)
Zapowiadane w Polsce zwikszenie wydatkw budetowych na B+R w celu wykonania tak zwanej Strategii Lizboskiej budzi wiele obaw i wtpliwoci. Generalnie, nastpstwa cywilizacyjne wejcia do Unii wydaj si porwnywalne z takimi procesami dziejowymi, jak chrystianizacja, kolonizacja na prawie niemieckim czy te europeizacja w dobie Owiecenia. Nie oznacza to jednak, e wszystkie inicjatywy unijne s rwnie korzystne.
W zaleceniach Strategii Lizboskiej dotyczcych nauki naley odrni te, ktre odnosz si do Europejskiej Przestrzeni Bada, te, ktre dotycz tak zwanego celu 3 procent (krajowych wydatkw na B+R jako odsetka PKB) oraz te, ktre wi si z &8222;planem dziaa 3 procent&8221;. Idea Europejskiej Przestrzeni Bada jest, jak si zdaje, jednoznacznie korzystna, suc otwarciu wzgldnie zamknitego systemu bada publicznych w Polsce, a zatem i kruszeniu nienaruszalnych dotd sfer wpyww, dworw i kapliczek. &8222;Plan dziaa&8221; 3 procent (majcy na celu cilejsze zwizanie nauki ze sfer gospodarki) jest na og take korzystny i potrzebny. Najwiksze wtpliwoci budzi postulat zwikszenia wydatkw na nauk w krajach czonkowskich do 3 procent PKB do roku 2010. Jak si zdaje, rzadko kiedy podcignicie pod jeden strychulec krajw znajdujcych si na rnym poziomie gospodarczym byo tak mao przemylane, jak w &8222;celu 3 procent&8221;. Postulat 3 procent ley najprawdopodobniej w interesie Francji, Wielkiej Brytanii i Niemiec, ale nie jest pewne, czy take pozostaych pastw czonkowskich.
U podstaw &8222;celu 3 procent&8221; leaa wizja B+R jako &8222;transformatora&8221;, ktry ujawnia ukryte i przeksztaca istniejce zasoby w dobra spoeczne i gospodarcze. Nawet surowce naturalne s przecie najczciej owocem bada naukowych i technologicznych (rozpoznanie, technologie eksploatacji i przetwrstwa). Podobnie B+R potrafi da dodatkow warto innym zasobom naturalnym, spoecznym, kulturowym. Gdy jednak B+R nie jest silnie splecione ze sfer gospodarki oraz praktyk publicznych (zdrowie, edukacja, zarzdzanie publiczne), tak jak to jest (w zasadzie) w Polsce, wwczas dodatkowe fundusze budetowe na badania su w najlepszym razie rozwojowi nauki akademickiej i poprawie jakoci samych bada, a nie wzrostowi konkurencyjnoci gospodarczej. Su zwikszeniu introwertyzmu systemu bada, a nie jego otwarciu na praktyki spoeczne i gospodarcze.
Wedug bada ekonometrycznych przeprowadzonych na zlecenie Komisji Europejskiej, osignicie &8222;celu 3 procent&8221; ma mie wany wpyw na dugofalowy wzrost PKB i zatrudnienia w Europie, rzdu 0,5 procent wzrostu i 400 tysicy dodatkowych miejsc pracy po roku 2010. Jednak rdem tego spodziewanego wzrostu ma by nie tyle zwikszenie budetowych nakadw na B+R w sektorze publicznym, co zmiana struktury gospodarek w kierunku bran bardziej naukochonnych oraz zwikszenie innowacyjnoci przedsibiorstw. Polska posiada dzi nie tylko PKB per capita zbliony do tego, ktry miay europejskie kraje rozwinite w latach 60., ale take pewne istotne wskaniki strukturalne, bliskie Francji czy Niemcom Zachodnim tamtych lat. Dokonanie w cigu 5 lat skoku pokonujcego dystans 50 lat (w stosunku do &8222;ruchomego celu&8221;) nie jest moliwe, i nie sdz, aby jakikolwiek rzetelny model ekonometryczny pozwoli udowodni, e osignicie w Polsce czy na Sowacji &8222;celu 3 procent&8221; zaowocuje podobnymi efektami.
Nie zawsze i niekoniecznie wiksze nakady budetowe na B+R odpacaj wzrostem efektw. Gigantyczne subsydia w USA w latach 60. na walk z rakiem nie zaowocoway wcale fal odkry naukowych. Efekty poznawcze i gospodarcze inwestycji w B+R nie s prost funkcj wielkoci zainwestowanych rodkw. W pewnych sytuacjach, rzeczywicie, metafora &8222;pocze faksowych&8221; (im jest ich wicej, tym warto pojedynczego aparatu jest wiksza) dobrze oddaje charakter wiedzy jako dobra gospodarczego. Im wicej przemylanych inwestycji w wiedz, tym wikszy (do pewnego poziomu) efekt mnonikowy. Jednak bardzo czsto tradycyjna metafora pastwiska jest lepsza. Im wicej krajw jednoczenie inwestuje w zasadzie w te same obszary bada, tym wicej dublowania bada i tym mniejsza rentowno pojedynczych inwestycji. Czas pokae, czy w stosunku do idei 3 procent bardziej pasuje metafora &8222;efektu mnonikowego&8221;, czy &8222;pastwiska&8221; (z jego ograniczonymi zasobami).
Polityka, take europejska, nie powstaje nigdy w wiecie czystych idei. &8222;Cel 3 procent&8221; zyska sw wasn dynamik, jako narzdzie da zmiany budetu Unii, wzrostu budetu Komisji Bada UE oraz wzrostu udziau nauki w budetach narodowych. Cel ten jest wspierany zarwno przez politykw, administratorw nauki, jak i samych naukowcw, widzcych w nim wasny oczywisty interes. Jak si zdaje, jest za pno na odtrbienie marszu w stron 3 procent. Gdyby cel ten mia by rzeczywicie realizowany w Polsce, mogoby to oznacza utrwalenie wszystkich ujemnych zjawisk w sektorze nauki oraz wzmocnienie wszystkich lecych u ich podstaw przekona.
Mona mie obawy, e skutki dodatkowego zastrzyku pienidzy budetowych bd zgodne wszdzie z tak zwanym efektem Zinowiewa. Autoreforma, reforma przeprowadzana przez samo rodowisko, najczciej utrwala status quo, a nieraz niszczy najlepsze elementy systemu. Co moe nastpi, gdy publiczny sektor nauki w Polsce, taki jaki jest dzi, otrzyma duy zastrzyk pienidzy? Znacznie atwiej bdzie zosta doktorem i profesorem, uzyska stopie naukowy, mie publikacje itd. Z tych nowych szans skorzystaj w pierwszym rzdzie przecitni, ktrzy dominuj w kadym systemie, tyle e ich poziom jest w Polsce na og niszy ni w krajach rozwinitych. Kilku wietnych naukowcw porwie par okruchw, lecz ich proporcjonalny udzia gwatownie spadnie. Wprowadzony zostanie nowy system pac, oparty na rzeczywistej wartoci bada. Kto bdzie odpowiedzialny za jego opracowanie? Ci, ktrzy dominuj dzi. Bd oni postpowa wedug dotychczasowych regu i niemal nic si nie zmieni. Dominujce dzi w Polsce strategie badawcze podczania si (przejmowanie koncepcji opracowanych w orodkach centralnych), poznawczej izolacji (od dotychczasowych osigni danej dziedziny i od aktualnie prowadzonych na wiecie bada) i transmisji (przenoszenie osigni wiatowych do wasnego kraju czy instytutu) zostan wzmocnione. Tylko ta ostatnia strategia ma niekiedy racj bytu. W mniejszym stopniu wzrosn badania stanowice oryginalny wkad do nauki wiatowej oraz, przede wszystkim, takie, ktre maj zastosowanie w kraju.
Jeli nawet dramatycznie spadajce nakady na nauk nie skoniy rodowiska do wprowadzenia programu oszczdzania i wzrostu efektywnoci wydawania pienidzy na B+R, choby przez takie stosowane szeroko na caym wiecie formy, jak ewaluacje czy te formy wsplnego wykorzystywania aparatury, mona mie wtpliwoci, czy pobudk dla takich dziaa stanie si nagle zwikszony napyw funduszy. Wybitny polityk to nie tylko ten, kto wydaje wicej, ale i ten, kto potrafi wicej zaoszczdzi.
Jest ciekawe i godne podkrelenia, e o ile w Polsce &8222;celowi 3 procent&8221; powica si wiele uwagi, o tyle w jego cieniu pozostaje &8222;Plan dziaa 3 procent&8221;. Dziaania, ktrych realizacji Komisja Europejska oczekuje od pastw czonkowskich w ramach tak zwanej Otwartej Metody Koordynacji, id w kierunku zblienia polityk naukowych i innowacyjnych oraz systemw nauki i innowacji. Kade z oczekiwanych dziaa ley, jak si zdaje, w interesie rodowisk biznesu. Presja organizacji biznesu na rzd, by realizowa &8222;plan dziaa 3 procent&8221;, mogaby uruchomi przemiany zwrconego dotd ku samemu sobie systemu nauki.
Reforma kadego systemu jest nadzwyczaj trudna. Od wewntrz udaje si j przeprowadzi tylko &8222;w stanie wyszej koniecznoci&8221;, w warunkach kryzysu i wysokiego stopnia konsensusu wszystkich zainteresowanych. Na og wymaga ona interwencji czynnika zewntrznego (np. reforma kotajowska Akademii Krakowskiej).
Elity naukowe w Polsce, ktre potrafi wyda z siebie ryk lwa w obronie budetu nauki, z reguy nie mog si zdoby nawet na najcichszy szept, gdy idzie o usprawnienie sposobu, w jaki pienidze budetowe s wydawane. A przecie zyski z ich wprowadzenia moe by i podwoiy realne wydatki na badania.
W ostatnich latach minister nauki, dzierc w rku kij (spadajce nakady budetowe na nauk), nie sign po niego ani razu, aby skoni do reformy organizacje naukowe. Nie mia po temu sposobnych narzdzi i moliwe, e postpi susznie. Teraz jednak prawdopodobnie nowy minister bdzie trzyma w rku rosnc ki marchewek (zwikszane nakady na nauk). Byoby bdem, gdyby nie skorzysta z tej historycznej szansy, majc teraz - po zmianach ustawowych - silniejsz pozycj w stosunku do rodowiska naukowego ni poprzednio.
Dodatkowe wzrastajce rodki budetowe na nauk nie zostayby zmarnowane wtedy, gdyby byy kierowane na nowych warunkach i zasadach, a czciowo take ku odmiennym celom - zarwno na wewntrzne reformy publicznego sektora nauki, jak i na zwikszenie jego powiza zewntrznych.
Znaczna cz tych zwikszonych funduszy powinna by przeznaczona na rozwj B+R w przedsibiorstwach (tzw. kapita dwigniowy, np. w formie voucherw pozostajcych do dyspozycji organizacji biznesu, przeznaczonych na rozwj B+R w fazie przedkonkurencyjnej), wspprac przedsibiorstw z uczelniami, realizacj prac badawczych w przemyle, wspieranie przez B+R modernizacji bran itd.
Z czasem, rodki przekazywane dotychczasowym trybem powinny stopniowo male. Jednak, aby mogy one by kierowane na nowych warunkach i zasadach, potrzeba jasnej wizji tego, co chce si osign, wiedzy i kompetencji, jak to osign, oraz siy i determinacji potrzebnych do realizacji wizji.
Ani rodowisko naukowe, ani urzdnicy ministerialni nie maj wiedzy ni interesu, aby zmienia status quo. To rodowiska biznesu mog i powinny odegra decydujc rol w budowie tej nowej wizji, i w dopilnowaniu, aby nie zostaa ona zwichnita przez brak kompetencji i stpiona przez kompromisy. Inaczej wzrastajce rodki na nauk zostan wchonite przez istniejc dotd nieefektywn machin.
Jakie powinny by zaoenia i elementy tej nowej wizji? Rzumy kilka lunych myli i propozycji.
Naley przej od dziaa dostosowawczych, wymuszonych przez wymogi uczestnictwa w Unii Europejskiej, do postawy wiadomego kreatora nowych rozwiza w sferze B+R; od wspierania sektora publicznego nauki w celach ochrony socjalnej jego personelu, do wspierania nauki (w jakimkolwiek sektorze by powstawaa) ze wzgldu na potrzeby rozwojowe kraju.
Nie ma jednej cudownej recepty na polityk naukow dla Polski. Pewne jest to, e musi ona opiera si na duej dawce tak zwanego policy intelligence (wsparcia analitycznego), musi zawiera przemylany dobr narzdzi, tak aby daway one efekt synergiczny, a nie kolidoway ze sob, musi by dobrze zharmonizowana z innymi politykami, musi by oparta na benchmarkingu polityk, ale dostosowana do sytuacji kraju, musi by elastyczna i musi uwzgldnia zrnicowania branowe i regionalne. Istniej ujemne skutki braku policy intelligence: polityka naukowa kraju jest gorsza ni mogaby by, gdyby zostaa wsparta statystykami, analizami i debat eksperck, zdolno absorpcji policy intelligence Unii, OECD czy innych organizacji midzynarodowych mniejsza, a pozycja kraju w artykuowaniu wasnych potrzeb i moliwoci w procesie budowy polityki naukowej Unii - sabsza.
Jedna z sensowniejszych rad, jakie mona da, to ukierunkowanie odpowiednich zasobw B+R na rozwj technologii w tych branach i grupach produktowych, w ktrych kraj posiada przewagi komparatywne, co czsto polega na modernizacji i nadaniu nowego wigoru tradycyjnym branom.
Pokrewna rada, to rozwj tych nowych bada i technologii, ktre wynikaj z wasnych specyficznych potrzeb kraju, ale ktre, zaspokajajc te potrzeby, mogyby jednoczenie znale znacznie szersze zastosowania w szerokim wiecie (np. Chile wykorzystay biotechnologi, aby tchn nowe ycie w swe kluczowe przemysy, takie jak wydobycie miedzi i pow ososi; Afryka Poudniowa - kraj, ktrego mieszkacy posuguj si 11 jzykami - zainwestowaa w budow oprogramowa jzykowych; Brazylia - w tworzenie nowych rde energii zmniejszajcych import oraz niwelowanie rnic spoecznych poprzez upowszechnianie Internetu; Izrael - w systemy nawadniania oraz zabezpiecze mieszka i budynkw; Norwegia - w przetwrstwo drewna oraz kontakt na odlego).
Wsparcie analityczne powinno si skupia midzy innymi na rozpoznawaniu &8222;okien szansy&8221;, wynikajcych z faz rozwoju technologii (np. ich standaryzacji), trendw gospodarczych (np. outsourceingu) oraz istniejcych lub atwych do pozyskania atutw.
Si polityk s dzi nie tylko i nie tyle fundusze, co informacje, koordynacja, (wsp) tworzenie sieci i przepywu informacji. Do tego potrzeba jednak nowych zasad dziaania administracji publicznej, nowych kompetencji urzdnikw oraz nowych zasad ich naboru, oceny i kariery. Potrzeba takiej przebudowy polskiej administracji rzdowej, by staa si ona kompatybilna z administracjami unijnymi przejmujcymi w coraz wikszym stopniu nowy tryb zarzdzania, oparty na staym cyklicznym benchmarkingu, wskanikach, monitoringu i ewaluacji. Ten tryb zarzdzania zwiksza rol i znaczenie ekspertw i wiedzy eksperckiej, delegowania uprawnie, powiza poziomych (midzydepartamentalnych i midzyresortowych) oraz zewntrznych (np. ze rodowiskiem nauki i przemysu), a take wsppracy, dzielenia si wiedz oraz staego interaktywnego uczenia si. S to cechy przeciwne praktykom polskiej administracji rzdowej. Jak dotd dziaa ona na zasadach powielania szablonu, decyzji odgrnych, pionowej hierarchii, nadzoru i kontroli, monopolu informacji oraz uznania wartoci jedynie oglnych kompetencji prawno-ekonomicznych urzdnika (bez uwzgldniania potrzeby specjalistycznej wiedzy eksperckiej w dziedzinie polityki naukowej, zdrowia, edukacji czy rolnictwa).
Istniej dwa podejcia do okrelania rozmiarw krajowego wysiku B+R: podejcie &8222;podaowe&8221; i podejcie &8222;popytowe&8221;. Wedug pierwszego, powinno si utrzymywa spor nadwyk bada nad aktualnymi potrzebami, biorc pod uwag moliwo powstania nieoczekiwanych &8222;fuzji&8221;, &8222;przeci&8221;, &8222;odpryskw&8221;, zmian trendw rozwojowych nauki i techniki itd. Wedug drugiego, zakres wysiku powinien by (w zasadzie) dostosowany do aktualnych potrzeb. W okresie komunistycznym rozmiary B+R wykraczay znacznie poza potrzeby gospodarcze i spoeczne. Jest zatem zdrowiej, gdy dopuci si obecnie do gosu podejcie &8222;popytowe&8221;.
W zasadzie wielkie projekty technologiczne, o niepewnych rezultatach i dalekim horyzoncie &8222;zwrotu&8221;, powinny ustpi projektom sucym rozwojowi &8222;oddolnej&8221; innowacyjnoci gospodarczej i spoecznej, realizowanym na wszystkich etapach w porozumieniu i z udziaem uytkownikw - przedsibiorcw, samorzdowcw, autorw planw regionalnych, lekarzy i menederw systemu opieki zdrowotnej, nauczycieli i kuratorw.
Polityka naukowa nie moe ogranicza si do finansowego wspierania samych tylko bada, musi uwzgldnia take na przykad rol informacji naukowo-technicznej (&8222;im trudniejsze s warunki do uprawiania nauki, tym atwiejszy powinien by dostp do informacji&8221;) i innych tak zwanych usug naukowo-technicznych.
Zasada autonomii nauki w takim zakresie, w jakim jest praktykowana w Polsce, musi by rozsdnie ograniczona. W jej ramach nie sposb osdzi wartoci pl bada z punktu widzenia wkadu w rozwj innych dyscyplin (dyskusyjne jest finansowanie bada, ktre nie zasilaj innych obszarw) oraz przede wszystkim w rozwj spoeczno-gospodarczy. Zasada ta wzmacnia ju silnych i &8222;premiuje wygranych&8221;. Utrudnia siganie po narzdzia ograniczania (lub likwidacji) funduszy na usychajce pola bada. Stwarza szans wiecznego odcinania kuponw od przeszych sukcesw. (A dzieje si to w sytuacji, gdy nieustannie zmienia si rentowno poszczeglnych pl bada. Z zasady spada rentowno - naukowa i spoeczna - tych pl, ktre przeyy w przeszoci faz gwatownej ekspansji. Rwnie rentowno placwek badawczych zazwyczaj spada po mierci ich charyzmatycznych zaoycieli.) Potrzeba zatem zazwyczaj zewntrznego narzdzia, jakim jest (najczciej) administracja rzdowa. Bez tego zewntrznego narzdzia w wiecie autonomii nauki nic tak nie kwitnie, jak usychajce gazie wiedzy. Brak rki ogrodnika powoduje, e nowe pdy nie maj do siy, by si rozwin, a chwasty utrudniaj wzrost wszystkim rolinom.
Subsydia na B+R (kierowane zarwno do sektora publicznego, jak i prywatnego) powinny by udzielane w coraz wikszej mierze w poczeniu z jasno okrelonymi warunkami, dotyczcymi nie tylko konkretnego projektu badawczego, ale take standardw organizacyjnych lub zasad programowych beneficjantw (np. wprowadzenie ISO, TQM itd.). Zakada to jednak istnienie kompetentnej grupy urzdnikw.
W odniesieniu do bezporednich inwestycji zagranicznych, polityka powinna nie tyle by oglnie nastawiona na &8222;przyciganie BIZ&8221;, co na wynajdowanie i wyrnianie tych inwestorw, ktrych strategie i organizacja uzupeniayby korzyci regionalne, na wytwarzanie tych aktyww uzupeniajcych, wrd nich B+R, ktre mogyby mie dla nich znaczenie oraz na dyfuzji, importowanej technologii poprzez wspieranie budowy regionalnych sieci produkcyjnych i technologicznych oraz mobilnoci personelu.
Dr Jan Kozowski pracuje w Centrum Bada Polityki Naukowej i Szkolnictwa Wyszego Uniwersytetu Warszawskiego.
Tekst przygotowany dla Instytutu Spoeczestwa Wiedzy na potrzeby seminarium w Krajowej Izbie Gospodarczej. Pominito przypisy.