NAGI POETA,

CZYLI BIAŁOSZEWSKI BEZ PŁASZCZA AUTOBIOGRAFIZMU

Miron Białoszewski (fot. z książki: M. Białoszewski, Teatr Osobny 1955-1963, PIW, Warszawa 1988 )

Doktor Adrian Gleń jest adiunktem w Zakładzie Literatury Polskiej XX wieku w Instytucie Filologii Polskiej Uniwersytetu Opolskiego. Doktoryzował się w roku 2002 na podstawie dysertacji Człowiek i świat. Struktura podmiotu w późnej twórczości Mirona Białoszewskiego w perspektywie hermeneutycznej. Jest laureatem tegorocznego konkursu na roczne stypendia FNP dla młodych naukowców.

W swojej pracy doktorskiej zaryzykował postawienie pytania: Jak jutro będzie można mówić o poezji Mirona Białoszewskiego?, po czym sam siebie, zapobiegawczo, nazwał &8222;bluźniercą&8221; i może słusznie, bo zamierzał przekroczyć dotychczasowe reguły odbioru tej poezji. Takie pytanie, które zresztą zamieścił w nagłówku do wstępu doktoratu, zakłada, po pierwsze, odrzucenie, i to w sposób niejako aprioryczny, dominującego - w przypadku badania literatury współczesnej - kodu biograficznego. I po drugie, jest to oczywiście pytanie o przyszłość odbioru poezji Białoszewskiego, które nasuwa na myśl następne - o prawomocność użycia owego kodu.

Prowokator.
Eksperymentator.
Bluźnierca.

Status twórczości Białoszewskiego w literaturze polskiej ukształtował się, także za sprawą jej określonej recepcji, w swoisty fenomen, głównie z powodu przyjęcia przez Białoszewskiego strategii &8222;życiopisania&8221;. Sam poeta w jednym z licznych wywiadów, zapytany o osobność życia i literatury, odpowiedział: - Bo, jak się siedzi w środku (...), i w literaturze, i w człowieku... To upaćkanie życiem, upaćkanie wszystkim razem... Ja jestem w środku tego, po prostu. Nie da się oddzielić tego, co leży, a co ma zamiar, myśli, czuje. Jak da się oddzielić, to będzie źle. Dr Adrian Gleń jednak uważa, że z tej, wydawałoby się dość jasnej i jednoznacznej, wypowiedzi poety, nie sposób uczynić żadnej wskazówki lekturowej. W rozmowie ze mną tłumaczył, że za kilkanaście lat, kiedy nie będzie się już znało określonych osób, realiów, czasów, w których Miron Białoszewski się poruszał, funkcjonował, czasów, w których tworzona była ta poezja, czytelnik stanie wobec tekstu zupełnie nagiego, pozbawionego wszelakich płaszczyzn mitotwórczych.

Adrian Gleń postanowił założyć tę perspektywę już dziś, w ten sposób rugując jak gdyby z tekstu samego autora. Było to konieczne, by móc oddzielić nieco porządek życia od pisania, który, jak wcześniej zostało powiedziane, stał się jedną z wielu &8222;prawd pospolitych&8221; dotyczących fenomenu pisarstwa Białoszewskiego, i który, zdaniem Glenia, bardziej zaciemniał obraz jego twórczości aniżeli odsłaniał. W tym sensie literatura była redukowana do pewnego mitu właśnie, pewnej legendy, która towarzyszyła Białoszewskiemu. A Gleń pyta o prawomocność i wartość tekstów poety bez tego całego bagażu. Próbuje odczytać poezję kontekstami nie związanymi bezpośrednio z literaturoznawstwem, stąd perspektywa hermeneutyczna, w której pojawiają się refleksje filozoficzne i antropologiczne. Mają one na celu sprowadzić tekst do pewnych uniwersalnych problemów i niejako go odfetyszyzować (dzieło literackie, jak mówi Gleń, nazbyt często dla literaturoznawcy staje się przedmiotem). Przyjrzeć się mu z perspektywy rozmaitych uwarunkowań, kontekstów i przede wszystkim, co ważne w hermeneutyce, zapytać o przedstawione w nim relacje człowieka względem na przykład czasu, śmierci, ziemi, Boga. W ten sposób Gleń próbuje &8222;dopowiedzieć&8221; Białoszewskiego, zostawiając nieco na boku wiedzę dotyczącą współczesnego literaturoznawstwa, odzierając tekst z biograficznego płaszcza. Patrzy on na nagą postać tekstu. Prowokuje. I w końcu odrzuca podpisanie z samym Białoszewskim paktu autobiograficznego.

Pakt z Białoszewskim

Rozmawiając z dr. Gleniem, nie mogłam nie dopytać o ten, tak intrygująco brzmiący, pakt autobiograficzny podpisywany z Białoszewskim. Otóż, w tekście znajdują się, jak wyjaśnił mój rozmówca, pewne wyznaczniki odwołujące się do biografii autora. Sam tekst szkicuje taką perspektywę. I teraz od czytelnika zależy, czy ów zgadza się na to, aby czytać w taki sposób, by mieć na uwadze w pierwszym rzędzie osobę autora: tropić go, śledzić nieustannie jego &8222;osobność&8221;, wciąż niejako podglądać. Słowem, przyjąć, że bez biografii autora dany tekst będzie nieczytelny. Autor staje się wówczas celem naszych zamierzeń i punktem dojścia. Plan życia autora i plan tekstu muszą się w tej lekturze nierozerwalnie splatać. Ale ten pakt autobiograficzny jest ważny tylko wtedy, gdy zawiera go zarówno autor z czytelnikiem, jak i czytelnik z autorem. Jeśli odbiorcy nie odpowiada strategia lektury biograficznej, ma możliwość jej odrzucenia, po to, by móc zapytać o samą wartość tekstu literackiego, o autonomię jego sensu. Dr Adrian Gleń zastosował właśnie tę metodę w przypadku pisarstwa Mirona Białoszewskiego.

Już w latach 70. odezwały się głosy postulujące zerwanie z naiwnym czytaniem Białoszewskiego, posługującym się kodem autobiografizmu. Zapytałam więc swojego rozmówcę, czy należy rozumieć, biorąc pod uwagę wcześniejsze ustalenia, że odczytywanie twórczości pisarza w kontekście jego biografii jest odczytywaniem naiwnym, nazbyt powierzchownym, nie sięgającym jej głębi? I w odpowiedzi usłyszałam, że dr Gleń wprost takiej tezy nie stawia, nie chce czytać przeciwko autorowi, tylko poza autorem, a to, trzeba się zgodzić, dość istotne przesunięcie. Gleń nie wyklucza takiego rozwiązania, że lektura autobiograficzna będzie prowadziła do właściwych i interesujących, z punktu widzenia ogólnoludzkiego, wniosków. Ponadto trzeba też pamiętać, że twórczość sylwiczna (określenie prof. Ryszarda Nycza), czyli ta, która między innymi posługuje się właśnie kodem autobiograficznym, jak wyjaśnił mój interlokutor, była w latach 70. i 80. bardzo istotnym ogniwem w rozwoju literatury. Skończyła się, jak pisał na przykład Tadeusz Konwicki, hegemonia fabuły jako tej konstrukcji, która w literaturze umożliwiała fikcyjność, paraboliczność, i która w końcu, jak to odbierano, w ten sposób się spetryfikowała, że czytelnik nie mógł już odnaleźć w literaturze niczego prawdziwego (probierzem autentyczności stało się wówczas włączanie do tekstu samego siebie). Ta strategia była swoistą odpowiedzią na nieprawdę totalitarnej rzeczywistości społecznej w systemie komunistycznym, który w latach 70. i 80. ostatecznie stracił kredyt zaufania, jakim obdarzali go podówczas intelektualiści i twórcy.

Autobiografizm w literaturze współczesnej, jak przyznaje Gleń, był tendencją niezwykle ważną, ale dla samego procesu rozumienia dzieła nie jest on po prostu potrzebny. Zresztą zainteresowanie Białoszewskim jako osobą, jego legendą artysty osobnego, ekstrawaganta, dziwaka, abnegata itd., zaczyna powoli zanikać (omawiając książkę Glenia na łamach &8222;Gazety Wyborczej&8221;, zwracał uwagę na ów fakt Tadeusz Sobolewski). Chociaż, dopowiada dalej badacz, sytuację mogą zmienić dzienniki, które, za sprawą depozytariusza testamentu Białoszewskiego, Tadeusza Sobolewskiego, mają ukazać się w okolicach roku 2015. To, co tam się znajduje, na razie musi pozostać tajemnicą. Adrian Gleń jednak już teraz mówi, że jeden fakt jest znaczący, mianowicie to, że Białoszewski wyraźnie zastrzegł w testamencie, iż dzienniki te nie powinny być publikowane zaraz po jego śmierci. Można przypuszczać, że pisarz nie chciał właśnie, by ludzie czytali jego prozę od razu próbując identyfikować realnie istniejące i funkcjonujące postaci. Zwłaszcza że Białoszewski ma rozszyfrować w owych dziennikach, co chyba najbardziej intryguje czytelników, kryptonimy postaci, które pojawiają się w jego prozie. I prawdopodobnie z tego powodu, domyśla się Gleń, pisarz uznał, że publikowanie ich tuż po śmierci byłoby przedwczesne, gdyż ludzie nadmiernie poszukiwaliby jedynie koneksji między literaturą a życiem. Zresztą, mówi badacz, widząc rzecz od strony twórcy - takie poczucie, że literatura jest próbą przede wszystkim uniwersalnego świadectwa, nie stanowi bynajmniej żadnego novum. Nikt przecież nie pisze tak, by tekst bez niego nie był czytelny.

Czytać Białoszewskiego Heideggerem

Dla dr. Adriana Glenia najważniejsza jest, jak zrozumiałam z przebiegu naszej rozmowy, autonomia dzieła, intencja samego tekstu (ustalająca się w swoistym dialogu, jak uczył H.G. Gadamer, z czytelnikiem), a nie autora. Najważniejszym kontekstem w hermeneutycznej lekturze u młodego badacza są tropy myślenia heideggerowskiego. Zabrzmiało to bardzo interesująco, zwłaszcza że zaraz nasunęło pytanie o możliwości czytania Białoszewskiego Heideggerem. Odpowiedź oczywiście nie mogła być prosta, pamiętać należy o meandrach i zawiłościach heideggerowskiego języka. Jednak mój rozmówca, podejmując próbę wyjaśnienia, powiedział, że &8222;myślenie Heideggerem&8221; przejawia się w dwóch płaszczyznach przede wszystkim.

Otóż, pierwsza teza, w literaturze zapisany zostaje proces ludzkiego istnienia. Literatura staje się narzędziem, które w taki sposób ustanawia język, jakim na co dzień się posługujemy, by był on świadectwem ludzkiego istnienia. Druga teza brzmi następująco: szukajmy takich fragmentów tekstów literackich/dzieł całych i czytajmy te, które pozwolą spojrzeć na człowieka w sposób całościowy. Ta magiczna, poszukiwana przez wszystkich formuła opisu Całości bytu pojawia się też i u Heideggera, który wykorzystuje przy tej okazji starogrecki model istnienia człowieka, nazwany przez niego &8222;czworobokiem&8221; (das Geviert). Według tego modelu, człowiek każdorazowo i jednocześnie (nie zdając sobie najczęściej z tego sprawy) określa się wobec czterech najważniejszych dla niego instancji: wobec siebie samego jako śmiertelnego, wobec innych ludzi, wraz z którymi funkcjonuje, z którymi tworzy wspólnoty, wobec istot boskich i wobec nieba jako wymiaru transcendentalnego. Te relacje występują u każdego człowieka, tylko my, oczywiście, nie zdajemy sobie z nich sprawy. Wydarzają się one łącznie i przejawiają nawet w najdrobniejszych gestach, przypadkowych formułach.

Według Heideggera, należy właśnie tropić takie fragmenty literatury i taki język. Wyłonić się z tego może, jak sądzi dr Gleń, postulat tworzenia nowej historii literatury poprzez pryzmat tego, w jaki sposób człowiek określa swoje miejsce, i w jaki sposób zamieszkuje ziemię. Bo kategoria zamieszkiwania, domostwa jest u Heideggera kategorią centralną. Człowiek będąc w domu, budując dom, daje świadectwo tego, w jaki sposób pojmuje swoje relacje z innymi ludźmi i Bogiem. Jeśli przyjrzymy się modelowi zamieszkiwania w późnej twórczości Białoszewskiego, to dostrzeżemy, że domostwo nie jest tylko przestrzenią, w której ja się znajduje, w której funkcjonuje; w zamieszkiwaniu bowiem przejawia się moje myślenie o moim miejscu w świecie. Jeśli ja mieszka w &8222;mrówkowcu&8221;, w którym ludzie są skupieni w jednym miejscu, jak w mrowisku, a jednocześnie są od siebie tak bardzo odizolowani, że jeden drugiego nie zna, to świadczy to niewątpliwie o przyjętym modelu komunikacji i bycia człowieka w świecie. (Białoszewski, by rzecz uściślić, pisze oczywiście o tym, nie godząc się na tego typu sposób zamieszkiwania człowieka).

I to jest właśnie jeden z podstawowych heideggerowskich tropów, który można wykorzystać do rozumienia przekazów literackich: zamieszkiwanie jako centralna kategoria, przez którą rozumiemy całość człowieka. Właściwie każda literatura, każda epoka zawiera w sobie określoną wizję owego czworoboku. Czytanie zatem Białoszewskiego Heideggerem, do czego zachęca mój rozmówca, nie tylko jest możliwe, ale, w przeciwieństwie do lektury autobiograficznej, nawet konieczne.