Bez dogmatu

Gratuluję mojemu Oponentowi, panu Wacławowi Lewandowskiemu, wyboru mojego tekstu na przedmiot polemiki oraz łatwości wypowiedzi. Ubolewam natomiast z powodu przeoczeń i niezrozumienia mojej jasno wyrażonej tezy. Przyjmuję za dobrą monetę troskę o dobro nauki polskiej jako bazę polemiki. Jest wysoce prawdopodobne, że publiczną prezentacją swojego stanowiska mój Oponent zaskarbi sobie przychylność ważnych dla siebie gremiów.

Mam swojemu Oponentowi za złe oparcie wywodu na zdaniu, którego nie wypowiedziałem. Jest to niespecjalnie wyrafinowany chwyt, który chyba dowodzi braku argumentu. Chodzi o frazę odnoszącą się do utrzymania habilitacji: &8222;Sprowadza się do formuły: jeśli jesteś za utrzymaniem, udowodnij pożytki z zachowania habilitacji płynące; my i tak wiemy, że zniesienie będzie korzystniejsze, czego udowadniać nie musimy&8221;. Otóż, ja tego ani nie powiedziałem, ani tak nie myślę. Widocznie takiej przesłanki Dyskutant potrzebował, aby - jako naukowiec-patriota - posłużyć się argumentem raczej w duchu bolszewizmu, który zwolennikom pewnego podejścia imputuje. Qui bono? Być może to erystyczne nadużycie w ogóle było konieczne, aby można było ruszyć z naciąganą argumentacją. W moim tekście w &8222;FA&8221; (nr 3/2005) domagam się przecież tworzenia warunków do empirycznego rozstrzygnięcia zasadniczej hipotezy o przydatności (konieczności, nieodzowności itd.) habilitacji.

Strzał idzie bokiem, a raczej nisko. Wynika to stąd, że bliska jest mi zasada pomocniczości. Nie znoszą jej bolszewicy i zwolennicy wszelkiego, także postsocjalistycznego, etatyzmu. Zastosowana tutaj zasada pomocniczości ogranicza odgórną (z poziomu administracyjnego centrum) nadmierną ingerencję i preferuje poszukiwanie rozwiązań ustrojowych i organizacyjnych w środowiskach zainteresowanych daną sprawą. Jej przyjęcie dowodziłoby zaufania do rozumu, dobrej woli i kompetencji ludzi zajmujących się nauczaniem i badaniami. Jej akceptacja dowodzi otwartości umysłu, który poszukuje rozwiązań problemu, broniąc się tak przed ideologią, jak i utopią. Techniką po temu odpowiednią może być eksperyment, gdyż pozwala on wyjść poza spory z gruntu nierozstrzygalne na poziomie werbalnych gier o wyższości takiego czy innego stanowiska.

Pisałem, że sprawę utrzymania lub zarzucenia habilitacji widzę w kontekście zmian ustrojowych w szkolnictwie i badaniach stosowanych. Habilitacje to temat ważny, lecz drugorzędny. Poza tym o kondycji szkolnictwa nie przesądzają sami habilitowani. Krytykowany artykuł ma swój ciąg dalszy w moim tekście Uczelnie jak z bajki (&8222;FA&8221; nr 5/2005). Poniżej odnoszę się do ważniejszych kontrowersji poruszonych przez W. Lewandowskiego oraz rozwijam swoją myśl.

Ciemna strona regulacji

1. Zgadzam się z zawołaniem: &8222;nie niszczmy tego, co dobre&8221;. Ale co stoi na przeszkodzie, aby dać uczelniom i instytucjom badawczym wolną rękę do eksperymentalnego rozstrzygnięcia sporu, o którym mowa w tytule krytykowanego tekstu? Dopuszczenie różnych ścieżek karier i procedur utrzymania jakości jest lepsze, aniżeli prowadzenie jałowych sporów metodą zestawiania argumentów (przytoczyłem niektóre, jest ich więcej) i kontrargumentów, i to pochodzących z różnych kontekstów kulturowych, ustrojowych i historycznych.

Czego tu się bać? Nadużyć? Lipne tytuły naukowe osób i liche osiągnięcia placówek zweryfikuje międzynarodowy rynek edukacyjny i badawczy oraz krajowa opinia publiczna (m. in. w wewnętrznym dyskursie ludzi nauki). Niechże zainteresowane instytucje na swoją odpowiedzialność stosują odpowiednie dla siebie rozwiązania.

2. W. Lewandowski wykazuje wiarę w wypróbowane (chyba nie wiecznotrwałe?) mechanizmy i regulacje zabezpieczające tężyznę polskiej nauki. Jest też, zdaje się, przekonany o związku między utrzymaniem habilitacji a dobrem nauki polskiej. Zarazem obawia się jego weryfikacji. Ja postuluję odejście od tej wiary i poszukiwanie rozwiązań adekwatnych do kontekstu funkcjonowania nauki i badań. Na ten kontekst składa się między innymi współzawodnictwo w skali globalnej, konieczność współpracy ponad granicami kraju i produktywność. Wiąże się z nimi wymóg elastyczności, która nie ma nic wspólnego z chaosem. Chaos pojawia się natomiast jako ciemna strona nadmiernej regulacji centralnej. Dowodzi on irracjonalności wkradającej się tam, gdzie za pomocą sztywnych (zwłaszcza odgórnych) reguł system biurokratyczny dławi różnorodność. Celebruje się przejrzystość, ale zabija ożywcze impulsy. W skrajnych przypadkach oznacza to: kontrola - tak, twórcze rozwiązania - nie.

Zrozumiały jest neurotyczny lęk przed zmianami oraz posługiwanie się ogólnikowymi racjami wyższego rzędu (derywacje) tam, gdzie chodzi o zabezpieczenie partykularnych interesów (residua).

Ja bym się nie bał wystąpienia destrukcyjnej rewolucji: w toku eksperymentowania z konieczności dojdzie do wypracowania wyrazistych, porównywalnych rozwiązań. Nie widzę powodu do obaw, że w układaniu spraw ustrojowych ludzie w uczelniach stracą rozum. Trochę zaufania do ludzi nauki! Z pewnością skorzystają oni rozsądnie ze swobody organizacyjnej. Nie żyją bowiem na bezludnej wyspie, lecz działają w sieci powiązań i nieustannej konfrontacji. Ci, którzy nadużyją swobody i zaczną łowić w mętnych wodach - przepadną w grze przy otwartej kurtynie i bez oparcia na monopolu, który stronniczo tę grę zniekształca. W przejrzystych, nieprzeregulowanych warunkach ustrojowych zadziała, ufam, oświecona doświadczeniem &8222;niewidzialna ręka&8221;, jak u A. Smitha.

Parametry dobra publicznego

3. Mój tekst nie był przeciw jakiejkolwiek grupie w uczelniach, lecz w sprawie rozwiązania określonego sporu. W tle pojawia się zasadnicze zagadnienie ustroju, w którym będzie można wykorzystać potencjał uczelni o różnym typie własności i sprawowanego nad nimi nadzoru. Powtarzam: habilitacje to sprawa ważna, lecz drugiej rangi. Liczy się społeczna produktywność wszelkich rozwiązań organizacyjnych i procedur, tak w uczelniach państwowych, jak i prywatnych.

Nie widać powodu, dla którego uczelnie i placówki sektora BiR miałyby podlegać mniej wymagającym kryteriom oceny niż osoby i instytucje, które finansują funkcjonowanie szkolnictwa i badań. Wymagania pod adresem uczelni, ukształtowane w grze z otoczeniem, powinny skłaniać do elastyczności ze względu na cele tychże, zasadniczo służebne wobec donatorów. Okaże się, jakie dotychczasowe fetysze mogą lub powinny być poświęcone.

4. Dobro nauki polskiej (czyli kogo?, jakich grup?, jakich instytucji?) to frapujące zagadnienie. Byłoby wspaniale, gdyby pan Lewandowski (lub ktoś inny) wykazał, jaki związek występuje między dobrem, jakim jest utrzymanie habilitacji, a dobrem społeczeństwa. Twierdzę, że od takiego (szlachetnego zapewne) ogólnika blisko do ideologii i moralizatorstwa. Zgłaszam sprzeciw.

Wydaje się, że nasze społeczeństwo byłoby skłonne akceptować większe wydatki na naukę i badania, gdyby dało się wykazać, że zakłady naukowe urządzane są z myślą o pożytku finansującego je społeczeństwa oraz z poszanowaniem grosza prywatnego i publicznego (czyli pochodzącego od osób prywatnych). Z pewnością warto ustalić parametry tych postaci dobra publicznego, które nierzadko służy jako legitymacja w ideologicznych sporach o szkolnictwo wyższe i sektor BiR.

5. W moim tekście o eksperymencie na pewno nie ma taryfy ulgowej dla doktorów niehabilitowanych (vide: paragraf &8222;Wyrównywanie warunków&8221;).

6. Nieuprzedzona lektura pierwszych dwóch akapitów w paragrafie &8222;Istotne wątpliwości&8221; powinna pozwolić Czytelnikowi zrozumieć, że przytaczam znane mi z literatury i rozmów argumenty (dowody). Można z nimi dyskutować. Nie podniosłem ich do rangi dogmatu czy pewnika matematycznego. To powinno być czytelne dla osób dobrej woli.

7. Nie sądzę, że system jest tak znakomity, jak chciałby p. Lewandowski. Pozwolę się jednak przekonać do innej opinii. Czytam i słyszę, że za niskie notowania nauki polskiej w rankingach światowych nie odpowiadają wyłącznie marne pieniądze przydzielane nauce i sektorowi BiR. Z drugiej strony nie twierdzę, aby za tę pozycję odpowiadało wyłącznie utrzymywanie habilitacji. Nie ma potrzeby demonizować habilitacji oraz innych tytułów i stopni. Lepiej już odczarować.

8. Twierdzę nadal, że procedury, w tym ścieżki karier, powinny być podporządkowane celom zasadniczym, a nie być zafiksowane na celach zastępczych, nawet podniesionych do rangi racji stanu (akademickiego). Nie domagam się likwidacji habilitacji w imię jakiejś utopii. Tak samo nie widzę potrzeby jej utrzymywania na siłę w imię ideologii. Postulowany eksperyment, polegający na dopuszczeniu równoległości różnych ścieżek karier, powinien pozwolić odpowiedzieć na istotne pytania: W jakim stopniu, komu i gdzie habilitacje są niezbędne? Czy obecny zakres ich utrzymywania nie jest rozwiązaniem nazbyt kosztownym? O ile zaś jest ono niewydajne lub nieużyteczne? To nie koniec pytań.

9. Powołam się na doświadczenia z mojego Instytutu. Pracują u nas doktorzy niehabilitowani, znakomici dydaktycy, autorzy ciekawych książek. Studenci nagradzają ich symbolicznymi dowodami uznania za kompetencje. Jednak wymóg systemowy spowodował karne ich przesunięcie na etaty starszych wykładowców, gdzie muszą wyrabiać większe pensum. To dowód nadmiernej sztywności organizacyjnej, o której piszę w numerze majowym &8222;FA&8221;.

Chwalebna przeszłość i rozwój

10. Tak, habilitacja jest nazbyt jednostronnym kryterium przydatności. Jest to zarazem kryterium proste, poręczne w użyciu przez biurokrację w zarządzaniu kadrami. Oczywiście, habilitowani są drogocenni i niezbędni w myśl logiki obecnego systemu. Dzięki nim osiąga się minima kadrowe, i to nawet w uczelniach, które nie powinny były zaistnieć. Także państwowych.

Jest pewien szkopuł: do pełnienia funkcji zastrzeżonych dla habilitowanych konieczne są kwalifikacje, których jednak sama habilitacja nie daje. Na przykład zdolność tworzenia produktywnych zespołów, zapewnienia klimatu moralnego dla rozwoju i spożytkowania talentów i kompetencji.

11. Ufam, że centralna komisja kwalifikacyjna radzi sobie z lichymi habilitacjami. Z drugiej strony daje się słyszeć o utrudnieniach i ułatwieniach przy uruchamianiu przewodów habilitacyjnych. Jedne przewody się zatykają, a inne znów łatwiej otwierają w zależności od czynników miejscowych (nieatmosferycznych). Podobno liczą się tak ludzkie czynniki, jak przynależność do odpowiedniej grupy (np. szkoły, nurtu) oraz zasada wzajemności. Co nie znaczy, że to dyskwalifikuje same prace.

12. Z pewnością słyszał W. Lewandowski opinie, że habilitacje robi się w Polsce za późno, że ich przygotowywanie trwa za długo, że niewiele wiadomo o ich skutkach społecznych, że powstają zbyt dużym kosztem. Przydałyby się rzetelne badania nad skutkami zafiksowania się systemu na habilitacji jako zasadniczej ścieżce karier. Można (i wolno) mieć wątpliwości, czy rzeczywiście ta jednostronność służy rozwojowi, który leży na sercu W. Lewandowskiemu.

13. Jaka tam sprzeczność! Przygotowanie habilitacji wymaga wysiłku, pracowitości, nawet ascezy (czyli ćwiczenia cnót). Jednak za to otrzymuje się nagrody, jak na przykład status osoby nie do ruszenia. Habilitacja dowodzi chwalebnej przeszłości, ale nie gwarantuje dalszego rozwoju ani zdolności do pokierowania rozwojem innych. Na temat jej skuteczności znów niezbędne byłyby badania. Ale można sobie wyobrazić trudności z uzyskaniem ważnych danych i zgody na stosowanie wskaźników rozwoju i przydatności innych niż tylko liczba publikacji.

W skali uczelnianego żywota czas na przygotowanie habilitacji dla jednych jest za krótki, dla innych wystarczający. To sprawa dynamicznej interakcji zdolności, kwalifikacji, pracowitości, trudności i warunków pracy. Cenne byłyby wyjaśnienia przyczyn późnego dochodzenia w Polsce do habilitacji i długiego czasu na ich przygotowanie. Światło na tę sprawę mogliby rzucić sami doktorzy habilitowani. Gdyby tylko chcieli o tym mówić z poziomu nowej już pozycji zawodowej.

Dr Marian Chojnacki pracuje w Katedrze Socjologii Organizacji i Zarządzania Instytutu Socjologii Uniwersytetu Łódzkiego.

Najnowszy numere-wydanie

Błąd 404 - Strona o podanym adresie nie istnieje

   Wróć na stronę główną