Wyjeżdżać czy zostać?

Zakład Badań Naukowych Polskiego Towarzystwa Socjologicznego na zlecenie Urzędu Komitetu Integracji Europejskiej przeprowadził badania w klasach przedmaturalnych ośmiu średnich szkół zawodowych w województwach: opolskim, podkarpackim, świętokrzyskim i wielkopolskim oraz wśród 2014 studentów uczelni państwowych w dziesięciu największych ośrodkach akademickich: Bydgoszcz - Toruń, Gdańsk, Kraków, Lublin, Łódź, Poznań, Szczecin, Wrocław, Warszawa i Śląsk. Merytorycznie badania związane były z przyszłością młodzieży, która kończy średnie szkoły zawodowe i poglądami studentów na swoją przyszłość, w czasie studiów i po ich ukończeniu. Czy oczekują, że tu, w kraju rodzinnym, mogą osiągnąć życiowe sukcesy, czy należy szukać przysłowiowego szczęścia poza granicami własnego państwa? Czy wyjazdy mieć będą charakter doraźny, aby zarobić przysłowiowe parę groszy, i w pewnym sensie turystyczny, czy stały, związany z dłuższą emigracją, łącznie z opuszczeniem rodzinnego kraju?

Aby łatwiej przybliżyć problematykę i zrozumieć badania, a także stanowisko młodych ludzi, warto przytoczyć pewne dane. W Polsce studiuje około 1,8 miliona osób. Jest to liczba porównywalna, a czasami spotyka się informacje, że nawet większa niż w Niemczech. Należy jednak uwzględnić fakt, że Polska liczy około 38 milionów mieszkańców, a Niemcy około 83. Nasuwa to pewne wnioski. Pomimo, mogłoby się zdawać, tak dobrej sytuacji, w Polsce jest wciąż mniejszy odsetek ludzi z wyższym wykształceniem niż w Niemczech. I dziś trudno powiedzieć, kiedy pod tym względem dorównamy sąsiadom.

Perspektywicznie studenci to grupa niebywale interesująca, ponieważ w przyszłości to oni będą ludźmi najbardziej wykształconymi, będą mieli wpływ na wiele kluczowych spraw związanych z rozwojem kraju i jego miejscem w Europie i na świecie. Dlatego badania związane z przyszłą ich pracą i miejscem zamieszkania mają społeczne uzasadnienie.

Unijne realia

W Polsce uważa się powszechnie, że po wstąpieniu naszego kraju do Unii Europejskiej granice na Zachodzie bardziej się otwarły, a wraz z tym - zdawać by się mogło - powstały korzystne warunki do podejmowania pracy, poprzednio trudnej do zdobycia, a teraz niejako w zasięgu ręki. Otóż sprawa wcale nie wygląda tak prosto. Wynika to nie tylko z doniesień medialnych, ale także z konkretnych badań. Przytłaczająca większość badanych studentów, którzy poprzednio zetknęli się z pracą w państwach Europy Zachodniej, jest zdania, że wstąpienie Polski do Unii Europejskiej nic nie zmieniło na rynku pracy w państwach unijnych. Jedna trzecia twierdzi, że jest trudniej niż było. Odnosi się to do państw unijnych, które otwarły swój rynek pracy, jak i do tych, które na określony czas uniemożliwiły całkowity dostęp do swojego rynku.

Te krytyczne oceny związane są z wieloma przyczynami obiektywnymi i subiektywnymi. Najważniejsza tkwi w tym, że na rynku unijnym wciąż utrzymuje się bezrobocie. W niektórych państwach przekracza nawet 10 procent. Zrozumiałe, że jego poziom jest niski w porównaniu z Polską, gdzie waha się w granicach 18-20 procent, a w odniesieniu do ludzi młodych, zwłaszcza absolwentów szkół średnich i wyższych, jest znacznie wyższy. Druga przyczyna ma charakter bardziej polityczny. Rządy państw zachodnich i władze lokalne państw Unii, często wbrew oficjalnym stanowiskom, wcale nie ułatwiają Polakom poszukiwania pracy. I to jest najważniejszą przyczyną utrzymywania się czarnego rynku i powstających na tym tle konfliktów.

Dotychczas dużym utrudnieniem była nieznajomość języków obcych. Ale przytaczane badania wskazują, że problem ten w odniesieniu do studentów został już przezwyciężony. Spośród badanych ponad 50 procent wykazało się względnie dobrą znajomością dwóch języków obcych, a ponad 80 procent jednego, najczęściej był to język angielski. Jednakże to tylko w niewielkim stopniu ułatwiło znalezienie pracy w państwach unijnych. Ciekawe zjawisko polega również na tym, że połowa badanych studentów chciałaby pracę dorywczą podejmować w państwach, w których dotychczas nie pracowali, licząc, że znajdą tam lepsze warunki pracy i większe możliwości zarobku niż w państwach, w których już się zatrudniali.

Trudności w znalezieniu pracy przez studentów na okres krótkoterminowy i dłuższy polegają również na tym, że najchętniej podejmowaliby pracę zgodną ze swoim kierunkiem studiów. Natomiast młodzież po średnich szkołach zawodowych na ogół podejmuje każdą pracę, nawet tę bardzo ciężką i czasami upokarzającą. Generalnie, wyjazdami za granicę w poszukiwaniu pracy najbardziej zainteresowani są mężczyźni po szkołach średnich, natomiast w odniesieniu do studentów problem ten przedstawia się inaczej, bo dominują kobiety.

Student zorientowany

Studenci na ogół dobrze orientują się, w jakich krajach najłatwiej podjąć pracę i czego można się spodziewać na miejscu. Ich zdaniem, pracę w swoim zawodzie lub doń zbliżonym najłatwiej można znaleźć w Niemczech, Hiszpanii i Szwecji. Najtrudniej zaś w Wielkiej Brytanii i Irlandii. Owszem, powstała tam możliwość legalnego podejmowania pracy, ale najczęściej w zawodach, które nie wymagają większych kwalifikacji. I, co ciekawe, wyjazdami za granicę najbardziej zainteresowani są studenci pierwszego i drugiego roku studiów. Wśród starszych lat zainteresowanie pracą poza granicami kraju, nawet tą dorywczą, znacznie spada. Dotychczas dla polskich studentów najbardziej atrakcyjnym krajem jest Wielka Brytania, ponad 40 procent badanych chce tam pracować nie tylko dorywczo, ale również w krótkim i dłuższym czasie, najczęściej zaraz po ukończeniu studiów. Dla odróżnienia - w Niemczech niewiele ponad 20 procent. W dalszej kolejności w takich krajach, jak: Irlandia, Francja, Hiszpania, Szwecja i Włochy.

Z innych badań, dorywczo przeprowadzonych w kilku warszawskich uczelniach (Akademii Pedagogiki Specjalnej, Szkole Wyższej im. Jańskiego i Wyższej Szkole Menedżerskiej), wynika, że właśnie w Niemczech można najłatwiej znaleźć pracę, również koszty wyjazdu są niższe niż do innych państw, a zarobki często są wyższe. Z badań wynika, że studenci na ogół są dosyć dobrze zorientowani, w których krajach, a nawet w jakich regionach najłatwiej można znaleźć pracę i w miarę możliwości najlepiej zarobić. Wiedza na ten temat czerpana jest z różnych źródeł, najbardziej wiarygodna od osób, które już pracowały i zetknęły się z miejscowymi realiami, dopiero później klasyfikowana jest informacja z oficjalnych ogłoszeń, zawieranie umowy w kraju, poczta elektroniczna i na końcu zaproszenia imienne, najczęściej &8222;po znajomości&8221;. Tylko niewielka grupa studentów uważa, że gotowa jest do podjęcia pracy, która nie ma nic wspólnego z ich studiami. Równocześnie wyrażają pogląd, że znalezienie pracy w zawodzie jest niesłychanie trudne, często wręcz niemożliwe.

Warto zauważyć jeszcze jedną prawidłowość. Otóż ponad 53 procent badanych studentów dopuszcza możliwość pracy &8222;na czarno&8221;. W latach poprzednich odsetek ten był znacznie wyższy. Na ogół związane jest z tym duże ryzyko i bardzo często przykre konsekwencje, z wydaleniem z danego państwa włącznie. Jest to dowód, w jakiej desperacji znajdują się zarówno studenci, jak i inne grupy polskiej młodzieży, jeżeli idzie o znalezienie pracy poza granicami własnego państwa, pracy, której w Polsce dla młodych ludzi wciąż brakuje i nic nie wskazuje na to, by na tym polu miały nastąpić szybkie i korzystne zmiany.

Profil typowego emigranta (w procentach)

Wyższe płace, lepsze warunki

W porównaniu z badaniami, które zostały przeprowadzone w 2003 roku i dotyczyły młodzieży niebędącej na studiach, te przeprowadzone później, po wstąpieniu Polski do Unii Europejskiej, znacznie się różnią, chociaż nie w takim stopniu, jak oczekiwano. Na ogół studenci są dalecy od wielkiego optymizmu i entuzjazmu, krytycznie oceniają rynek pracy zarówno w Polsce, jak i poza granicami. Z drugiej strony, z większą niż dotychczas pogodą i umiarkowanym optymizmem patrzą w przyszłość. Uważają, że ewentualna poprawa sytuacji na rynku pracy, a nawet zapowiadany w Polsce wzrost gospodarczy, nie będzie miał przełożenia na zwiększenie osobistych szans i na szybkie, satysfakcjonujące znalezienie pracy w kraju po ukończeniu studiów. Dlatego są otwarci i skłonni do szukania pracy sezonowej, dorywczej i długoterminowej poza Polską. Przesłanka ta wynika z badań.

Wciąż jednak istotne znaczenie ma to, jaką pracę będą mogli podejmować, głównie w państwach unijnych, i na jakie mogą liczyć zarobki. Na przykład we Włoszech najbardziej poszukiwane są: pomoce domowe, opiekunki do dzieci, robotnicy sezonowi, w większości do zbiorów owoców i warzyw, pracownicy hoteli, małej gastronomii i personel medyczny. Znajomość języka na starcie nie zawsze jest wymagana, później jednak szybko trzeba się go nauczyć. Pamiętajmy, że Włochy wprowadziły dwuletni okres ochronny, ograniczający swobodny przepływ pracowników z nowych krajów Unii Europejskiej. Konsulat Republiki Włoskiej w Warszawie informuje, że każdy rejon posiada określoną liczbę wolnych miejsc pracy i może przyjmować pracowników w zależności od zawodów, potrzeb i własnych możliwości.

Dla studentek i młodszych kobiet atrakcyjna, choć może niezbyt intratna praca, to opieka nad dziećmi, połączona z wykonywaniem pewnych obowiązków domowych, jak zmywanie czy sprzątanie. Warto odnotować, że jest to praca bardzo odpowiedzialna i może pociągać za sobą wiele konfliktów. Włoskie dzieci wychowywane są bezstresowo, kładą się spać bardzo późno, nawet wieczorami chodzą z rodzicami do barów, ich rodzice późno wracają z pracy. Za taką pracę cztery godziny dziennie przez pięć dni w tygodniu można zarobić 180 euro tygodniowo, za osiem godzin - dwa razy więcej. Miesięcznie można zarobić do 2 tysięcy euro. Jeżeli ma się mieszkanie i utrzymanie, jest to stosunkowo dużo. Niemal tyle samo zarabia pielęgniarka pracująca legalnie w prywatnej klinice. Płace są niesłychanie zróżnicowane. Pomoc domowa zarabia około 600 euro plus zakwaterowanie i wyżywienie. Natomiast robotnik budowlany pracujący &8222;na czarno&8221; może zarobić nawet 50-100 euro dziennie.

Źródła włoskie informują, że sporo miejsc pracy, głównie dorywczej, zwłaszcza dla młodych ludzi, czeka przy organizowaniu zimowej olimpiady, która w 2006 roku odbędzie się w Turynie. Wśród Włochów zainteresowanie pracą fizyczną przy budowie nowych obiektów sportowych nie jest zbyt wielkie, pozostaje wiele wakatów. Poszukiwani są specjaliści branży budowlanej i wykwalifikowani pracownicy - w tym z wyższym wykształceniem, przeważnie technicznym - do różnych prac wymagających wiedzy i fachowości. Płaca ma wahać się w granicach od 2 do 2,5 tysiąca euro na miesiąc. Również w Hiszpanii otwierają się nowe możliwości pracy dla Polaków, zwłaszcza dla młodzieży. Wydaje się jednak, że zarobki są tam znacznie niższe niż w Niemczech czy Szwecji, ze świadczeniami socjalnymi też nie jest najlepiej.

Reasumując, można postawić tezę, że stosunkowo niskie zarobki w kraju, zwłaszcza te proponowane absolwentom szkół średnich i wyższych, a także zła sytuacja na rynku pracy, powodują, że studenci myślą o pracy w krajach Unii Europejskiej. Kuszą ich wyższe płace i lepsze warunki pracy, czasami nawet możliwość podnoszenia kwalifikacji, co, po powrocie do kraju, pozwala szybciej się urządzić i lepiej żyć. Na przeszkodzie stoi często brak znajomości języków obcych (mniej dotyczy to studentów) i ciągły brak w Polsce rzetelnej informacji o możliwościach pracy za granicą. Z drugiej strony, absolwenci średnich szkół zawodowych i przytłaczająca wielkość studentów (77 procent badanych) bardzo chętnie zrezygnowałaby z zarobkowego wojażu pod warunkiem otrzymania godziwej stałej pracy u siebie, w Polsce.

Prof. dr hab. Ludwik Malinowski, historyk, politolog, jest kierownikiem Katedry Nauk Społecznych Akademii Pedagogiki Specjalnej im. M. Grzegorzewskiej w Warszawie.

Opracowano na podstawie &8222;Monitora Unii Europejskiej&8221;, nr 1, styczeń 2005.

Najnowszy numere-wydanie

Błąd 404 - Strona o podanym adresie nie istnieje

   Wróć na stronę główną