naukowy happening w plenerze

Prof. Leszek Kaczmarek i red. Krzysztof Michalski

Kwitnące kasztany kojarzą się nie tylko z maturami i nadchodzącym czasem egzaminów na studia. Już po raz dziewiąty na Rynek Nowego Miasta i Podzamcze w Warszawie przychodzą mieszkańcy stolicy na największy plenerowy happening naukowy w Europie. Impreza ta wpisała się na stałe w kalendarz wydarzeń tego miasta. Zaczynało się skromnie, bo nikt nie liczył na tak duże zainteresowanie nauką. Pamiętamy argumentację sprzed 10 lat, kiedy mówiono, że nauka i wysoka kultura nie są produktami rynkowymi. Dziś żaden rozsądnie myślący człowiek nie użyłby tego argumentu.

Bananowy młotek

Tegorocznym tematem Pikniku była fizyka, a to za sprawą Alberta Einsteina, którego teoria względności obchodzi właśnie setne urodziny. Dużo dymu, wybuchów, przeróżnych eksperymentów możliwych do przeprowadzenia przez uczestników, ściągnęło 4 czerwca tłumy warszawiaków. Kulisy nauki interesują zarówno dorosłych, jak i dzieci. Pamiętam jak dwunastoletni chłopiec z przejęciem wbijał bananem gwoździe. Zanim to jednak zrobił, przywiązał do banana nitkę, zanurzył go w pojemniku z ciekłym azotem o temperaturze minus 200 stopni Celsjusza. Owoc zrobił się tak twardy, że można go było używać zamiast młotka. Na pytanie, dlaczego tak się dzieje, odpowiadali pracownicy opiekujący się tym stoiskiem. Własnoręcznie przeprowadzone doświadczenie to chyba najprostsza droga do odkrywania tajników wiedzy.

Na Pikniku można było zobaczyć, między innymi, jak Gutenberg zrewolucjonizował druk, jak wyglądała osada sprzed 10 tysięcy lat, obejrzeć walki rzymskich legionistów czy silnik myśliwca F-16. Jeżeli kogoś interesuje historia starożytna, mógł wspólnie z pracownikami Instytutu Archeologii i Etnologii PAN wziąć udział w miniwykopaliskach. W specjalnie przygotowanym miejscu uczestnicy zabawy mogli odkryć &8222;zabytkowe&8221; przedmioty oraz poznać metody dokumentowania odkryć i postępowania z prawdziwymi zabytkami. Odkrywcy wracali do domów z &8222;Certyfikatami autentyczności&8221; własnoręcznie wydobytych skarbów.

W stoisku przygotowanym przez Centrum Nauki Kopernik, powstającym w Warszawie pierwszym polskim interaktywnym centrum nauki, ciekawi wiedzy mogli badać zjawiska napięcia powierzchniowego za pomocą baniek mydlanych. Kto chciał, mógł też odpowiedzieć na pytanie: po jakiej krzywej powinien spadać przedmiot pod wpływem grawitacji, by drogę pomiędzy dwoma punktami (początkiem i końcem równi pochyłej) pokonać w najkrótszym czasie? W czasie tych eksperymentów bardzo często okazywało się, że trudne i niezrozumiałe zadania ze szkoły, stają się proste i oczywiste. Być może nauczyciele, którzy też licznie zaczynają odwiedzać Piknik, potraktują go jako szkolenie dotyczące popularyzacji wiedzy. Osobiście zachęcam, bo warto. Skorzystają na tym uczący i uczeni.

Na Pikniku można było obejrzeć rzymskich legionistów

Wzór tęczówki

Pokazy i doświadczenia ukierunkowane były w dużej mierze na naukę innowacyjną, mającą zastosowanie w życiu. Naukowa i Akademicka Sieć Komputerowa NASK przybliżyła wiedzę związaną z biometrią, przeżywającą ogromny rozwój. Na przykład nowa myśl technologiczna, warta dziś więcej niż złoto, potrzebuje doskonałych zabezpieczeń przed kradzieżą. Superszyfry i zamki wymagają dodatkowych wzmocnień. Służą temu specjalne systemy weryfikacji tożsamości oparte właśnie na biometrii. Nie do oszukania są urządzenia kontrolujące klucze i zamki sejfów, ale dodatkowo i tęczówki osób upoważnionych do wchodzenia do superstrzeżonych pomieszczeń. Okazuje się, że wzór tęczówki nie zmienia się w trakcie całego życia, a więc raz wprowadzony, działa zawsze. I jeszcze jedno, wzór prawej i lewej tęczówki jest inny, chociaż dotyczy tej samej osoby. Dodatkowym wzmocnieniem zabezpieczenia jest weryfikacja geometrii dłoni, odcisk palca i podpis odręczny sprawdzany przez komputer.

Dla miłośników astronomii i kosmosu przygotowano też szereg ciekawych prezentacji naszej planety widzianej z satelity. Ciekawi dowiedzieli się, dlaczego i jak szybko topnieją lodowce, mogli obserwować symulację zjawisk ekstremalnych, jak: tsunami, tajfunów czy powodzi. Jeżeli ktoś nie wiedział, to badacze z Centrum Badań Kosmicznych PAN wytłumaczyli, jak satelita widzi przez chmury. Otóż wtedy, gdy niebo jest zachmurzone i zdjęcia wykonywane przez satelity są nieczytelne, możemy zastosować inną technikę, tak zwane obserwacje laserowe, należące do aktywnych technik teledetekcyjnych. Wiązka wysłana przez umieszczony na satelicie radar przenika przez chmury i pokazuje nam to, czego nie mogliśmy zobaczyć. Takie urządzenie wykorzystano na przykład do obserwacji powodzi w południowo-wschodniej części Polski, w 1997 roku.

Wiele pytań w szkole i w życiu pozostaje bez odpowiedzi. Założeniem Pikniku jest między innymi wyjaśnienie różnych zjawisk. Czy wiemy, dlaczego na przykład złoto jest tak szlachetnym kruszcem? I dlaczego ma taki kolor? Wyjaśnienie tej zagadki stało się możliwe, kiedy Paul Dirac zastosował do modelu atomu teorię względności, sformułowaną przez Alberta Einsteina. Nadzwyczajna szlachetność złota, jego kolor, ale także ciekłość innego metalu - rtęci, są związane ze zjawiskiem osiągania przez elektrony tych metali prędkości porównywalnych z prędkością światła. Mamy więc w naszym otoczeniu spektakularny przykład relatywistycznego przyrostu masy elektronu, co pociąga za sobą zmiany własności chemicznych pierwiastków ciężkich. Gdyby ten efekt nie istniał, złoto byłoby mniej szlachetne od miedzi, miałoby srebrzysty kolor, a rtęć stawałaby się płynna dopiero w temperaturze kilkuset stopni Celsjusza.

Łańcuch białkowy

Nie zabrakło też informacji z zakresu medycyny. Fundacja Rozwoju Kardiochirurgii w Zabrzu pokazała polski system wspomagania serca POLCAS i jego najnowsze osiągnięcia. Mogliśmy obejrzeć naszego robota kardiochirurgicznego i możliwość sterowania jego ramieniem za pomocą głosu.

Piknik to także zabawa, która uczy. Tym razem mieliśmy okazję poznania procesów zachodzących w komórce. Okazuje się, że translację daje się zilustrować. Proces syntezy białka przerodził się w zabawę. Uczestnicy pokazu otrzymali od prowadzących samoprzylepne kartki z wypisanym określonym antykodonem lub nazwą aminokwasu. Następnie, na podstawie tabeli kodu genetycznego, wywieszonej w formie plakatu, uczestnicy połączyli się w pary aminokwas-antykodon. Na koniec prowadzący, odgrywający rolę &8222;rybosomu&8221;, wskazał powstałym parom odpowiednie miejsca w sekwencji mRNA, przy których musieli stanąć. &8222;Aminokwasy&8221; chwyciły się za ręce, tworząc długi łańcuch białka. I tak oto niełatwy do wytłumaczenia proces zarejestrowaliśmy jako oczywisty i łatwy do zapamiętania.

Piknik przez tych dziewięć lat stał się swoistą instytucją naukową, skupiającą wokół siebie takie podmioty, jak na przykład ambasady Republiki Federalnej Niemiec i Francji. Niemcy zademonstrowali autobus energetyczny, robot Tron-X, alternatywne napędy do samochodów. A Francuzi pokazali &8222;Małą mozaikę fizyki&8221;, która w przystępny sposób przedstawiła około dwadzieścia doświadczeń, ilustrujących historię badań prowadzonych przez ostatnich 50 lat.

Nie zabrakło również Telewizji i Polskiego Radia. Autorzy telewizyjnego programu &8222;Laboratorium&8221; odpowiadali na pytania: jak widzi kamera, dlaczego kolory w TV są czasami niewłaściwe, co to jest temperatura barwowa światła i po co robi się tak zwany balans bieli. Osiemdziesiąt lat historii Polskiego Radia stało się doskonałą okazją do przedstawienia sposobów zapisów dźwięku, prezentacji nagrań archiwalnych oraz zobaczenia radia na żywo, bowiem przebieg Pikniku transmitowano ze studiów usytuowanych na Rynku Nowego Miasta w Warszawie.

4 czerwca był dniem wielkiego spotkania z nauką. Ponad 130 stanowisk pokazowych, integracja badaczy z różnych regionów kraju z odbiorcami w różnym wieku i o różnych zainteresowaniach pokazuje, że nauka, obok kultury, jest dziedziną, która jako jedna z pierwszych w sposób dojrzały pojęła idee integracji europejskiej poprzez wiedzę i edukację.

Artur Wolski, dziennikarz Polskiego Radia, rzecznik PAN.