Obszary aktywności

W dniach 19-20 maja miało miejsce w Bergen (Norwegia) spotkanie ministrów krajów uczestniczących w procesie bolońskim. Jest ich w chwili obecnej 45, w tym 25 krajów członkowskich Unii Europejskiej. Na spotkaniu w Bergen do grona uczestników dołączyły: Armenia, Azerbejdżan, Gruzja, Mołdawia i Ukraina. Proces ustanowienia Europejskiego Obszaru Szkolnictwa Wyższego do roku 2010 rozszerzył się zatem na kraje pozaeuropejskie, odczuwające potrzebę uczestniczenia w zbliżeniu systemów edukacji na poziomie wyższym.

Konferencja w Bergen była trzecią od podpisania 19 czerwca 1999 wspólnej deklaracji europejskich ministrów edukacji, znanej pod nazwą Deklaracji Bolońskiej. Poprzednie spotkania miały miejsce w Pradze (19 maja 2001 roku) oraz Berlinie (19 września 2003 roku). Konferencje te nadają impuls dalszym działaniom, których celem jest harmonizacja systemów kształcenia krajów uczestniczących w Procesie Bolońskim, taka by w 2010 roku możliwe było wzajemne uznawanie dyplomów ukończenia studiów czy okresów kształcenia.

Proces Boloński jest monitorowany w ramach spotkań ministrów - obecnie 45 krajów - które odbywają się co dwa lata. W okresach między spotkaniami za aktywność odpowiedzialna jest Grupa Wdrożeniowa, w skład której - oprócz przedstawicieli wszystkich krajów - wchodzą także przedstawiciele Komisji Europejskiej. W charakterze instytucji doradczych występują natomiast: Rada Europy, ESIB, europejska instytucja &8222;Edukacja Międzynarodowa&8221; (EI), ENQA, EUA, EURASHE, Europejskie Centrum ds. Szkolnictwa Wyższego UNESCO-CEPES oraz Konferencja Europejska Unii Przemysłu i Pracodawców (UNICE).

Komunikat &8222;Osiąganie celów w Europejskim Obszarze Szkolnictwa Wyższego&8221;, podpisany przez szefów delegacji 45 krajów obecnych w Bergen, odwołuje się do szeregu zamierzeń, jakie wcześniej zostały sformułowane. Rysuje też nowe obszary aktywności akademickiej, które należałoby uwzględnić w funkcjonowaniu szkół wyższych w nadchodzących latach. Aby wskazać istotne elementy w komunikacie, warto sięgnąć do dokumentu źródłowego. Po preambule zawiera on 5 rozdziałów, które są poniżej pokrótce omówione.

Zasady ramowe

W rozdziale &8222;Partnerstwo&8221; podkreśla się wiodącą rolę instytucji szkolnictwa wyższego, kadry nauczającej i studentów w procesie bolońskim. Zachęca się do nowelizacji przepisów prawa, aby możliwa była harmonizacja kształcenia. Zwraca się uwagę na niezbędne zmiany modelu kształcenia i wprowadzanie nowatorskich programów i metod edukacji. Odnotowuje się rosnące zainteresowanie sfer gospodarczych i społecznych procesem bolońskim oraz wkład instytucji i organizacji międzynarodowych w rozwój idei w nim zarysowanych.

Rozdział drugi &8222;Ocena dotychczasowych działań&8221; odwołuje się do trzech raportów pochodzących z Grupy Wdrożeniowej Procesu Bolońskiego (Follow-up Group), Europejskiego Stowarzyszenia Uniwersytetów (EUA) oraz Unii Narodowych Stowarzyszeń Studentów Europy (ESIB). Wynika z nich znaczny postęp we wdrażaniu dwustopniowego systemu kształcenia i mechanizmów oceny jakości kształcenia oraz w uznawaniu dyplomów i okresów kształcenia. Zarysowana jest też potrzeba dalszych konsekwentnych działań dla osiągnięcia wszystkich celów procesu bolońskiego. Powszechnie wprowadzone zostały studia dwustopniowe, na których kształci się ponad połowa studentów. Niezbędne jest jednak promowanie kształcenia w takim trybie, jak i przekonywanie sfer gospodarczych i społecznych o przydatności do wykonywania zawodu osób legitymujących się dyplomem studiów pierwszego stopnia (licencjata). Komunikat rekomenduje trzystopniowe kształcenia zdefiniowane poprzez ogólną charakterystykę studiów, odpowiednią liczbę punktów ECTS oraz umiejętności i kompetencje absolwentów. Nowością jest możliwość uwzględniania, w niektórych krajach, pośrednio uzyskiwanych kwalifikacji - na przykład w ramach kształcenia pomaturalnego czy ustawicznego, nie traktowanego jako studia wyższe.

Dokument zaleca opracowanie do 2010 roku ramowych zasad uzyskiwania określonych kwalifikacji w poszczególnych krajach, kompatybilnych z ogólnymi zasadami, jakie winny obowiązywać w Europejskim Obszarze Szkolnictwa Wyższego (EHEA). Podkreśla się ponadto potrzebę widzenia kształcenia w szerszym kontekście, obejmującym ustawiczne kształcenie o charakterze ogólnym i zawodowym - jak dzieje się w wielu krajach UE. Komunikat pozytywnie odnosi się do mechanizmów oceny jakości kształcenia, jakie stworzone zostały w państwach uczestniczących w procesie bolońskim. Sugeruje dalsze udoskonalanie funkcjonowania instytucji akredytujących, angażowanie w nie studentów i umacnianie współpracy w skali międzynarodowej. Dokument zwraca uwagę na potrzebę dalszego rozwoju wewnątrzuczelnianych mechanizmów kontroli jakości kształcenia. Zaproponowane przez Europejskie Stowarzyszenie na rzecz Zapewnienia Jakości Kształcenia w Szkolnictwie Wyższym (ENQA) standardy oraz wskazówki winny być wytycznymi dla instytucji akredytacyjnych działających na poziomie poszczególnych krajów. Została przyjęta propozycja ustanowienia europejskiego rejestru krajowych instytucji akredytacyjnych. Podkreśla się potrzebę współpracy ENQA z EUA, EURASHE (Europejskim Stowarzyszeniem Instytucji Szkolnictwa Wyższego) i ESIB, jak i instytucji akredytacyjnych działających na szczeblu krajowym. Ta współpraca i wzajemne zaufanie winny stać się przesłanką do wzajemnego uznawania wykształcenia.

Komunikat pozytywnie odnotowuje fakt, że 36 krajów, w tym Polska, ratyfikowało Konwencję Lizbońską o Uznawaniu Kwalifikacji i dopinguje pozostałe kraje do uczynienia tego jak najszybciej. Niezbędne jest szybkie wdrożenie tej Konwencji i odpowiednie dostosowanie prawodawstw krajowych, tak by możliwe było uznawanie zagranicznych kwalifikacji. Tekst Konwencji Lizbońskiej został uzupełniony o nowe elementy, które zyskały poparcie w komunikacie. Zwraca się uwagę na potrzebę uznawania wspólnych dyplomów wydawanych w oparciu o studia prowadzone w dwu lub więcej krajach. Komunikat dostrzega potrzebę większego niż dotychczas zaangażowania instytucji szkolnictwa wyższego w ustawiczne kształcenie. Sugeruje ponadto - co jest nowością - uznawanie efektów kształcenia prowadzonego nieformalnie, incydentalnie lub w okresie poprzedzającym studia - przy podejmowaniu kształcenia na poziomie wyższym.

Wymiar społeczny

Rozdział trzeci, &8222;Priorytety i wyzwania na przyszłość&8221;, podkreśla znaczenie szkolnictwa wyższego w sferze badań i roli tegoż w rozwoju gospodarczym, kulturowym i społecznym. Wysiłki ukierunkowane na poprawę jakości kształcenia winny iść w parze z rozwojem badań i innowacyjności. Badania winny być elementem wysokiej jakości kształcenia, podnoszącym atrakcyjność i konkurencyjność EHEA. W tym świetle dostrzega się potrzebę ścisłej współpracy w obrębie tego obszaru i Europejskiej Przestrzeni Badawczej. Elementem tego współdziałania winny stać się studia III stopnia (doktoranckie), dostosowane do założeń polityki naukowej i edukacyjnej, ze sprecyzowanymi efektami kształcenia. Głównym elementem kształcenia doktoranckiego winno być zdobywanie wiedzy i umiejętności poprzez realizację oryginalnych badań. Biorąc pod uwagę różne aspekty, zaleca się, aby studia III stopnia trwały 3-4 lata. Doktorantów uznaje się zarówno za studentów, jak i stawiających pierwsze kroki naukowców. W Komunikacie zachęca się uczelnie do nowoczesnego i interdyscyplinarnego kształcenia na tym poziomie oraz kształtowania umiejętności zgodnych z oczekiwaniami szeroko pojętego rynku pracy. Wyzwaniem dla EHEA jest zwiększenie liczby doktorantów i ich uczestnictwa w rozwoju badań. Ministrowie zachęcali Grupę Wdrożeniową, EUA oraz inne zainteresowane instytucje do opracowania ogólnych zasad kształcenia na poziomie doktoranckim do roku 2007, przy unikaniu nadmiernych regulacji w tym zakresie.

Komunikat uwypukla społeczny wymiar procesu bolońskiego, jako ważny element aktywności i konkurencyjności EHEA. Ministrowie zobowiązali się do zapewnienia równego dostępu do wysokiej jakości edukacji na poziomie wyższym oraz podkreślili potrzebę stworzenia studentom odpowiednich warunków społecznych i ekonomicznych umożliwiających ukończenie studiów. Uznali, że rządy poszczególnych krajów powinny podjąć kroki w celu zabezpieczenia wsparcia finansowego studentom, w szczególności tym o niższym statusie społecznym. Ministrowie uznali, że zwiększenie mobilności studentów oraz kadry akademickiej to strategiczne cele procesu bolońskiego. Aby je osiągnąć, niezbędne są środki - w formie stypendiów i kredytów - które kraje tworzące EHEA winny oferować. Szefowie delegacji podjęli zobowiązania co do usuwania wszelkich przeszkód utrudniających przemieszczanie się studentów i pracowników uczelni, poprzez zwiększenie dostępu do wiz, wydawanie zezwoleń na pracę oraz rozwój programów mobilności. Mobilność winna być nieodzownym elementem wspólnego kształcenia przez uczelnie współpracujące w wielu krajach. EHEA winien być atrakcyjny i otwarty na świat. Oferta edukacyjna naszego kontynentu winna wynikać z zasad zrównoważonego rozwoju oraz pozostawać w zgodzie z międzynarodowymi standardami wysokiej jakości kształcenia. Nasz obszar szkolnictwa wyższego winien aprobować ponadnarodowe wartości akademickie oraz promować szeroką współpracę instytucji szkolnictwa wyższego. EHEA winien oddziaływać na inne regiony świata, inspirować wymianę studentów i kadr oraz współpracę między instytucjami szkolnictwa wyższego. Niezbędne jest, aby współpracę oprzeć na zasadach partnerskich i wzajemnym uznaniu. W ten sposób wiedza o procesie bolońskim rozprzestrzeni się na inne kontynenty. Wzajemne relacje między partnerami winny być wypracowane w drodze dialogu. Istnieje potrzeba szybkiego określenia reguł współpracy i zintensyfikowania wymiany doświadczeń.

Zadania i perspektywy

W rozdziale &8222;Przedsięwzięcia do roku 2007&8221; ministrowie zwrócili się do Grupy Wdrożeniowej, aby dokonywała na bieżąco kontroli postępu procesu i przygotowała raport na kolejną konferencję, która odbędzie się w Londynie. Ministrowie zaakcentowali potrzebę postępu do roku 2007 w następujących obszarach: wprowadzenia standardów i zaleceń w zakresie zapewnienia jakości kształcenia (zaproponowanych w raporcie ENQA); sformułowania i wdrożenia ramowych zasad uzyskiwania kwalifikacji na poziomie poszczególnych krajów; wydawania i uznawania wspólnych dyplomów, w tym na poziomie doktoranckim; wdrażania elastycznych ścieżek kształcenia oraz stworzenia możliwości uznawania efektów edukacji w innych formach niż oferowane w ramach zorganizowanego kształcenia na poziomie wyższym.

Ministrowie zwrócili się do Grupy Wdrożeniowej o zgromadzenie danych na temat mobilności studentów i kadr szkolnictwa wyższego w kontekście społecznym i ekonomicznym.

Rozdział piąty rysuje &8222;Perspektywy roku 2010&8221;. Ma być to rok zaistnienia EHEA z przejrzystymi strukturami edukacji na poziomie wyższym, oferującego wysokiej jakości kształcenie. Wykorzystanie bogatego dziedzictwa oraz różnorodności kulturowej winno stać się podstawą do kształtowania społeczeństwa opartego na wiedzy. Ministrowie wypowiedzieli się za utrzymaniem społecznej odpowiedzialności za szkolnictwo wyższe przy uwzględnieniu odrębności występujących w poszczególnych krajach. Szkolnictwo wyższe, które winno szerzej postrzegać swoją funkcję - nie tylko jako edukacyjną, ale również badawczą i innowacyjną - staje się istotnym elementem poprawy atrakcyjności i konkurencyjności Europy. Ministrowie zadeklarowali, że osiąganiu celów roku 2010 będzie towarzyszyło zachowanie autonomii uczelni, przy konieczności wdrożenia niezbędnych reform i zapewnienia odpowiedniego finansowania.

EHEA w roku 2010 winien oferować trzy stopnie kształcenia. Po ukończeniu każdego ze stopni absolwent winien być przygotowany do pracy, aktywnej działalności społecznej i dalszego podnoszenia kwalifikacji. Oczekuje się określenia ram dla uznania kwalifikacji, europejskich standardów i zaleceń zapewniających wysoką jakość kształcenia oraz sformułowania zasad uznawania dyplomów i okresów kształcenia.

Otwarcie na współpracę

Konferencja w Bergen była podsumowaniem kolejnego etapu na żmudnej drodze zbliżania systemów edukacji na poziomie wyższym przede wszystkim krajów Europy, ale również innych akceptujących idee procesu bolońskiego oraz wolę wspólnej budowy społeczeństwa wiedzy. Edukacja i wiedza miały zawsze wymiar ponadnarodowy i wobec podziałów politycznych - istniejących w przeszłości i obecnie - były platformą kontaktów i osiągania konsensusu. Dało się odczuć wolę porozumienia i wspólnej budowy systemu, który może okazać się najistotniejszym czynnikiem integrującym przede wszystkim kraje identyfikujące się z kulturą i tradycją europejską. Kraje uczestniczące w procesie bolońskim deklarują otwarcie na współpracę z innymi kontynentami. Odpowiedzią na to jest m.in. wola współpracy płynąca ze strony krajów latynoamerykańskich i Karaibów. Europa stanęła więc przed niepowtarzalną szansą rozpowszechnienia wypracowanej przez siebie wizji edukacji na otoczenie i przez to znaczącego oddziaływania na to, co będzie działo się w skali globalnej. Europie trudno będzie stać się, jak ongiś, światowym liderem wzrostu gospodarczego. Może natomiast pełnić wiodącą rolę w kreowaniu modelu edukacji - najistotniejszego czynnika determinującego rozwój i pomyślność społeczeństw.

Pozostaje określenie naszego miejsca w procesie bolońskim. Czy winniśmy podążać za wszystkim, co proponują inne kraje? Jak dalece możemy obstawać przy naszych racjach? Czy może należy podążać swoją drogą, udając, że wszystkie idee procesu wkomponowujemy w nasz system szkolnictwa wyższego? Wiele na to wskazuje, że nasze zaangażowanie w proces bolońskie jest autentyczne i z pewnością pozostajemy w czołówce krajów wdrażających Deklarację Bolońską. Co natomiast da się zauważyć, to nasze niewspółmiernie niskie w odniesieniu do zaangażowania uczestnictwo w kreśleniu dalszej drogi procesu bolońskiego. Biorąc pod uwagę wieloletnie tradycje, potencjał naukowy i edukacyjny oraz doświadczenie, winniśmy w znacznie większym stopniu niż dotychczas uczestniczyć w promowaniu naszych osiągnięć i kreowaniu polityki edukacyjnej Europy.

W pracach Grupy Wdrożeniowej Procesu Bolońskiego ze strony Polski biorą udział: pani Maria Bołtruszko z Departamentu Szkolnictwa Wyższego MENIS oraz dr Krzysztof Ostrowski - doradca ministra edukacji narodowej i sportu w zakresie europejskiego wymiaru w edukacji, prorektor do spraw zagranicznych WSH w Pułtusku. Sprawozdanie i informacja na temat spotkania są dostępne na stronie internetowej MENiS pod adresem: www.menis.gov.pl (dział współpraca międzynarodowa - Bologna Process). Źródłową informację można natomiast znaleźć na stronie internetowej Ministerstwa Nauki i Badań Norwegii pod adresem: www.bologna-bergen2005.no.

Najnowszy numere-wydanie

Błąd 404 - Strona o podanym adresie nie istnieje

   Wróć na stronę główną