Absolwent na rynku pracy

Konfrontacja udziału studentów według grup kierunkowych z danymi o popycie na rynku pracy pokazuje, że ewolucja kierunków studiów dostosowuje się do zmian tego popytu po pierwsze - wolno, po drugie - selektywnie. W badaniach popytu na pracę GUS, jak i w badaniach popytu wyrażonego prasowymi ofertami pracy wyraźnie pojawia się poszukiwanie pracowników - specjalistów z dziedzin nauk technicznych, matematycznych i fizycznych. Właściwie w tych bieżących danych o popycie trudno znaleźć przejawy większego zainteresowania absolwentami najpopularniejszych kierunków, na przykład zarządzanie i marketing, a już zupełnie nie ma go w odniesieniu do kierunków pedagogicznych. Brak zainteresowania absolwentami kierunków pedagogicznych wynika w dużym stopniu z tego, że oba przywoływane badania w gruncie rzeczy obserwują popyt przedsiębiorstw, a pedagodzy głównie są zatrudniani poza nimi.

Jednak w ewolucji kształcenia nie widać też rozwoju kształcenia na kierunkach technicznych jako całości. Występują zaś zmiany wewnątrz tej grupy kierunków kształcenia - zyskują na znaczeniu architektura i budownictwo (wzrost liczby studiujących w latach 1998-2002 stanowił 10,3 procent studentów tych szkół ogółem w 2002 r.), informatyka i inżynieria komputerowa (aż 5,5 procent obecnych studentów państwowych szkół technicznych podjęło studia dzięki wzrostowi liczby miejsc na tym kierunku), ochrona środowiska (wzrost liczby miejsc studiów odpowiada 3 procentom populacji studentów państwowych szkół technicznych w 2002 r.), elektrotechnika, elektronika i telekomunikacja, automatyka i robotyka, technologia chemiczna.

Przykład państwowych wyższych szkół technicznych jest symptomatyczny - szkoły państwowe bardzo intensywnie zmieniały kierunki kształcenia, w wyniku czego następowało de facto głębokie przeprofilowanie struktury oferty programowej studiów. W szkołach technicznych zwiększenie liczby miejsc tylko na trzech kierunkach studiów absorbuje dziś około 1/5 wszystkich studentów tam się kształcących. W jeszcze większej mierze niż uczelni technicznych, dotyczyło to uczelni rolniczych, w dużym stopniu rezygnujących z kształcenia na tradycyjnych kierunkach, w których specjalizowały się na przykład 10 lat temu. Te przykłady świadczą o dostrajaniu oferty szkół wyższych do zmian zachodzących w gospodarce i w oczekiwaniach maturzystów. Widać wyraźną selektywność rozwoju oferty kształcenia.

Z drugiej strony, można dostrzec, że zmiany kierunków studiów zachodzą powoli, a czasem nawet opacznie. Przykładem powolności może być znikomy rozwój studiów prawniczych, mimo wszystko - w porównaniu z innymi kierunkami - wolny rozwój studiów informatycznych czy fizycznych w uniwersytetach.

Ekspansja niskich kosztów

Gdyby zastanowić się, jak struktura kierunkowa studiów odpowiadała oczekiwaniom rynku pracy - trudno byłoby o jednoznaczną diagnozę. Niemniej, pewne częściowe informacje, które udało się nam zebrać, wskazują, że niezaspokojony popyt dotyczy częściej kierunków nie preferowanych we wzroście edukacji ostatnich lat - poszukuje się pracowników do sekcji budownictwa, transportu, gospodarki morskiej i łączności, przetwórstwa przemysłowego, w tym głównie specjalistów nauk fizycznych, matematycznych, technicznych. To nie były kierunki rozwijane w ostatnim okresie. Ale na przykład dynamika kształcenia na kierunku architektura w uczelniach technicznych, jak się wydaje, wyprzedzała rozwój potrzeb gospodarki, gdyż dziś popyt na pracę absolwentów tego kierunku jest dosyć mały, w związku z długotrwałym obniżeniem inwestycji, z drugiej strony jednak wszystkie prognozy przewidują, że w nieodległej przyszłości powinien się zdecydowanie zwiększyć. Podobna sytuacja dotyczy niektórych kierunków humanistycznych w uniwersytetach. Z kolei kształcenie na kierunkach pedagogicznych, szczególnie rozwijanych w szkołach niepaństwowych, wydaje się nie odpowiadać zmianom na rynku pracy.

Z analizy dynamiki zmian liczby studentów dają się wysnuć wnioski o pewnej ewolucji kształcenia w państwowych szkołach wyższych - we wszystkich stopniowo zwiększano udział studiów płatnych, najdynamiczniej w akademiach medycznych i rolniczych. Z tym że w uniwersytetach, akademiach medycznych, akademiach rolniczych, akademiach wychowania fizycznego i w szkołach pedagogicznych rozwijano zdecydowanie bardziej studia wieczorowe, stanowiące bliski substytut (a w niektórych uczelniach wręcz dokładną kopię) studiów dziennych, a w akademiach ekonomicznych, szkołach morskich i szkołach artystycznych silnie rozwijano studia zaoczne. W szkołach niepaństwowych prymat w kształceniu uzyskiwały pełniejsze (dzienne i wieczorowe) formy studiów w szkołach technicznych i pedagogicznych, w akademiach ekonomicznych i szkołach artystycznych stawiano zaś głównie na studia zaoczne.

Co charakterystyczne, ekspansję przeżywają głównie kierunki, które poza popularnością wśród maturzystów cechują się jeszcze relatywnie niskimi kosztami edukacji. Istotnie rosła liczba studentów kierunków, na których koszt jednostkowy kształcenia nie był wysoki, dzięki czemu &8222;nadawały się&8221; one do sprzedaży na rynku usług edukacyjnych. Niezamożne społeczeństwo było stać na zakup kształcenia na tych kierunkach. W ewolucji liczby studentów w różnych typach szkół, trybach studiów, kierunkach można doszukiwać się przyczyn ekonomicznych - przy niskich nakładach publicznych na edukację na poziomie wyższym, bez trudu daje się dostrzec wpływ ograniczenia budżetowego gospodarstw domowych na zakupy usług edukacyjnych.

Nieprzejrzysty rynek pracy

Rozwój studiów dokonał się głównie dzięki środkom pozabudżetowym, przede wszystkim własnym osób podejmujących studia. Od strony podaży upowszechnienie szkolnictwa wyższego wynikało z inicjatywy szkół państwowych i nowych podmiotów - założycieli szkół prywatnych. Dynamice liczby studiujących nie towarzyszył równy co do wielkości wzrost nakładów na szkolnictwo. Owocowało to pogorszeniem przeciętnych warunków studiowania, wyrażającym się gorszymi proporcjami zatrudnienia kadry nauczającej i jej kwalifikacji w relacji do liczby studentów oraz dekapitalizacją aparatury naukowo-badawczej. Obie strony, to jest szkoły i studenci (przy niskim poziomie zamożności społeczeństwa w naturalny sposób zainteresowani zmniejszeniem kosztów edukacji), poszukiwały oszczędności między innymi w ukierunkowaniu kształcenia na studia relatywnie tańsze, niewymagające kosztownych laboratoriów, praktyk i odbywane - gdy to stało się możliwe - w skróconym wymiarze. Tę &8222;oszczędną&8221; formę zastosowano przede wszystkim na studiach zaocznych. Oszczędności czyniono również w innej postaci - większych grup zajęciowych, wykorzystywania programów studiów, które szkoły &8222;miały&8221; w swoich zasobach zamiast tworzenia programów lepiej dopasowanych do oferowanych kierunków i specjalności studiów. Wyżej wymienione i inne sposoby były koniecznością - inaczej nie dokonałby się tak dynamiczny, ilościowy rozwój studiów wyższych.

Lepsze przygotowanie studentów do spełnienia wymagań rynku pracy jest również utrudnione z powodu nieprzejrzystości samego rynku pracy. Niewiele wiadomo na temat przewidywanych trendów w zatrudnieniu osób z wyższym wykształceniem. Szkoły najczęściej są zdane na &8222;własną intuicję&8221;. Dopiero od niedawna startuje krajowy system prognozowania popytu na pracę, ale można uznać, że jest jeszcze w stadium zalążkowym - dywersyfikacja przewidywań dotyczących popytu na pracę osób z wyższym wykształceniem jest niewielka, trudno byłoby na tej podstawie planować rozwój struktury kierunkowej studiów. Badania o dłuższej tradycji PAN są również niewystarczające. Badania GUS nieprzydatne. &8222;Miękkość&8221; przewidywań ujawnia się w bardzo dużych różnicach oczekiwanego wzrostu popytu na pracę nawet w bardzo popularnych zawodach - informatyka, czy specjalistów ochrony zdrowia.

Badania biur karier i ogłoszeń prasowych dowiodły, że struktura poszukiwanych pracowników z wyższym wykształceniem prawdopodobnie różni się od struktury kształcenia. Większy jest przede wszystkim udział poszukiwanych absolwentów kierunków &8222;twardych&8221; technicznych. Jednak i w innych zawodach proporcje kształcenia nie w pełni odpowiadają dzisiejszemu, domniemanemu (pełnych badań popytu nie ma) i przyszłemu, prognozowanemu popytowi na pracę, na przykład znikomy wzrost odnotowano na kierunku prawo, a oczekuje się wzrostu zapotrzebowania na pracę prawników.

Wiele opinii sugeruje, że rozwój kształcenia na kierunku zarządzanie i marketing dawno przekroczył rozsądne rozmiary, jednakże rekrutacja na ten kierunek obniża się bardzo wolno (więc wciąż dominuje w ofercie szkół niepaństwowych i ma pokaźny udział w kształceniu w uczelniach państwowych). Ale przecież i prognozy popytu są niejednoznaczne, część z nich przewiduje rozwój miejsc pracy dla specjalistów do spraw biznesu i kierowników różnych jednostek organizacyjnych, począwszy od kierowników zakładów pracy, a na kierownikach wewnętrznych, podstawowych i pomocniczych wewnątrz tych zakładów skończywszy. Bardzo silnie rozwijają się studia humanistyczne - a w obrębie dostępnych prognoz trudno stwierdzić, jak ukształtuje się popyt. Rośnie liczba studiujących finanse i bankowość, choć częściowo można oczekiwać redukcji popytu w niektórych segmentach rynku, właściwego dla zatrudnienia osób tej profesji.

Dodatkowe wymagania

Badania pokazują, że poza wiedzą kierunkową i specjalistyczną pracodawcy poszukują określonych umiejętności, takich jak praca w grupie, komunikatywność itp., które nie stanowią bezpośredniego zainteresowania uczelni (a przynajmniej większości z nich). Poza wiedzą kierunkową upowszechniły się oczekiwania dotyczące znajomości języków obcych i narzędzi informatycznych - ten standard jest wprowadzony nawet do prawnie sankcjonowanych minimów programowych, ale instytucje pośredniczące na rynku pracy stwierdzają niedostateczny poziom tych umiejętności.

Wykształcenie wyższe nie jest obecnie dostateczną gwarancją osiągnięcia dobrej pozycji na rynku pracy. Absolwenci szkół wyższych powinni spełniać dodatkowe wymagania merytoryczne i posiadać odpowiednie predyspozycje osobowościowe. Kształcenie w uczelniach wyższych nie może być ukierunkowane tradycyjnie jedynie na przekazanie określonej wiedzy, ale i na kształtowanie określonych postaw i zachowań, aprobowanych przez pracodawców. Trzeba też brać pod uwagę, że znaczną część rynku pracy będzie stanowiła w przyszłości - i już dziś stanowi - praca wykonywana na własny rachunek. Do tego zadania trzeba również przygotowywać studentów.

Na koniec, pomimo że często trudno określić racjonalne przyczyny przekształceń rynku usług edukacyjnych i że nie w pełni rozwija się on zgodnie z trendami zachodzącymi na rynku pracy, to jednak generalnie ewoluuje w kierunku, w jakim podążają zmiany w zatrudnieniu. Raport dostarcza jednak i sporo dowodów na to, że część dopasowań po stronie szkolnictwa cechuje się inercją (zasoby).

Co można zalecić?

Przede wszystkim państwo powinno uruchomić system solidnego, systematycznego i pogłębionego badania popytu na pracę oraz upowszechniania wyników tych badań. Obecny stan jest dalece niewystarczający. Ważne byłoby stworzenie systemu powiązań szkolnictwa wyższego z pracodawcami, zapewniającego przepływ informacji w obie strony. Taki system powinien dostarczać informacji głębszych niż ogólne wskazania kierunkowe, które może zapewnić prognoza popytu na pracę, powinien dotyczyć zawartości programów i konkretnych wymagań dotyczących wiedzy i umiejętności pracowniczych.

Konieczne jest również stworzenie takiego systemu finansowania studiów, który zmniejszy barierę finansową w rozwijaniu studiów drogich, tak ze względu na wymagania kierunkowe, jak i jakościowe.

Trzeba się zastanowić nad realokacją środków przeznaczonych na szkolnictwo wyższe - pomnażanie nakładów na wyższe szkoły zawodowe nie idzie w parze z promowaniem studiów najwyższej jakości. Szkolnictwo prywatne dość dobrze zaspokaja popyt tego segmentu rynku. Szkoły zawodowe mogłyby być finansowane ze środków publicznych wówczas, kiedy oferowałyby kształcenie zawodowe wysokiej jakości na kosztownych kierunkach, a nie wchodziły w konkurowanie na rynku relatywnie taniego kształcenia, jak ma to miejsce obecnie.

Państwo powinno aktywnie uczestniczyć w kształtowaniu wymagań jakościowych. W naszym przekonaniu, studia zaoczne wypełniły swoją misję, ich dalsze utrzymywanie powinno być stopniowo eliminowane, a efekty dochodowe, które kreuje ono dla uczelni, muszą być pokryte według innych, wysokich jakościowo kryteriów (dziś więcej zarabiają ci, którzy forsują studia niższej jakości).

Trzeba poszukiwać rozwiązań pozwalających studentom sprawdzić nabywaną wiedzę teoretyczną i wyuczone umiejętności w praktyce. Prawdopodobnie nie można nakazać, ale można wspomagać wszystkie formy praktyk, warsztatów itp., realizowanych w czasie studiów czy staży tuż po ich skończeniu. Ten kierunek zmian pozwoli na lepsze dopasowanie umiejętności i wiedzy absolwentów do oczekiwań rynku pracy, wywrze też presję na same uczelnie.

Dr hab. Urszula Sztanderska, prof. UW, ekonomistka, jest pracownikiem Katedry Makroekonomii i Teorii Handlu Zagranicznego oraz prodziekanem ds. studenckich Wydziału Nauk Ekonomicznych Uniwersytetu Warszawskiego.

Dr Barbara Minkiewicz pracuje w Ośrodku Rozwoju Studiów Ekonomicznych Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie.

Mgr Marcin Bąba jest doktorantem w Instytucie Stosowanych Nauk Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego.

Tekst jest fragmentem raportu z badań wykonanych w Instytucie Społeczeństwa Wiedzy na zamówienie Krajowej Izby Gospodarczej.

Najnowszy numere-wydanie

Błąd 404 - Strona o podanym adresie nie istnieje

   Wróć na stronę główną