)
Strategicznym celem podpisanej przez Polsk Deklaracji Boloskiej jest zapewnienie midzynarodowej konkurencyjnoci europejskiemu systemowi szkolnictwa wyszego przez nadanie mu wiatowej atrakcyjnoci przy jednoczesnym zachowaniu europejskich tradycji nauki i kultury. Drogami zmierzajcymi do tego celu s: przyjcie czytelnego i porwnywalnego z innymi krajami systemu nadawania stopni zawodowych i naukowych; przyjcie dwustopniowego systemu nauczania, licencjackiego i magisterskiego; wprowadzenie systemu punktw kredytowych, takich jak ECTS; zapewnienie mobilnoci studentw, nauczycieli, naukowcw i kadry administracyjnej; wspieranie wysokiego poziomu ksztacenia opartego na wysoko kwalifikowanej kadrze naukowej.
Podstawowym warunkiem zapewnienia wysokiego i porwnywalnego w Europie poziomu ksztacenia bdzie posiadanie przez uczelnie odpowiedniej kadry nauczajcej na poszczeglnych kierunkach ksztacenia, stanowicej tak zwane minimum kadrowe. Wrd realizowanych obecnie przez polskie uczelnie nowych i popularnych kierunkw ksztacenia wiele ma charakter interdyscyplinarny, obejmujcy kilka dziedzin i dyscyplin uznawanych przez Centraln Komisj do spraw Stopni i Tytuw. Przykadem tego w naukach przyrodniczych s na przykad tak powszechne dzisiaj kierunki studiw, jak: biotechnologia oraz ochrona rodowiska, inynieria rodowiska oraz ksztatowanie rodowiska. Powstaje zatem uzasadnione pytanie: przedstawiciele jakich dziedzin i dyscyplin s merytorycznie uprawnieni do ich prowadzenia i powinni stanowi tak zwane minimum kadrowe kierunku?
Moim zdaniem, powinna decydowa o tym nie tylko reprezentowana przez nauczycieli akademickich dziedzina i dyscyplina naukowa, ale rwnie ich specjalno, potwierdzona odpowiednio ukierunkowanym dorobkiem naukowym, w peni okrelajcym ich sylwetk naukow. Std we wspczesnej klasyfikacji nauki niezbdne wydaje si by okrelanie, obok dziedzin i dyscyplin naukowych, w ktrych nadawane s stopnie i tytuy naukowe, rwnie specjalnoci. Bdzie to sprzyjao nie tylko rozwojowi samej nauki, jej interdyscyplinarnemu charakterowi, ale znacznie uatwi te waciwy dobr kadry do prowadzenia wspczesnych, interdyscyplinarnych kierunkw ksztacenia. Bdzie wic istotnym instrumentem wprowadzenia do szkolnictwa wyszego zasad Karty Boloskiej.
Takie jest te stanowisko w tej sprawie Centralnej Komisji, ktra postuluje wprowadzenie do ustawy o stopniach i tytuach trjczonowe okrelenie sylwetki naukowej pracownika, obejmujce reprezentowan dziedzin i dyscyplin oraz specjalno. Wnioskuje te przyznanie Komisji uprawnie do nadawania (okrelania) profesorom i doktorom habilitowanym specjalnoci pozwalajcych na ich zaliczanie do wymaganych minimw kadrowych, dajcych radom wydziau i radom naukowym uprawnienia do doktoryzowania i habilitowania.
Obecna klasyfikacja nauk w poszczeglnych krajach Unii Europejskiej jest rna. Istniejce rnice powodowane s rnorodnoci pogldw, zarwno co do zasad podziau nauki, jak i co do miejsca poszczeglnych dyscyplin w rnych ukadach klasyfikacyjnych. Systemy kwalifikacyjne zale bowiem od celw i potrzeb, ktrym maj suy. Inaczej klasyfikuje si nauki na przykad do potrzeb bibliotecznych (informacja naukowa), inaczej do potrzeb organizacyjnych (struktura naukowa Polskiej Akademii Nauk), a jeszcze inaczej w celu podziau rodkw na dziaalno badawcz (Ministerstwo Nauki i Informatyzacji) oraz nadawania stopni i tytuw (Centralna Komisja do spraw Stopni i Tytuw). Czytelna klasyfikacja dziedzin i dyscyplin, w ktrych nadawane s stopnie i tytuy, uwzgldniajca specjalizacje, w duym te stopniu uatwi i zobiektywizuje dobr waciwej kadry do prowadzenia poszczeglnych kierunkw studiw, co bdzie sprzyjao ich prowadzeniu na odpowiednim i porwnywalnym poziomie.
W Polsce stopnie i tytuy naukowe nadawane s obecnie w 21 dziedzinach i 81 dyscyplinach. W naukach technicznych na przykad nadaje si je w 19 dyscyplinach, w naukach humanistycznych w 15, a w naukach rolniczych i sztukach plastycznych w 7 dyscyplinach. Uczelnie prowadz tymczasem 105 kierunkw studiw, w tym wiele obejmujcych swym zasigiem merytorycznym kilka formalnie uznawanych dyscyplin. W tej sytuacji, dla zapewnienia odpowiedniego poziomu ksztacenia, podane byoby skorelowanie kierunkw studiw z dyscyplinami naukowymi. Jest to jednak bardzo trudne, a nawet moe w ogle nie do osignicia. Niecelowe, a wrcz szkodliwe dla samej nauki, byoby tworzenie nowych, wskich dyscyplin, jak te ich sztuczne dostosowanie do niektrych kierunkw ksztacenia, ktre ze swej merytorycznej natury s interdyscyplinarne. Optymalnym rozwizaniem, sprzyjajcym rozwojowi samej nauki i waciwemu doborowi kadry do ksztacenia na kierunkach o charakterze interdyscyplinarnym, wydaje si okrelenie na dyplomach nie tylko dziedziny i dyscypliny, ale rwnie specjalnoci naukowej. Takie uprawnienia powinna posiada Centralna Komisja do spraw Stopni i Tytuw. Trjczonowe okrelenie sylwetki naukowej nauczyciela akademickiego w sposb peniejszy okreli jego specjalno naukow, a tym samym jego kwalifikacje do ksztacenia na okrelonym kierunku. Uatwi te, co uwaam za bardzo wane, dobr osb do minimum kadrowego na kierunkach interdyscyplinarnych. Bdzie rwnie sprzyjao utworzeniu czytelnej klasyfikacji nauki przez podkrelenie jej interdyscyplinarnego charakteru.
) |
| Propozycja podziau nauk przyrodniczych |
Nowelizacja wykazu dziedzin i dyscyplin, w ktrych nadawane s obecnie w Polsce stopnie i tytuy, jest przedmiotem prac Centralnej Komisji. Zmierza ona do ograniczenia dziedzin, a zwaszcza dyscyplin, przez zwikszenie ich merytorycznych pojemnoci i stworzenia moliwoci lepszego, peniejszego okrelenia tosamoci naukowych i artystycznych osb. Sprzyja temu bdzie okrelanie w obrbie dyscyplin jednoznacznie zdefiniowanych specjalnoci, co wpynie na ograniczenie czstych, niestety, tendencji do tworzenia nowych, wskich dyscyplin oraz uatwi konieczn w przyszoci weryfikacj posiadanych obecnie przez jednostki naukowe uprawnie do nadawania stopni i tytuw.
Przykadem nowych rozwiza w zakresie klasyfikacji nauki jest przedstawiona poniej klasyfikacja nauk przyrodniczych, proponowana przez Sekcj III Centralnej Komisji, dziaajc w sferze nauk biologicznych, rolniczych i lenych. Klasyfikacja obok dziedzin i dyscyplin uwzgldnia specjalnoci. Ich wykaz jest tylko przykadowy i w przyszoci zalee bdzie od opinii zainteresowanych rodowisk naukowych oraz od tego, czy s placwki naukowe, ktre dysponuj odpowiednio liczn kadr, zapewniajc ustawowe minimum do doktoryzowania lub habilitowania. Przykad ten obrazuje, jak bez powikszania liczby dyscyplin, okrelenie ich specjalnoci moe sprzyja rozwojowi nauk interdyscyplinarnych. Tak na przykad biotechnologia swoj interdyscyplinarno dokumentuje bdc specjalnoci w kilku dziedzinach i dyscyplinach nauk przyrodniczych. Poza tym moe ona by rwnie dyscyplin lub specjalnoci w szeregu innych dziedzin, na przykad w naukach technicznych, chemicznych lub medycznych.
Powizanie nauki z dydaktyk jest najwaniejsz cech szkolnictwa wyszego. Dlatego jako kadry naukowej uczelni, wyraona czytelnymi stopniami i tytuami oraz okrelonymi specjalnociami naukowymi jest gwarantem ksztacenia na kierunkach interdyscyplinarnych i zapewnienia mu poziomu akademickiego, do czego obliguje nas przyjta Deklaracja Boloska.
Prof. dr hab. Andrzej Dubas, specjalista w dziedzinie agrotechniki, pracownik Katedry Uprawy Roli i Rolin Akademii Rolniczej im. Augusta Cieszkowskiego w Poznaniu, jest czonkiem Prezydium i przewodniczcym Sekcji Nauk Biologicznych, Rolniczych i Lenych Centralnej Komisji do spraw Stopni i Tytuw.