Walka z przeszkodami

Na schodach w pięknym neogotyckim budynku Collegium Novum minęłam schodzącą powoli studentkę. Jednej nogi nie zginała w kolanie, dlatego musiał podtrzymywać ją kolega. - Może w końcu doczekam się tu windy? - powiedziała do towarzysza. W tym samym czasie w auli głównej Collegium Novum właśnie kończyło się seminarium &8222;Polskie laboratoria w Europie XXI wieku&8221;, zorganizowane przez serwis internetowy Laboratoria.net oraz pełnomocnika rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego do spraw osób niepełnosprawnych. Podczas tego spotkania bardzo dużo mówiono o dostosowaniu uczelni do potrzeb osób niepełnosprawnych.

Przeszkody na drodze

Niewiele brakowało, by w Collegium Novum rzeczywiście w najbliższym czasie powstała winda. Miała być nowoczesna, przestronna, z przeszklonymi ścianami. Ale na dziedzińcu, w który planowano ją wkomponować, odkopano mury starej bursy. Konserwator zabytków przerwał prace. Teraz trzeba zmienić plany.

Podobnie jest w wielu polskich uczelniach. Czy są to stare, piękne zabudowania, czy socrealistyczne budynki - trudno się w nich swobodnie poruszać osobom niepełnosprawnym. Albo z racji tego, że siedziba uczelni znajduje się w zabytkowym budynku, trudno zdobyć zgodę konserwatora, albo brakuje pieniędzy na inwestycję. Nie ma więc podjazdów przy schodach, odpowiednich poręczy, dostosowanych łazienek, a w salach - stolików, przy których można bez problemu siedzieć na wózku inwalidzkim. Jeszcze trudniej samodzielnie poruszać się osobom niewidomym. W takich przypadkach często &8222;studiuje&8221; cała rodzina - ktoś wypożycza książki, czyta na głos, śledzi zmiany planu zajęć. Niewidomy student historii w UMCS przychodził na zajęcia z mamą.

Ale nie zawsze inni mają czas pomóc, dlatego osoby niepełnosprawne powinny mieć warunki do samodzielnego funkcjonowania. Kilka lat temu nieistniejący już magazyn młodzieżowy &8222;LUZ&8221; prowadził akcję pod nazwą &8222;Walka z trzema schodami&8221;, mającą na celu między innymi propagowanie likwidowania barier architektonicznych na drodze osób niepełnosprawnych. Przez tych kilka lat już sporo się zmieniło: wybudowano podjazdy i windy w urzędach, wydzielono specjalne kasy w sklepach. Ale w szkolnictwie wyższym walka &8222;z trzema schodami&8221; trwa nadal i prowadzą ją nie tylko studenci, ale również niepełnosprawni nauczyciele akademiccy, których nie brakuje w polskich uczelniach.

Małe szanse na pracę

Niedawno w telewizji pojawiły się nowe reklamy społeczne zwracające uwagę na małe szanse osób niepełnosprawnych na rynku pracy. W jednej z nich pokazano młodego mężczyznę na wózku inwalidzkim. Człowiek ten, mimo skończenia studiów podyplomowych, ma zerowe możliwości znalezienia pracy. To może przesadzona ocena sytuacji, wiele osób niepełnosprawnych przecież pracuje, ale często w sektorze zamkniętym, w zakładach pracy chronionej lub zatrudniane są tylko dlatego, że pracodawca może liczyć na ulgi i korzyści finansowe z tytułu przyjęcia osoby z grupą inwalidzką.

Prawdą jest, że wyższe wykształcenie to często przepustka dla osób niepełnosprawnych do usamodzielnienia się. To nie tylko zdobycie zawodu, ale często możliwość &8222;wyjścia do ludzi&8221;, pokazania, że mogą sobie same radzić, że nie muszą wszędzie być prowadzone przez opiekuna. Bez wykształcenia zostałyby w domu i do końca życia utrzymywałyby się z renty inwalidzkiej.

Dostosowywanie systemu nauczania i infrastruktury do potrzeb osób niepełnosprawnych nie jest tanie, ale w perspektywie czasu na pewno bardziej się opłaca. - Wykształcenie wśród tej grupy ludzi jest bardzo ważne - przekonuje Ireneusz Białek, pełnomocnik rektora UJ do spraw osób niepełnosprawnych. - Zamiast wychowywania beneficjantów świadczeń socjalnych, kształci się przyszłych pracowników i podatników.

Bariery nie tylko architektoniczne

Czasami cięższą walką niż ta z &8222;trzema schodami&8221; wydaje się walka z mentalnością ludzi. Ireneusz Białek mówi o dwóch modelach podejścia do osób niepełnosprawnych: - Pierwszym jest podejście medyczne, czyli przekonanie, że trzeba opiekować się &8222;biednymi osobami niepełnosprawnymi&8221; i wskazywać im jedynie słuszną dziedzinę życia, w której mogą się realizować. W opozycji do niego powstał model interaktywny, który ma źródło w prawach człowieka i opiera się na przekonaniu, że osoby niepełnosprawne mają prawo do nauki i pracy tak, jak każdy inny człowiek. Mają prawo do wolności decyzji, natomiast obowiązkiem państwa jest dostosowanie do ich potrzeb każdej możliwej dziedziny życia.

Ale wielu ludzi wciąż jest przekonanych, że osoby niepełnosprawne nie mogą uczyć się i pracować tak, jak pełnosprawne. Ludzi jeżdżących na wózkach inwalidzkich albo głuchoniemych traktuje się, jakby byli jednocześnie upośledzeni umysłowo. Pełnosprawni często mają głębokie opory psychiczne w kontaktach z osobami niepełnosprawnymi. Nie wiedzą, jak się zachować, czują się zobowiązani zapytać, &8222;co się stało?&8221; - Mam dosyć takich pytań, są męczące i dopiero przy nich zaczynam myśleć, że jestem &8222;inna&8221; - mówi Justyna, studentka pedagogiki wczesnoszkolnej i specjalnej, która od kilku lat chodzi o kuli. - Nie chcąc zbyt długo tłumaczyć, mówiłam, że miałam wypadek. &8222;Samochodowy?&8221; - pytano wtedy. &8222;Tak&8221; - odpowiadałam krótko, by uciąć rozmowę, ale zaraz padały następne pytania: &8222;A ktoś zginął?&8221; &8222;A czyja wina?&8221;. Jeszcze więcej pytań jest, gdy mówię prawdę: to pozostałość po operacji kręgosłupa.

Justyna, po roku zaocznych studiów na pedagogice wczesnoszkolnej, zaczęła drugi kierunek - dzienne studia na pedagogice specjalnej. - Znajomi albo odradzali mi rozpoczęcie nowych studiów, mówiąc, że sobie nie poradzę, albo patrzyli na mnie jak na bohaterkę - opowiada. - A ja po prostu chciałam studiować jeszcze jeden kierunek.

Brak dobrego systemu

W ubiegłym roku studentom niepełnosprawnym odebrano stypendium socjalne. Przez pierwsze półrocze 2004/05 roku dodatek zdrowotny otrzymywali tylko ci, którzy mieli uprawnienia do zwykłego stypendium socjalnego. Dzięki interwencjom samorządów studenckich, pracowników uczelni i mediów stypendia przywrócono. W marcu tego roku profesor Franciszek Ziejka w imieniu swojej uczelni i Prezydium Konferencji Rektorów Akademickich Szkół Polskich napisał list otwarty do Leszka S. Zielińskiego, pełnomocnika rządu do spraw osób niepełnosprawnych. Ubolewał nad tym, że państwo nie ma stabilnego programu wsparcia uczelni i niepełnosprawnych studentów, który mógłby zapewnić równy dostęp do wyższego wykształcenia. Te braki próbują nadrabiać same uczelnie, uczestnicząc w już istniejących programach dla osób niepełnosprawnych lub tworząc własne.

Trzy takie programy (STUDENT, KOMPUTER DLA HOMERA i PEGAZ) prowadzi Państwowy Fundusz Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych. Niepełnosprawnych studentów dotyczy także program Leonardo da Vinci - Sheffield (program UJ, UMK i Sheffield Hallam University z Wielkiej Brytanii), zajmujący się sposobami na pokonywanie przez osoby niepełnosprawne barier w dostępie do informacji. UJ, UMK i UŚ uczestniczą w międzynarodowym programie IDOL, mającym pomagać niepełnosprawnym studentom i absolwentom na rynku pracy.

Uczelnia dostępna

W coraz większej liczbie uczelni powstają biura do spraw osób niepełnosprawnych. Zajmują się one pozyskiwaniem funduszy na likwidowanie barier architektonicznych, pomagają w załatwianiu staży i praktyk dla niepełnosprawnych, udzielają rad dotyczących studiów zarówno studentom, jak i pracownikom naukowym chcącym dostosować program nauczania do potrzeb niepełnosprawnych. Biura te doradzają także niepełnosprawnym kandydatom na studia. Ireneusz Białek, podczas wspomnianego seminarium w UJ przekonywał, że nie można nikomu zabronić wyboru określonego kierunku studiów. - Uczelnie powinny rozwinąć system doradztwa, by pomóc niepełnosprawnym kandydatom dokonać racjonalnego wyboru. Uczelnie zaczynają już dostosowywać system rekrutacji tak, by umożliwić dostanie się na studia osobom niepełnosprawnym. Nie chodzi o zmianę treści egzaminu, tylko formy. Dyplom absolwenta niepełnosprawnego ma być jednakowo ważny, jak inne dyplomy, dlatego nie ma mowy o żadnych ulgach.

Tymczasem same osoby niepełnosprawne o te ulgi pytają albo szukają specjalnego &8222;kierunku dla niepełnosprawnych&8221;. - Nie chcemy tworzyć specjalnych kierunków. Osoby niepełnosprawne mają być wszędzie obecne na równych prawach z pełnosprawnymi.

Uczelnie organizują spotkania z niepełnosprawnymi i wcześniej ustalają formę egzaminu. Możliwa jest więc zamiana formy pisemnej na ustną lub ustnej na pisemną, korzystanie z pomocy tłumacza migowego lub asystenta, z formularzy wydrukowanych inną wielkością czcionki lub brajlem. W uzasadnionych przypadkach niepełnosprawny może mieć przedłużony czas na wykonanie zadań egzaminacyjnych.

Jak nauczać?

Dostosować trzeba także sposób prowadzenia zajęć, a to niełatwe zadanie dla nauczycieli akademickich. Zazwyczaj nie mają pojęcia, co robić, gdy na ich wykładzie czy ćwiczeniach pojawi się osoba niewidoma lub niesłysząca. Profesor Bogusław Marek stworzył w Katolickim Uniwersytecie Lubelskim Zakład Tyflodydaktyki Języka Angielskiego. Opracował specjalny program nauczania angielskiego dla osób niewidomych. W tej uczelni jest możliwość korzystania ze sprzętu pozwalającego na opracowywanie w piśmie brajlowskim materiałów potrzebnych do prowadzenia zajęć i egzaminów. Dogodne warunki do nauki mają także osoby z wadami słuchu. Również w UJ osoby z problemami ze wzrokiem mogą wybrać specjalny lektorat języka angielskiego. Dla osób niepełnosprawnych dostosowuje się także biblioteki i czytelnie. Dobrze wyposażona pod tym względem jest Biblioteka Uniwersytecka w Warszawie: windy, szerokie drzwi i miejsca do pracy przystosowane do korzystania przez osoby na wózkach, a nawet pokój pierwszej pomocy sanitarnej, udostępniany osobom, których stan zdrowia wymaga wykonywania zabiegów. Poza tym znajdziemy tam komputery, drukarki, skanery i programy komputerowe dla osób niewidomych i słabo widzących oraz dwa studia nagrań książek mówiących.

Nie wystarczy jednak tylko zlikwidować bariery architektoniczne i dostosować system kształcenia na poziomie wyższym. Problem tkwi także w niewłaściwym kształceniu na niższych szczeblach edukacji. - Osoby niepełnosprawne rzadko idą na studia, ponieważ nie mają przygotowania, by się na nie dostać - mówi doktor Monika Parchomiuk z Zakładu Socjopedagogiki Specjalnej UMCS, która razem z doktor Stanisławą Byrą prowadziła badania nad funkcjonowaniem osób niepełnosprawnych w roli studentów. Często brakuje wczesnej interwencji, która pozwoliłaby na równy rozwój niepełnosprawnych (np. niesłyszących) dzieci w stosunku do ich rówieśników. Potem trudno nadrobić zaległości. W szkołach nauczyciele albo mniej wymagają od niepełnosprawnych uczniów (znów pokutuje podejście medyczne), albo nie potrafią przekazać im wiedzy. Ich edukacja kończy się więc na niższym poziomie, ponieważ nie mają szans dostać się na studia i na nich utrzymać. Przed polskim systemem edukacji każdego szczebla jest jeszcze dużo do zrobienia w sprawie wyrównywania szans osób niepełnosprawnych.

Najnowszy numere-wydanie

Błąd 404 - Strona o podanym adresie nie istnieje

   Wróć na stronę główną