenie na poziomie średnim ma inny charakter, jest bowiem przygotowaniem do samodzielności, do dokonywania obarczonych odpowiedzialnością wyborów. Musi zatem być zróżnicowane, a także stwarzać możliwość zrezygnowania z nauki, bo na tym etapie administracyjny przymus kształcenia może podważać jego wartość. Ważne jest właściwe ukształtowanie sektora kształcenia zawodowego zarówno na poziomie średnim, jak i policealnego oraz pomaturalnego. Wiele osób, które po ukończeniu liceum nie mają zawodu, nie może sprostać wymaganiom, jakie powinny stawiać studia wyższe, chociaż mogą być dobrymi, poszukiwanymi pracownikami. Natomiast z trudem wymęczony licencjat na ogół nie oznacza nabycia praktycznie przydatnych umiejętności. Łatwiej je uzyskać w dobrze wyposażonej w pracownie i warsztaty szkole, pod kierunkiem odpowiednio przygotowanych nauczycieli. Takie kształcenie może być efektywniejsze, tańsze, jego sieć w terenie jest dostateczna.

Jednym z ważniejszych odnoszących się do edukacji postulatów, jakie postawiono w projekcie NPR, jest &8222;podwyższanie kompetencji kluczowych i promowanie kształcenia w zakresie nauk ścisłych&8221;. Nauki ścisłe kształtują sposób rozumowania, kojarzenia i porządkowania informacji, co jest niezbędne w epoce, w której nie tylko ilość i dostępność informacji, ale umiejętność ich selekcji i wykorzystania stają się problemem. Nauczanie matematyki, która wydaje się nam językiem tak uniwersalnym, że jej formuły uchodzą za najlepszy sposób komunikacji i dlatego wysyłamy je w kosmos, u progu ery globalizacji i społeczeństwa wiedzy powinno stać się przedmiotem szczególnej uwagi. Konieczne jest też zwracanie uwagi na nauki przyrodnicze umożliwiające ludziom zrozumienie otaczającego ich świata.

Zróżnicowane kształcenie na poziomie średnim może być potwierdzane różnymi rodzajami świadectw. Jedne mogłyby być dokumentem tylko potwierdzającym społeczne i intelektualne przygotowanie do podjęcia wyzwań dorosłego życia, inne mogłyby świadczyć również o przygotowaniu do podjęcia studiów wyższych, a jeszcze inne potwierdzać kwalifikacje do wykonywania konkretnego zawodu.

Koncentracja wysiłków

Problematyka szkolnictwa wyższego staje się coraz bardziej złożona. Kształcenie wyższe obejmuje ludzi dorosłych, najczęściej też znajduje bezpośrednie odbicie w ich przyszłej pozycji społecznej i zawodowej. Z tego względu ma ono charakter inwestycji podobnej do innych sposobów budowania własnego warsztatu pracy. Obecnie obowiązujący sposób finansowania kształcenia wyższego jest wewnętrznie sprzeczny, nieefektywny, wzmacnia nasilające się negatywne strony systemu. Swobodę i racjonalność debaty publicznej na ten temat krępują zapisy konstytucyjne. Rozstrzygnięcie tego problemu mogłoby stać się punktem wyjścia do budowania długoletniej strategii rozwoju sektora edukacji wyższej.

Drugim zagadnieniem typu strategicznego jest sama istota studiów wyższych. Nikt nie przeczy, że zasoby i poziom skomplikowania wiedzy oraz umiejętności potrzebnych współczesnemu człowiekowi są coraz obszerniejsze i kształcenie musi być coraz dłuższe. Nazywanie jednak niemal całego kształcenia pomaturalnego studiami wyższymi i próby umieszczenia go w ramach jednolitych rygorów ukształtowanych dla tego poziomu kształcenia przypominają obietnice podniesienia wszystkich płac powyżej średniej.

Kształcenie pomaturalne, być może ze względu na uznawanie kwalifikacji zawodowych, a także wymogi statystyki, objęte nazwą &8222;studia wyższe&8221;, powinno zostać wyraźnie zróżnicowane. Konsekwencją utrzymania zasady formalnego ujednolicenia będzie bowiem, szybsze lub wolniejsze, obniżanie poziomu nawet czołowych uczelni, podczas gdy konieczna jest koncentracja wysiłków intelektualnych, organizacyjnych i finansowych dla utrzymania możliwości partnerskiej współpracy z najlepszymi.

Łącznie z zagadnieniami najwyższej jakości kształcenia (nie chodzi tylko o obecnie realizowaną formę studiów doktoranckich) powinna być rozpatrywana problematyka badań naukowych. Nauka zawsze była bardziej ponadnarodowa czy ponadpaństwowa niż inne dziedziny ludzkiej działalności. Dotyczy to także kształcenia, szczególnie wyższego. Zamiast straszyć &8222;odpływem&8221; najlepszych do światowych centrów badawczych, należy tworzyć warunki i mechanizmy podtrzymujące ich żywy kontakt naukowy i współpracę z ośrodkami i środowiskami, w których wyrośli. Powinno się to też okazać skutecznym instrumentem podnoszenia jakości kształcenia i polepszania pozycji polskich uczelni w światowej przestrzeni edukacyjnej, a w konsekwencji - podnoszenia ogólnego poziomu intelektualnego naszego społeczeństwa.

Przed rozstrzygnięciem problemów formalnego uznania rzeczywistego zróżnicowania studiów wyższych, zasad ich finansowania oraz stworzenia mechanizmów sprzyjających rozwojowi ośrodków kształcenia i badań, które mogłyby utrzymywać partnerską współpracę z najlepszymi na świecie, rozważania na temat rodzajów własności uczelni lub zapewnienia właściwego statusu młodym naukowcom, wydają się przedwczesne, chociaż mają niewątpliwie istotne znaczenie dla strategii rozwoju szkolnictwa wyższego.

Kształcenie ustawiczne jest z natury rzeczy bardzo elastyczne, wrażliwe na popyt, względnie łatwe do organizowania. W jakimś sensie jest naturalnym, pozytywnym składnikiem współczesnej cywilizacji, właściwym wszystkim sektorom jej funkcjonowania. W NPR należy wskazać na jego niezbędność wśród mechanizmów podnoszenia jakości i sprawności działania we wszystkich dziedzinach, a postulowane regulacje prawne ograniczyć do ochrony przed ewidentnymi patologiami.

Narodowy Plan Rozwoju powinien być dokumentem syntetycznym, adresowanym nie tylko do ekspertów branżowych, ale do szerokich kręgów społecznych zainteresowanych perspektywami rozwoju kraju. Musi być czytelną wizją modelu społeczno-gospodarczego, jaki pragniemy osiągnąć, wskazywać podstawowe priorytety i formułować wyraźne, ostre dyrektywy strategii sektorowych, w tym do sektora edukacji.

Prof. dr hab. inż. Marek Dietrich, biocybernetyk i biomechanik, jest dyrektorem Instytutu Problemów Współczesnej Cywilizacji.

Dr Anna Jankowska jest pracownikiem Instytutu Problemów Współczesnej Cywilizacji.