Liczą się pasjonaci i pomysły

Prof. dr hab. Magdalena Fikus, biolog molekularny, wykładowca Akademii Medycznej w Warszawie, SGGW, Akademii Podlaskiej w Siedlcach, UMCS w Lublinie, Uniwersytetu Warszawskiego, Politechniki Warszawskiej. Członek Komisji Biochemii i Biofizyki PAN oraz Komitetu Biotechnologii PAN. Wybitny popularyzator nauki. Współtwórczyni, współorganizatorka i przewodnicząca Rady Programowej Festiwalu Nauki w Warszawie. W bieżącym roku uhonorowana dwoma tytułami: &8222;Popularyzator Nauki 2004&8221;, konkursu zorganizowanego przez Ministerstwo Nauki i Informatyzacji i Polską Agencję Prasową, oraz &8222;Fenomen 2004&8221;, nagrody przyznawanej przez tygodnik &8222;Przekrój&8221;.

Czy inicjując w 1996 roku pierwszy w Polsce festiwal nauki spodziewała się Pani, że idea popularyzowania nauki w tej formie z czasem przybierze aż tak ogromne rozmiary, że zapanuje wręcz moda na festiwale?

- To przeszło moje najśmielsze oczekiwania. Tym bardziej cieszy rodzenie się na moich oczach każdego kolejnego festiwalu - aspiracje jakiegoś małego miasta, które ma tylko jedną prywatną uczelnię, a chce mieć własny festiwal, czy szkoły w miejscowości odległej od ośrodków akademickich, która chciałaby, żeby festiwal przyjechał do niej, naukowcy opowiedzieli i pokazali, czym się zajmują i jak zrozumieć jakieś zjawiska. Przyglądanie się spontanicznemu ruchowi, który ogarnął całą Polskę, ogromnie wzrusza i cieszy. Świadomość, że my to zapoczątkowaliśmy, to więcej niż szczęście.

Zaczęło się od trojga zapaleńców...

- Właściwie od jednego. Urokowi festiwalu nauki uległ w Szkocji, w Edynburgu, profesor David Shugar, a pomysłem przeniesienia do Polski dobrych brytyjskich tradycji popularyzatorskich (bo sięgających lat trzydziestych XIX wieku) zaraził mojego kolegę, fizyka Macieja Gellera, i mnie.

Czy pomysł zorganizowania pierwszego festiwalu nauki trafił w kraju na sprzyjający grunt?

- Ze strony rektorów uniwersytetu i politechniki, także prezesa PAN, którzy instytucjonalnie reprezentowali tę inicjatywę - tak. Również ze strony entuzjastów, których od początku nie brakowało, zwłaszcza wśród uniwersyteckich i PAN-owskich fizyków i chemików. Gorzej z osobami odpowiedzialnymi za pieniądze na naukę...

Nie chciano przeznaczyć ich na ten cel? szcze przed drugim festiwalem profesor Andrzej Wiszniewski, ówczesny minister nauki, powątpiewał w potrzebę jego organizowania, uważając przedsięwzięcie za marnotrawstwo czasu, wysiłku, środków. Po festiwalu zweryfikował stanowisko. Zachowaliśmy w archiwum kartkę odręcznie napisaną przez pana profesora: &8222;Byłem przeciwny, ale ze wszystkiego się wycofuję. Mieliście rację. Oby tak dalej!&8221;

Jak ewoluował Festiwal Nauki w Warszawie w ciągu ośmiu lat?

- Zaczynaliśmy w 1997 roku od około 110 imprez i 80 instytutów zaangażowanych w ich organizację, i trzech dni trwania festiwalu. Od początku wymyśliliśmy prawie wszystkie formy, które teraz stosujemy. Trzeci festiwal trwał już 10 dni i przy tym okresie pozostajemy. Dwa weekendy, które obejmuje, przeznaczone są dla wszystkich odbiorców, bo naukę trzeba popularyzować i adresować do ludzi w każdym wieku, natomiast w dzielącym je tygodniu odbywają się wieczorne wykłady w klubach właściwych dla określonej dziedziny, na przykład w klubie ekonomistów, medyków, fizyków (podczas ostatniego festiwalu było 100 wykładów w ciągu 5 dni, tak więc każdego wieczoru istniała możliwość skorzystania z jednego z 20 wykładów; to również dla mnie trudny wybór), natomiast czas przedpołudniowy zarezerwowany jest dla młodzieży szkolnej na lekcje zamawiane w instytutach przez nauczycieli. W weekendy proponujemy całkiem poważne, trwające kilka godzin ćwiczenia laboratoryjne. Mamy mało elementów piknikowych, choćby pokazów. Sama jestem eksperymentatorem i zawsze mnie frapowało osobiste przeprowadzanie doświadczeń, a teraz sprawia mi ogromną przyjemność widok babci siedzącej obok wnuczka, gdy oboje badają własne DNA.

Które z oryginalnych pomysłów i rozwiązań obserwowanych podczas innych festiwali zrobiły na Pani największe wrażenie?

- Przyglądanie się innym festiwalom sprawia mi wielką frajdę. Widziałam niemal wszystkie krajowe festiwale i kilka zagranicznych, między innymi w Irlandii, Wielkiej Brytanii, we Włoszech, we Francji. Budujące jest zawsze spotykanie pasjonatów, którzy żyją nauką, a z jej popularyzowania uczynili misję. Podziwiam oryginalne pomysły. Myślę, że klucz tkwi w wykorzystaniu tego, co regionalne, co jest lokalną specjalnością, niepodważalnym atutem. Jest pewne jądro festiwalowych aktywności, wspólne dla wszystkich festiwali. Wiele doświadczeń nie odkrywa żadnych nowych ziem. Wszędzie są pokazy z fizyki, z chemii, ale można przeprowadzić je w różnych formach, z przeznaczeniem dla różnych grup odbiorców, wyzwoleniem ich aktywności. Ważne, by ludzie przyszli, by sprowokować ich do myślenia, by młody człowiek opuszczając festiwal zachował w pamięci chociażby to, że unosi się balon wypełniony gazem lżejszym od powietrza. Z czasem może to zainspirować wyobraźnię i stworzyć pasję na całe życie.

Jestem pod wrażeniem Bałtyckiego Festiwalu Nauki, któremu uważnie się przyglądałam i sama kupiłam kilka pomysłów również do Warszawy. Dysponuje on atutem, którego nie ma żaden inny festiwal w Polsce - morzem i całą morską problematyką, znajdującą odzwierciedlenie w przeróżnych badaniach. Jest tam ona w bezprzykładny sposób prezentowana. Zaskakuje różnorodność form i miejsc prezentacji, począwszy od pokładów statków badawczych, poprzez piasek na plaży czy fortyfikacje miejskie. Zachwyciły mnie plany wokół Hewelianum. W Polsce nie ma jeszcze żadnego centrum nauki. W Warszawie tworzymy je całkiem od podstaw, w Trójmieście będzie wkomponowane w historyczną scenerię, znakomicie zachowane forty gdańskie - to piękny pomysł. Na tym festiwalu uderza również wyjątkowo duża wyobraźnia organizatorów w pokazywaniu nauki. To powoduje, że w świadomości osób, które zetknęły się z festiwalem, pojawia się przeświadczenie, że nauka przenika całe nasze życie. I to jest to, co poprzez festiwale chcielibyśmy przekazać ludziom. Jeszcze jednym atutem Bałtyckiego Festiwalu Nauki jest doktor Tadeusz Zaleski. Bez osób, które w to, co robią, wkładają całą duszę, takie przedsięwzięcia nie byłyby możliwe.

Ogromnie ujął mnie w tym roku także festiwal w Toruniu. Warto tu przyjść na wszystko, co ma związek ze sztuką, konserwacją dzieł sztuki, nie wspominając już o astronomii - to naprawdę krajowa czołówka. Robią ogromne wrażenie spektakularne pokazy, jak chociażby doświadczenie, rodem z XVII wieku, z półkulami magdeburskimi na Rynku Starego Miasta. Tym, którzy je widzieli, zostaną wrażenia na resztę życia.

Muszę wspomnieć o Festiwalu Dolnośląskim, który od lat ma ustaloną renomę i wiele wypracowanych tam pomysłów - jak chociażby wyjazdy z nauką poza Wrocław - znakomicie się sprawdziło.

Jestem też fanką festiwalu w Siedlcach, gdzie, nie licząc Seminarium Duchownego, jest tylko jedna uczelnia - Akademia Podlaska. Ale jest tam pasjonat, doktor Ryszard Kowalski, który potrafi odkryć to, co najcenniejsze w regionie i spowodować, by zostało zaprezentowane w możliwie najatrakcyjniejszy sposób - na przykład jeden najwartościowszy obraz, jakim miasto dysponuje, i uczenie obcowania ze sztuką, cenna geologicznie czy przyrodniczo wycieczka lub opracowany przez firmę komputerową program zagospodarowania przestrzennego miasta - czysty przykład nauki stosowanej.

Naprawdę nie trzeba wielkich nakładów, liczy się dobry pomysł i dobra wola ludzi, by się nim dzielić. Oryginalnych pomysłów i pasjonatów spotkałam wielu, choć przywołałam tu tylko niektóre przykłady, ale do nich sprowadza się sens takich działań. Spośród tego, co najbardziej przypadło mi do gustu na festiwalach europejskich, mogę wymienić działania propagatorskie realizowane przez Portugalię, które są mi ideowo najbliższe. Zdolni uczniowie pracują tam w lecie w pracowniach naukowych. Frapująca jest akcja poznawania latarni morskich, które ciągną się wzdłuż całego wybrzeża Portugalii. Wybudowane są w różnych okresach, z zastosowaniem różnych rozwiązań technicznych. Inne rewelacyjne pomysły to wycieczki w góry, oprowadzane przez geologów, którzy przy okazji pokazują, jakie po drodze mija się kamienie, jak zbudowana jest okolica. Z takich wypraw może powstać hobby na całe życie. We Francji organizowane są &8222;dni blisko wulkanów&8221; - to też dowód na to, że nauka jest wszędzie.

Czy nasze festiwale mogą wnieść do Europy również jakieś ożywcze tchnienie?

- Już wnieśliśmy. Bardzo wysoko została oceniona w Brukseli &8222;Zielona Akcja&8221;, prezentowana w bieżącym roku podczas ekspozycji 35 prezentacji, w tym trzech polskich, towarzyszących obradom Forum Nauki. To niespotykany w Europie autorski pomysł profesora Tadeusza Rzeżuchowskiego z Politechniki Warszawskiej, który postanowił doświadczalnie sprawdzić, czy nasi studenci są jeszcze ideowi i skłonni przeznaczyć czas własnego wakacyjnego wypoczynku, by dzielić się nauką z innymi. Eksperyment przerósł jego oczekiwania. Studenci Politechniki zaczęli przed kilku laty od przyjazdu do Kamionki w Nowosądeckiem, rozebrania komputera do najdrobniejszego elementu i ponownego złożenia, opowieści o tym, jak jest zbudowany, a studenci ASP - od organizowania plenerów dla uczniów w miejscach urokliwych, lecz takich, gdzie diabeł mówi dobranoc. Bez nich mieszkańcy już nie umieją wyobrazić sobie wakacji, a zapotrzebowanie na takie akcje z każdym rokiem wzrasta i zatacza coraz szersze kręgi, zyskując uznanie również w Europie. Co więcej, takie działania, poza kosztem przejazdu, niemal nie wymagają nakładów, bo gminy zapraszające studentów pokrywają koszt ich pobytu i trwa przygoda z nauką, twórcza dla obu stron.

Proszę przybliżyć ideę Europejskiego Stowarzyszenia Spotkań z Nauką EUSCEA, w którego powstaniu miała Pani również swój udział.

- Nasza inicjatywa zrodziła się po IV Festiwalu Nauki w Warszawie. Wystosowaliśmy listy z propozycją współpracy do kilkunastu ośrodków europejskich zajmujących się popularyzowaniem nauki. W kwietniu 2001 roku uczestniczyłam w Göteborgu w spotkaniu siedmiu osób z różnych krajów, na którym postanowiliśmy powołać takie stowarzyszenie. Spotkanie założycielskie odbyło się w grudniu tego samego roku w Wiedniu. EUSCEA zrzesza 35 organizacji promujących naukę z 23 krajów europejskich, ma siedzibę w Wiedniu. Przez trzy lata byłam w zarządzie tego stowarzyszenia. Należeć do niego może każda instytucja zajmująca się propagowaniem nauki. Wymagane są opłaty członkowskie, rocznie około 200 euro, proporcjonalne do kosztów poniesionych na organizację własnego festiwalu nauki. Korzyścią z przynależności jest dostęp do programów wszystkich festiwali europejskich, możliwość wymiany doświadczeń, wykazania się inicjatywą, współpracy z festiwalami o podobnym charakterze bądź specyfice imprez.

Nie wszyscy zdają sobie sprawę z tego, że kraina festiwali kończy się na Polsce. Nie ma form zbliżonych do festiwali o większym zasięgu w Czechach, Słowacji, na Węgrzech, nie ma ich także, poza Słowenią (tam występuje w skromnej postaci), w krajach byłej Jugosławii, Rosji ani krajach nadbałtyckich. Pracujemy teraz nad wspólnym europejskim projektem, który sprowadza się do opracowania - po obejrzeniu możliwie największej liczby festiwali europejskich - ogólnego sprawozdania, &8222;białej księgi&8221; festiwali, pomocnej dla tych, którzy chcieliby stworzyć własny festiwal i skorzystać z porad, jak to robić. Wymyśliliśmy również projekt Europejskiego Festiwalu Nauki, który został skierowany do oceny przez Komisję Europejską w 2006 roku, a którego integralną i ważną częścią jest &8222;karuzela nauki&8221;, polegająca na wymianie między różnymi krajami atrakcyjnych imprez festiwalowych. Karuzela już kręci się w zamyśle - zaplanowaliśmy zaprezentowanie trzech imprez z Polski w Hiszpanii, na Katalońskim Festiwalu Nauki, w zamian trafiłyby na nasze festiwale trzy pokazy z Luksemburga.

Czy w sytuacji ustawicznego niedofinansowania nauki w kraju stać nas na festiwale?

- Wszystkie te festiwale odbywają się dlatego, że nas na nie stać. Organizujemy je według własnych możliwości. Bez dotacji ze strony Ministerstwa Nauki i Informatyzacji nie byłoby to możliwe. Oczywiście, dotacje nie wystarczają i tu pozostaje margines na wykazanie się przez organizatorów inicjatywą w dotarciu do instytucji i firm sponsorujących takie przedsięwzięcia. Nie wszystkie zdają sobie sprawę z tego, że ich logo, widoczne w publicznych miejscach odwiedzanych przez setki tysięcy ludzi i we wszystkich festiwalowych publikacjach, to ogromna i korzystna promocja. Niebagatelną rolę odgrywają media, bezinteresownie popularyzując festiwale i spełniając przez to ważną misję społeczną. Budżet Festiwalu Nauki w Warszawie to zaledwie 0,01 procent środków z budżetu państwa przeznaczonych na naukę. Przy na przykład dziesięciu festiwalach w kraju są to wciąż znikome pieniądze. Dysponujemy środkami nieporównywalnie małymi wobec kwot, jakie w innych krajach europejskich przeznacza się na promocję nauki. Na przykład Święto Nauki we Francji pochłania kilka milionów euro. Przekłada się to na taki efekt, że z ponad 60 milionów Francuzów z festiwalem zetknęło się około 2 milionów ludzi. Nie ma sensu uważać, że wszyscy kiedyś będą interesowali się nauką. Jedni będą słuchać rapu, inni interesować się piłką nożną, ale jeśli zwiększy się średni poziom świadomości społeczeństwa, a w młodych ludziach rozbudzi ciekawość nauki, wtedy cel zostanie osiągnięty.

Rozmawiała
Elżbieta Rudzińska