Człowiek jest sercem nauki

Zamiast o Heisenbergu, Einsteinie i pierwotnej osobliwości, która w popiół obraca tradycyjne rozumienie czasu, przestrzeni i przyczynowości, głosi Pan na łamach kobiecych czasopism znaczenie fizyki w kuchni. Wierzy Pan, że gospodynie domowe zmienią świat?

- Wierzę w to, że dopóki istnieją ludzie, którzy chcą coś zrozumieć, to warto z nimi rozmawiać. W każdym człowieku są ogromne pokłady ciekawości, które przez odpowiednią edukację można wspaniale rozwijać. Gdy piszę artykuł do &8222;Kuchni&8221; jestem pełen uznania dla Czytelniczek, których nie satysfakcjonuje odpowiedź typu: &8222;woda się gotuje, bo jest gorąca&8221;, ale które wiedząc, że nie należy wsadzać palca do gorącej wody, zaczynają zastanawiać się, co to jest za zjawisko &8222;gotowanie wody&8221;. Czy wie pani, że brak takiej elementarnej ciekawości stanowi dla afrykańskich nauczycieli olbrzymi problem, bo tamtejsze dzieci niczemu się nie dziwią. Dramatem Czarnego Lądu jest to, że ludzie nie potrafią zadawać pytań.

W Europie ludzie wciąż są spragnieni odpowiedzi na kolejne pytania i dlatego nauka króluje nie tylko w salonach, ale i w kuchni. Fizyka, podobnie jak cała nauka, jest tylko bardziej rozbudowanym sposobem dziwienia się i gwarantuję pani, że fizyka czy matematyka jest daleka od ostatecznego przemienienia świata, bo aby coś naprawdę zmienić, najpierw trzeba to poznać, a my, póki co, wiemy bardzo, bardzo mało. Na razie możemy tylko zrobić ten świat ciut wygodniejszym do życia niż był na przykład dla neandertalczyków.

Ubóstwo wiedzy nie powstrzymuje jednak Pana od wygłaszania bardzo ostrych sądów na temat teologii, metafizyki czy... aborcji.

- Ma pani na myśli ubóstwo mojej wiedzy? Ostro się wypowiadam przeciwko ludziom, którzy w jawny sposób wykazują swoją głupotę w wypowiedziach na różne tematy, na przykład gdy mówią o niemoralności badań genetycznych albo o nieetycznym aspekcie badań nad niepłodnością. Te tematy zastąpiły dziś astronomię z czasów Galileusza czy fizykę jądrową z lat pięćdziesiątych ubiegłego wieku. Nauka, poprzez system pytań i odpowiedzi, stara się zbudować strukturę, w której człowiek, czując się bezpiecznie, nieustannie wyrusza po kolejne złote runo. Dzięki nauce pytania o sens i cel naszego życia zaczynają, jak sądzę, nabierać innego wymiaru. Problem aborcji, o którym pani wspomniała, doskonale ilustruje rolę nauki. Skoro wciąż spieramy się o to, kiedy tak naprawdę zaczyna się życie ludzkie, musimy wypracować wspólny obszar porozumienia. Dialog między zwolennikami stanowiska pro life i pro choice nie może przebiegać z maczugami w rękach. Praca nad obszarem wspólnej zgody przyniosła już owoce w przypadku innego trudnego tematu, jakim jest transplantologia. Kiedyś były zażarte boje, przypominam sobie na przykład moją dyskusję ze śp. Andrzejem Szczypiorskim, i teraz po latach okazuje się, że obydwaj błądziliśmy. Teraz panuje zgoda. Wszyscy uważają, że transplantologia jest ze wszech miar &8222;dobrym działaniem&8221;, ale pomimo problemu braku dawców, przynajmniej w Europie, nie zakładamy wiosek, w których hoduje się dzieci - dostarczycieli narządów.

I dlatego za niedopuszczalne uważam mówienie, że naukowcy dopuszczają się czynów amoralnych prowadząc badania genetyczne - nie ma nic złego w analizie procesów klonowania. Natomiast absolutnym grzechem jest chęć sklonowania na przykład Turskiego czy Gołoty.

Racjonalność jest polem dialogu wiary i rozumu, a przecież wiara w ogóle nie spełnia kryteriów racjonalności, bo zakorzeniona jest w innym porządku. Dla chrześcijanina aborcja zawsze jest złem, zatem jak Pan wyobraża sobie poszukiwanie wspólnej przestrzeni dialogu?

- Nie chodzi o to, by stawiać problemy za pomocą metody zero-jedynkowej (warto żyć/nie warto; aborcja=dobro/aborcja=zło), bo życie jest o wiele bardziej wielowymiarowe. Nie wiem, czy aborcja jest zawsze złem, ale wiem na pewno, że nie powinniśmy się zgodzić, by aborcja była powszechnym i jedynym środkiem antykoncepcyjnym. Jeżeli się z tym zgodzimy, to sądzę, że otworzymy sobie furtkę do bardziej konstruktywnej niż dziś debaty nad wychowaniem seksualnym. Nauka musi coraz lepiej odpowiadać na pytania pojawiające się w naszym życiu i człowiek szukając odpowiedzi musi mieć świadomość, że warto wciąż pracować nad tym, by nasze życie było lepsze.

Zwolennicy eutanazji określają granice, po przekroczeniu których już nie warto...

- Żeby nakreślać granice, trzeba mieć wiedzę pełną, a takiej nie ma nikt na świecie. Jestem przeciwnikiem buńczucznych teorii, które głoszą, że już za chwilę będziemy wszystko wiedzieli i wymyślimy każdą teorię. My nic, no, niewiele, wiemy! Mamy, mówiąc metaforycznie, siedem zasłon niewiedzy, i teraz udało się nam unieść rąbek pierwszej zasłony. Ludzie, którzy twierdzą, że wszystko rozumieją, niewiele wiedzą lub są pozbawieni elementarnej pokory. Jeżeli chodzi o mnie, mogę z całą stanowczością powiedzieć, że fizyka nauczyła mnie wielkiej pokory.

Słuchając Pana bardzo krytycznych sądów na temat na przykład Derridy, myślę raczej o Pańskim zadufaniu, a nie o pokorze. Przecież o dekonstrukcji podmiotu niewiele Pan wie, a mówi Pan o postmodernizmie, jak o mechanice kwantowej.

- Może i niewiele lub nic nie wiem o dekonstrukcji podmiotu, ale czytałem wypociny Derridy i innych &8222;wielkich&8221;, jak Latour czy Lyotard, na temat lingwistyki i fizyki, i mogę z całą odpowiedzialnością powiedzieć, że Lyotard i inni wypisują głupoty na temat nauk szczegółowych, i nie mam żadnych podstaw, by wierzyć, że w innych &8222;tematach&8221; są bardziej fachowi. Gdyby byli, to nie banialuczyliby o stałości prędkości światła, tak jak Derrida, czy nie pisali bzdur o związkach halucynogennych grzybów z teorią poznania, jak Rupert Sheldrake. Swoje fundamentalne dzieło Lyotard nazwał Kondycja ponowoczesności. Raport o stanie wiedzy - słabiutki raport o wątłej wiedzy autora.

Naukowcy nie wydają się być ludźmi szczęśliwymi, zatem może nauka już od dawna nie ma żadnych prerogatyw?

- Proszę nie mylić nauki z naukowcami! Nauka jest bezpiecznym miejscem na ziemi, po której chodzą i tacy naukowcy, których raczej powinno się nazywać wyrobnikami czy chałupnikami nauki. Nauka ma sens, ale działanie wielu naukowców niekoniecznie.

Poświęcił Pan kilka lat życia na pracę w Komitecie Badań Naukowych, rozpatrując blisko dwa tysiące wniosków o finansowanie projektów badawczych, a teraz obwinia Pan ich autorów o indolencję?

- W KBN zajmowałem się fizyką, tam nie jest tak źle. Uważam, że w Polsce mamy za dużo naukowców-chałupników, a za mało zakochanych w nauce, czyli artystów. W KBN starałem się premiować artystów, czyli ludzi, którzy próbują połączyć pewne rzeczy i znaleźć rozwiązanie tam, gdzie nikt by się tego nie spodziewał. Naukowiec-artysta, żyjąc w społeczeństwie, ma sprawiać, by życie nie tyle było łatwiejsze, ale bliższe ideałowi i bardziej pasjonujące. Chałupnik natomiast potrafi przez całe życie udoskonalać ten sam model gwoździa i obliczać kolejne liczby znaczące jakieś wielkości. Ale bez względu na swój kunszt, umiejętności i pozycję, trzeba pamiętać o tym, że każdy naukowiec jest odpowiedzialny za swoje dzieło.

Równanie różniczkowe i ostrze noża wymyślił człowiek. W jakim sensie mówi Pan o odpowiedzialności naukowców za dzieło?

- Żyję w społeczności, więc ponoszę za nią odpowiedzialność - to jest dla mnie oczywiste. W historii nauki mówi się o różnych modelach jej rozwoju. Pierwszy związany był z Newtonem, dla którego liczyła się tylko ciekawość badacza i &8222;czysta nauka&8221;, drugi - z Baconem, który twierdził, że należy uprawiać naukę, &8222;by mieć coraz lepszy samochód&8221; i sądzę, że po dziś dzień taka utylitarna wizja nauki dominuje. Ja należę do zwolenników trzeciego modelu, którego ojcami duchownymi są Tomasz Jefferson i William Clifford. Uważają oni, że przedmiotem nauki jest ludzki wszechświat, to znaczy wszystko, co jest, było czy może być związane z człowiekiem. W tym modelu naukę uprawia się z ciekawości, ale ta ciekawość nie jest zjawiskiem wyłącznie wewnętrznym - jest stymulowana przez to, że naukowiec jest zanurzony w środowisku społecznym i ponosi odpowiedzialność za konsekwencje swoich osiągnięć.

Z perspektywy personalizmu chrześcijańskiego odpowiedzialność wygląda zupełnie inaczej niż z punktu widzenia liberalizmu amerykańskiego.

- Chwała Bogu, nie ma wzoru matematycznego na wiarę, nadzieję i miłość, ale każdy człowiek wie, kiedy się zakocha. Podobnie jest z naukowcami - wiedzą, za co ponoszą odpowiedzialność. Żadna pchła w historii świata nie napisała traktatu o kosmogonii ani nie rozszczepiła atomu, zatem nikt, poza człowiekiem, nie ponosi odpowiedzialności za kształt świata.

Człowiek nie jest ani Pierwszą Przyczyną, ani demiurgiem...

- No dobrze, nie wiem, kim jest człowiek, ale wiem, że to on pojął i sformułował na przykład zasadę zachowania energii, która obowiązuje w każdym dziale fizyki. A jeżeli ktoś twierdzi, że w bogobojnej Polsce ta zasada nie obowiązuje, mam prawo nazwać go &8222;bałwanem&8221;. W nauce obowiązuje kilka podstawowych zasad, a w fizyce, która jest tylko maleńkim, ale bardzo ważnym jej fragmentem, poszukujemy odpowiedzi ważnych dla człowieka, na przykład dotyczących szans przetrwania człowieka na tej ziemi. Fizyka nie interesuje się percepcją kosmosu z punktu widzenia śledzia. Człowiek jest sercem nauki.

Papież Jan Paweł II mówił to samo.

- Jestem człowiekiem areligijnym, co nie oznacza, że redukuję istnienie człowieka tylko do wymiaru materialnego. Nauka stwarza tylko materialną strukturę życia na ziemi, która musi zostać czymś wypełniona. Duchem? Może. Pewne jest, że człowiek nie jest istotą tylko biologiczną i dlatego jasne jest dla mnie, że nigdy nie wymyślimy na przykład wzoru na zakochanie. A to, że Jan Paweł II mówi o roli człowieka to samo, co wyrobnik Łukasz Turski, dostarcza mi wielkiej satysfakcji i jest potwierdzeniem mojej intuicji, że podział nauk na humanistyczne i ścisłe jest bezsensowny. Wszyscy powinni zajmować się tylko człowiekiem i jego cliffordowskim kosmosem.

Z bytu, jak mawiał Hume, nie wynika powinność. Jakim człowiekiem? Co on powinien robić?

- Człowiek, jako gatunek, jest bytem wyróżnionym i wszyscy ludzie na świecie zgodni są, że nie powinni kraść, zabijać, mówić fałszywego świadectwa. To są nasze podstawowe zasady, którym powinniśmy się poddać. Podobnie jest w fizyce, żadna interpretacja czy moda na inną &8222;koncepcję człowieka&8221; nie sprawi, że kamień z Wieży Mariackiej będzie spadał szybciej lub wolniej niż przewiduje to prawo powszechnego ciążenia. Interpretacje nie mają wpływu na zasady, lecz na człowieka, który nie ma zasad.

Rozmawiała Jola Workowska