Uczyć innowacji

Przechodzeniu z ery przemysłowej - opartej na tradycyjnych zasobach - do ery informacji towarzyszyć powinno pojawienie się nowego modelu edukacji społeczeństwa, wpisującego się w koncepcję zarządzania wiedzą, definiowaną jako &8222;ogół procesów umożliwiających tworzenie, upowszechnianie i wykorzystanie wiedzy do realizacji celów organizacji&8221; (P. Murray, A. Myers). Szczególną uwagę należy skupić na wykształceniu ważnej cechy organizacji (społeczeństwa), którą można nazwać dojrzałością innowacyjną.

Konkurencyjna wiedza

Innowacje, które stają się wymogiem czasu, należy traktować jako składową procesu uczenia się oraz jako jedyny sposób budowania przewag konkurencyjnych. Jednocześnie innowacje powodujące skutki ekonomiczne należy uznać za kategorię ekonomiczną, a edukację innowacyjną za nierozłączny składnik edukacji ekonomicznej. Rosnąca liczba stanowisk, na których potrzebna jest twórczość, nakłada na system edukacji obowiązek &8222;wyposażania dzieci, zanim zaczną na siebie pracować, w oryginalne, twórcze, dociekliwe umysły, oprócz wysokiego poziomu wiedzy, który również będzie konieczny, przynajmniej w dziedzinie nauk ścisłych&8221; (A. Jay, Machiavelli i zarządzanie).

W tym zakresie polski system oświatowy (poza nielicznymi wyjątkami) zawodzi w sposób widoczny. Szkoły i uczelnie nie uczą struktur wiedzy i samodzielnego myślenia, lecz przekazują gotową wiedzę, którą należy zapamiętać do kolejnego egzaminu. Nigdzie jednak nie uczy się &8222;sztuki zadawania pytań&8221;, będącej podstawą postępu. A zatem, &8222;trzeba stale doskonalić nauczanie, zaczynając od klasy zerowej po studia wyższe i doktoranckie (...) należy podjąć na szeroką skalę proces upowszechniania wiedzy naukowej i podniesienia stopnia scholaryzacji społeczeństwa&8221; (L. Kuźnicki, Polityka naukowa państwa). Upowszechnianie nowej wiedzy oraz zarządzanie innowacjami, a nie tworzenie nowej wiedzy, są głównymi problemami polityki innowacyjnej. Tymczasem jednak uprawnione wydaje się być twierdzenie, że większość społeczeństwa nie dostrzega znaczenia innowacji. Problematyka ta jest bowiem prawie nieobecna w systemie edukacyjnym, a media także nie poświęcają tym zagadnieniom zbyt wiele uwagi.

Niezbyt powszechne jest jeszcze postrzeganie wiedzy i procesów edukacji społeczeństwa jako czynników przesądzających o konkurencyjności każdego podmiotu - od pojedynczej osoby aż do państwa, a nawet unii państw. Informacja i wiedza są siłą napędową i efektem zmian dokonujących się na wielu płaszczyznach życia, a &8222;strumienie przeobrażeń zbiegają się razem i tworzą jeszcze większe, głębsze, bardziej rwące nurty przemian, które z kolei spływają w jeszcze potężniejszy nurt - tworząc trzecią falę&8221; (A. Toffler). Rosnące znaczenie informacji i wiedzy dostrzegają J. Naisbitt i P.F. Drucker. Drucker posuwa się wręcz do twierdzenia, że w najbliższym czasie wiedza stanie się jedynym zasobem, podczas gdy wszystkie pozostałe zostaną zdegradowane do roli uzupełniających ją czynników wytwórczych. Wyczuwana, nawet tylko podświadomie, nieuchronność &8222;trzeciej fali&8221; budzi u wielu przedsiębiorców niepokój, związany silnie z przeczuciem, iż nadchodząca przyszłość raczej nie będzie prostą kontynuacją teraźniejszości.

Przygotowanie społeczeństw do akceptacji nieuchronności zmian i konieczności permanentnego wdrażania innowacji wymaga także innowacji w systemie kształcenia. System taki powinien składać się z trzech głównych modułów.

Szkoły i uczelnie

1. Kształcenie w jednostkach oświaty i szkolnictwa wyższego. Moduł ten, względnie sformalizowany, służyć powinien ukształtowaniu wrażliwości i świadomości innowacyjnej zarówno biernym, jak i aktywnym uczestnikom procesów transformacji, na poziomie odpowiednim do szczebla kształcenia. Osiągnięcie tego celu będzie możliwe dopiero po zreformowaniu szkolnictwa publicznego, w którym od lat obserwuje się kryzys w skali światowej, będący następstwem błędnej i niefunkcjonalnej koncepcji uczenia się.

Przechodząc do etapu tworzenia społeczności uczącej się, która nieustannie odnawia się i dostosowuje do coraz większej złożoności otoczenia, konieczne staje się wprowadzenie innowacji w systemie kształcenia i przyjęcie następujących zasad:

• zindywidualizowany i elastyczny charakter nauczania. J.A. Komeński, mistrz &8222;ars didactica&8221;, twierdzi, iż &8222;duszą kształcenia jest dostosowanie nauki do zdolności uczącego się&8221;;
• spójność treści nauczania z realnym życiem;
• zapewnianie różnorodności kształcenia, aby osiągnąć swój cel musi być kształceniem kategorialnym. Wgląd i zrozumienie są ważniejsze niż ćwiczenie, zarówno dla podwyższenia poziomu wykonania danego zadania, jak i dla zapewnienia szerszego odniesienia się ucznia do innych sytuacji;
• wewnętrzne zorganizowanie wokół kluczowych zasad i przekonań. Dobre rezultaty uzyskuje się akceptując uczestnictwo uczniów w organizowaniu procesu;
• hipotetyczny styl nauczania - porzucenie koncepcji uczenia się jako procesu gromadzenia informacji, na rzecz traktowania mózgu jako dynamicznego i uporządkowanego systemu, a procesu uczenia się jako aktywnego procesu tworzenia kategorii i schematów. Ten styl wzmacnia nastawienie na dokonywanie odkryć;
• odpowiedzialność przed uczącym się za jakość środowiska, w tym także usprawnienie &8222;twardych&8221; elementów kształcenia, głównie środowiska materialnego i organizacyjnego;
• stworzenie atmosfery umożliwiającej uwolnienie się jednostek od bezpośredniego wpływu kar i nagród, czyli działania pod wpływem motywacji wewnętrznej. Atmosfera taka - w dużym stopniu związana z osobą moderatora - zachęca studentów do angażowania się w poważne badania. Zdaniem Dietrycha (System i konstrukcja), &8222;najlepsze wyniki w zakresie rozwijania twórczości w procesie kształcenia można osiągnąć, gdy w istotnie twórczym dziele uczeń bierze udział w tym samym stopniu co nauczający&8221;. Tezy te znajdują potwierdzenie w wynikach eksperymentalnych praktyk studenckich oraz warsztatów organizowanych przez autora. W tym kontekście uprawniona wydaje się być sugestia przyznania praktykom studenckim statusu swoistej aplikacji inżynierskiej;
• koncentracja na badaniach, złożonym poznaniu, określaniu i rozwiązywaniu problemów.

Praktyki dla uczonych

2. Kształcenie w miejscu pracy. Podstawą rozwoju i trwałości nowego systemu uczenia się jest nieustanne tworzenie i wymiana wiedzy. Zdaniem S. Dayisa i J. Botkina, &8222;nauka w ciągu całego życia jest normą, która wzmacnia, a w niektórych przypadkach zastępuje edukację szkolną&8221;. Uczenie się innowacji wymaga uczestnictwa w procesach innowacyjnych i kontaktów z innowatorami. Doświadczenie w praktyce ma duże znaczenie dla transferu wiedzy oraz niewielkie dla karier pracowników naukowych (nawet w naukach stosowanych). Niestety, nowy typ kariery naukowej nie jest jeszcze ani zbyt powszechny, ani też akceptowany. A przecież rynkowy wymiar innowacjom mogą nadać tylko zespoły składające się z różnych uczestników, jak: badacze, inżynierowie, przemysłowcy, finansiści. Cele komercyjne coraz częściej przenikają do planów badawczych, a postawy handlowe wypierają akademickie.

Wobec coraz częściej obserwowanej interdyscyplinarności innowacji konieczny staje się transfer informacji także wewnątrz organizacji. Najlepszym sposobem realizacji tego celu jest transfer badaczy, dzięki któremu wyjątkową pozycję uzyskać może zarówno firma, jak i uczestnicy procesu. Tylko swobodny obieg ludzi i informacji może powodować tworzenie &8222;wspólnot wymiany doświadczeń&8221;. Przynależność do takiej grupy nie tylko pozwala na transfer wiedzy, ale też zwiększa zadowolenie z pracy. Proces transmisji wiedzy z przedsiębiorstwa dokonuje się w dwóch głównych postaciach: w postaci skonkretyzowanej w produkcie lub usłudze oraz w postaci publikacji, na przykład opisów patentowych, wzorów użytkowych.

Horyzont po dyplomie

3. Kształcenie na studiach podyplomowych. Kształcenie tego typu ma sprzyjać transferowi wiedzy z nauki do praktyki. Celem kształcenia może być albo kompensacja różnic (pomiędzy aktualnym stanem wiedzy w danej dyscyplinie a stanem wiedzy w chwili kończenia studiów), w przypadku studiów na kierunku zgodnym z wykonywanym zawodem, albo rozszerzenie horyzontów i poglądów w przypadku studiów na kierunkach różnych od wykonywanego zawodu i wcześniej ukończonego kierunku. Z punktu widzenia innowacji, szczególnie interesujące wydają się studia o charakterze rozszerzającym, ponieważ odkrycia naukowe oraz innowacje coraz częściej rodzą się na styku bądź różnych typów badań, bądź różnych dyscyplin. Dla efektywności studiów podyplomowych ważne jest, aby były one wpisane w opracowany scenariusz kariery zawodowej studenta.

Efektywność społeczeństwa w warunkach szybkozmiennego otoczenia zależy od jego zdolności do reakcji innowacyjnej. Zdolność taką uzyskuje się w procesie uczenia się, obejmującym wiele faz. Centralnym ogniwem procesu jest człowiek jako podmiot zmian. Jego uczenie się i nabywanie doświadczenia decyduje o tworzeniu innowacyjnych postaw w całej społeczności. Dojrzałość innowacyjną, zarówno jednostek, jak i organizacji, osiągnąć można tylko poprzez uczenie się, zwłaszcza uczenie się przez działanie (w trakcie uczestnictwa w realizacji procesów innowacyjnych), uczenie się przez stosowanie oraz uczenie się przez interakcje pomiędzy producentem i użytkownikami. Dlatego też innowacje i przedsiębiorstwa, w których są one realizowane, powinny być traktowane jako szczególnie ważny element systemu edukacyjnego współczesnego społeczeństwa.

Dr inż. Ireneusz Bielski pracuje na Wydziale Mechanicznym Akademii Techniczno-Rolniczej w Bydgoszczy.

Najnowszy numere-wydanie

Błąd 404 - Strona o podanym adresie nie istnieje

   Wróć na stronę główną